1. Phần phân tích nội dung tự nó đề ra những nhận định về giá trị của nền giáo dục nhà Nguyễn. Giá trị ấy có thể xét về phương diện khuynh hướng, tính chất và thực hiện.
Đầu tiên, về phương diện khuynh hướng, điểm nổi bật nhất là nền giáo dục như Nguyễn có khuynh hướng đạo đức rõ rệt. Đạo đức ấy được xây dựng trên một nền tảng siêu hình, trên một niềm tin tưởng vững vàng vào Tạo hóa, Thượng đế của nho sĩ, ông Trời của dân gian mà mọi người đều phải tôn trọng. Thượng đế đã phú bẩm tính lành cho con người, nên ai cũng có tính thường, đó là nhân, nghĩa, lễ, trí, gọi là bốn mối, từ khi sơ sinh, người ta không ai không có (Thập điều, B, 11, 2). Đạo đức ở đây là một đạo đức hoạt động, tích cực, không chủ làm những cái cao xa, chỉ thi hành những việc phải thi hành, nhưng đã hoạt động thì hăng hái, mạnh mẽ, hữu hiệu. Nhà giáo dục phải có tinh thần tranh đấu, tranh đấu chống đối mọi học thuyết không phải là học thuyết nho gia, tranh đấu tiêu diệt mọi chủ nghĩa không đặt nho học làm căn bản. Chính vì khuynh hướng này mà nhà nho đã quyết liệt phủ nhận đạo Da tô chỉ vì một lẽ giản dị là đạo Da tô đã không phải là đạo Nho thì chỉ có thể là dị đoan, tà thuyết. Đạo Nho quan niệm tôn quân là một nguyên tắc duy trì trật tự, đạo Da tô hô hào thực thi tinh thần bình đẳng; nho gia quan niệm nam nữ hữu biệt, nam nữ thọ thọ bất thân, đạo Da tô đề cao phụ nữ, cổ võ công cuộc giải phóng phụ nữ; lòng hiếu đễ của nho gia được biểu thị trong việc thờ cúng tổ tiên, đạo Da tô chỉ cho phép vái lạy một Thiên Chúa. Những chủ trương tương phản ấy tạo ra nhiều thái độ mâu thuẫn, nhiều hành động thù địch không thể hóa giải được ở thời vua Minh Mệnh. Nói về đạo Da tô, nhà vua chỉ có những lời phê bình nặng nề: “Tả đạo, dị đoan, nhất thiết chớ để lừa dối, mê hoặc; học thuyết Da tô, lại càng vô lý hơn nữa, thậm chí nam nữ hỗn loạn, hạnh kiểm như cầm thú, dấy gian dựng đảng, tự giẫm lên hình pháp, như vậy là phá hoại tôn giáo, làm hư nát luân thường…” (Thập điều, B, bảy la mã, 3). Mở đầu bài Nghĩ nguyên đạo, bàn về đạo gốc, Cao Bá Quát quả quyết: “Đạo chỉ có một mà thôi! Đạo mà tả thì ô hô!”, rồi kết luận bằng một lời hô hào: “Vậy phải làm gì bây giờ? Đất là đất của ta, người là người của ta, đạo là đạo của ta, kẻ kia đã thừa chỗ hở của ta mà vào thì ta chờ chỗ hở của nó mà đuổi ra, mặt trời mọc thì đèn đuốc phải tắt, ánh nắng lên thì tuyết mưa tan, đó là lý thế tất nhiên vậy. Ôi! Đạo chỉ có một mà thôi” . Nguyễn Công Trứ kêu gọi:
“Cầm chính đạo để tịch tà cự bí,
Hồi cuồng lan nhi chướng bách xuyên”
cũng không ngoài việc tranh đấu để bảo vệ chính học. Không khí xã hội thời Minh Mệnh cực kỳ dao động chính là vì nho sĩ ý thức được trách nhiệm vệ đạo của họ, dù có phải “sát thân dĩ thành nhân” , họ cũng đã sẵn sàng.
Thái độ của vua Minh Mệnh và triều thần đối với đạo Da tô có thể giải thích được. Nho giáo là quốc giáo từ thời nhà Lê; sau ba thế kỷ suy vi, Nho giáo được phục hồi cương vị cũ vào thời nhà Nguyễn. Tính cách độc tôn của đạo Nho đối với đạo Phật và đạo Lão đã trở thành hiển nhiên; một khi sự độc tôn ấy bị phủ nhận, nho gia cũng như các nhà có trách nhiệm đều phải lên tiếng phản đối. Sự phản đối nhắm vào đạo Công giáo vừa được truyền bá ở Việt Nam gây ra những phản ứng dữ dội, nhất là khi đạo Công giáo từ bên Tây phương vốn là một nghịch lý đối với dân Hy Lạp, một sự bêu rếu đối với dân La Mã, và đã từng có nhiều người tử vì đạo như đạo Nho. Sự xung đột càng khốc liệt hơn nữa vì những lý do chính trị. Là một người có trách nhiệm đối với dân, vua Minh Mệnh không thể để cho những giáo sĩ như Marchand can thiệp vào việc chính trị quốc gia; là vị đại diện của danh giáo, nhà vua không thể để cho việc quan, hôn, tang, tế được cử hành theo nghi lễ ngoại quốc. Khuyết điểm của một số nhà truyền giáo trong thời kỳ này là đã coi nền văn hóa địa phương như là một nền văn hóa có nguồn gốc ma quỷ, và nhiều khi các vị thừa sai đã không hành động như một giáo sĩ của Chúa mà như là một nhà nghiên cứu nhân chủng học . Vua Minh Mệnh không bao giờ công kích đạo Thiên Chúa; nhà vua chỉ lên tiếng khi nền văn hóa Việt Nam bị xâm phạm, phong tục Việt Nam bị khinh khi. Về phương diện này, nhà vua đã tỏ ra rất hợp lễ và đắc nghi. Về sau, khi vua Tự Đức và nhất là triều thần tỏ ra dửng dưng đối với những đề nghị cải cách của Nguyễn Trường Tộ, chính là vì các vị ấy muốn đề phòng những tác quái nguy hiểm của nền văn minh vật chất, nền văn minh kỹ thuật, tiến bộ, hợp thời, hữu hiệu thật nhưng phiến diện, thô bỉ, trụy lạc vì dễ tiêu diệt tinh thần đạo đức và thường làm bại hoại tâm hồn. Các nhà giáo dục triều Nguyễn khước từ mọi hiệu năng vật chất, mọi khuynh hướng bình giá con người theo tiêu chuẩn kinh tế hàng hóa; họ cam chịu mang tiếng lạc hậu, chậm tiến, thiếu sáng kiến, nhưng tự hào là thành đạt khi thực hiện được đạo đức ở mình và ở người. Đó là cái “unum necessarium”, cái “ngô đạo nhất dĩ quán chi” mà giáo dục Tây phương đã thiếu và vì thế đã sụp đổ . Khuynh hướng sùng thượng đạo đức chi phối tất cả chính sách giáo dục, tổ chức giáo dục. Việc thi cử thành bại cũng tùy thuộc âm công. Các nhà giáo dục tin tưởng, trong bất cứ xã hội nào, với bất cứ cá nhân nào, một khi người ta làm việc lành thì trăm điều tốt, kể cả hạnh phúc vật chất, sẽ được trời ban xuống. Đó là lời trong Kinh thư mà vua Thánh Tổ đã dẫn chứng để kết thúc Huấn địch thập điều, khẳng định cụ thể khuynh hướng đạo đức của nền giáo dục mà nhà vua ban hành cho dân chúng năm 1831. Xét về phương diện đường hướng, nền giáo dục nhà Nguyễn mang nhiều tính chất phong phú. Trước hết là tinh chất thường xuyên. Giáo dục phải thường xuyên cũng như sự tăng trưởng đối với sự sống; một ngày không giáo dục là một ngày chết; con người không được giáo dục là con người tê liệt. Tính chất thường xuyên này làm cho giáo dục có tính cách sinh động, đối lập với kiến thức chỉ được coi như là đồ trang sức tạm thời. Sự liên tục của giáo dục tăng cường sinh lực nội tâm, phát động công phu hàm dưỡng, tập trung ý chí thành thực để phát triển những tình cảm trọng hậu của con người. Để bảo trì tính chất thường xuyên ấy của giáo dục, vua Minh Mệnh muốn tạo lập một không khí nhân nghĩa, chú trọng đến từng màu sắc của y phục, từng chi tiết của lễ nghi, mục đích, đặt con người trong một hoàn cảnh thuận lợi để có thể phát triển tự do.
Thứ đến là tính chất cộng đồng. Nền giáo dục cấp thục đương nhiên có tính cách cộng đồng vì thầy đồ thầy khóa sống ngay trong làng, vừa dạy dỗ học trò, vừa làm cố vấn cho phụ huynh học sinh, vừa tham gia vào mọi hoạt động của làng khi cần thiết. Ở một cấp bậc cao hơn, giáo dục vẫn duy trì tính cách cộng đồng ấy. Việc cao giọng bình văn ở trường, việc cặm cụi vác lều chõng đi thi, việc can thiệp của ông thầy vào sinh hoạt gia đình của học sinh, việc học sinh thay nhau cáng đáng việc gia đình của thầy, nhất nhất đều biểu lộ tính chất cộng đồng quy bản của giáo dục. Con người trong nền giáo dục cổ không bao giờ cô đơn. Có bạn ở viễn phương đến, bao giờ cũng là một niềm hoan lạc , đó là điều mà Cao Bá Quát đã có lần nhắc nhở . Tuy nhiên, tích chất cộng đồng ở đây không hẳn chỉ có tính cách xã hội hay kinh tế; nó chỉ cần được đặt trên nhân nghĩa, và có nhân nghĩa là có tất cả.
Nhờ tính chất thường xuyên và cộng đồng, nền giáo dục nhà Nguyễn còn có một tính chất nữa là phổ thông. Đừng quan niệm giáo dục ngày xưa chỉ là thi cử; thi cử nhắm vào việc tuyển trạch nhân tài, những nhà lãnh đạo, những con người kiệt xuất, trong khi giáo dục chú trọng đến những người trung bình để thi hành những nhiệm vụ thông thường; do đấy, giáo dục chú trọng đến giới bình dân, đến giới tráng niên lao động. Vua Minh Mệnh đã nói những lời cảm kích khi bàn đến vấn đề này; vua Tự Đức trong phần phụ lục, đã căn cứ vào đấy để giải thích lý do của việc diễn Nôm.
Cuối cùng, nền giáo dục nhà Nguyễn còn có một tính chất không thể chối cãi, đó là tính chất phục vụ. Giáo dục phải hướng đến phục vụ tha nhân, phục vụ chế độ, phục vụ lịch sử và dân tộc. Vua Minh Mệnh đã nhân danh dân tộc đả phá ảnh hưởng của Tây phương. Lý Văn Phức Nguyễn Công Trứ, nhất là Cao Bá Quát đã hưởng ứng lời hiệu triệu của nhà vua một cách nồng nhiệt. Phải đọc Chu thần thi văn tập và Phương đình tùy bút lục , ta mới thấy lời tán dương của vua Tự Đức: “Văn như Siêu, Quát vô tiền Hán” đã không phải là quá đáng. Riêng Cao Bá Quát trong bài Biện hoặc thư, luận về những điều nghi hoặc viết năm 1841, đã thấy từ trước, dã tâm xâm lược của người Pháp. Sau khi phân tích những lý do kháng ngoại của ông, Cao Bá Quát kết luận một cách mỉa mai: “Nếu ông đem lời nói của tôi nói lại với tụi Tây, chắc tụi ấy sẽ cười và bảo rằng: Xảo thay! Xảo thay! Kế hoạch của chúng ta bị một đứa nhà quê khám phủ”. Đây là chuyện năm 1841; ta đừng lạ tại sao năm 1867, đề nghị chủ hòa của Nguyễn Trường Tộ bị triều thân bác bỏ. Họ không hẳn là những người “trông không rõ, nghe không thấy” như sử gia Trần Trọng Kim đã kết tội , trái lại, vì không muốn để cho những truyền thống tốt đẹp của quốc gia bị lũng đoạn, những tập quán lành mạnh của dân tộc bị phế bỏ, họ đã khẳng khái cự tuyệt Tây phương, đồng thời quyết liệt chống đối Công giáo mà họ cho là không nhiều thì ít đã liên minh với quân thực dân xâm lăng. Đã đành, đó là một ngộ nhận, và điều ấy không hề liên can đến giáo hội La Mã, nhưng một số thừa sai, tưởng là đã truyền bá đạo Chúa, thực ra mới chỉ đóng vai tuyên truyền cho văn hóa Tây phương .
Nhận định về giáo dục, ta phải khảo sát và phê phán những thực hiện cụ thể của giáo dục ấy. Nền giáo dục nhà Nguyễn đã được áp dụng như thế nào, và sự áp dụng ấy có hữu hiệu không xét về phương diện thực tế?
Trước hết, chính sách giáo dục triều Nguyễn đã được thực hiện như một quốc sách. Căn cứ trên những nguyên tắc cổ truyền, kế thừa những kinh nghiệm của triều Lê, hội với các nhà văn hóa tòng sự tại bộ Lễ, vua Thánh Tổ đã nhận lãnh nhiệm vụ trước lịch sử khi ban bố Huấn địch thập điều. Làm thần dân là bổn phận trọng đại nhất của nhà vua , và chỉ có nhà vua mới liên kết được kế hoạch của Lục bộ, mới có đủ phương tiện thấu hiểu nguyện vọng nhân dân và nhờ đấy, mới hội đủ điều kiện ban hành một chính sách giáo dục hợp ý trời, thuận tình dân. Sự phối hợp chặt chẽ giữa bộ Lễ, bộ Hộ, bộ Binh đã đủ giúp người học sinh được miễn thuế, miễn dịch và có đủ điều kiện theo học cho đến khi thành tài. Vì là một quốc sách, chính sách giáo dục nhà Nguyễn hội đủ tính cách cộng đồng, phổ thông, chuyên nghiệp, được cập nhật hóa hàng năm và như vậy, dễ dàng phù hợp với tình trạng đất nước. Chính nhờ thế mà nền giáo dục thời vua Minh Mệnh đã tỏ ra rất thực tiễn, chú trọng đến thực học, cả nghề nghiệp nữa, điều mà Nguyễn Trường Tộ chỉ đề cập tới năm 1871, nghĩa là 38 năm sau. Tuy nhiên, đến đời vua Tự Đức, tình trạng văn hóa xã hội đã bị phân hóa quá mau chóng, việc duy trì chính sách giáo dục thời Minh Mệnh không khỏi gây ra những hậu quả lỗi thời, và đấy là khuyết điểm của nền giáo dục đời vua Dực Tôn.
2. Nền giáo dục ấy có những khuyết điểm nào?
Trước hết, nói chung về triều Nguyễn, nền giáo dục chỉ căn cứ trên triết lý Nho giáo đã không khỏi tránh được tính cách phiến diện. Nếu giáo dục là giáo dục con người, thì con người ấy phải là của dân tộc trước khi là của chế độ. Nếu cái nhân nghĩa đầy tình nhân loại ấm áp kia dễ trở thành một lòng trung hiếu khô khan, và không trở thành không được, thì thực sự Nho giáo đã bị chế độ lợi dụng, đã tự biến thành một cái bình phong tráng lệ để che đậy những tội ác của chính quyền. Sự phiến diện thường làm cho giáo dục có tính cách chủ quan và độc tài; nhân danh giáo dục, nhà đạo đức có thể đàn áp kẻ khác, chém đầu người ta như Tự Đức đã chém đầu Cao Bá Quát năm 1854, chỉ vì nhà Nho này không muốn để cho chế độ sử dụng Nho giáo như một khí cụ , trong khi Nguyễn Công Trứ vẫn ngây thơ phục vụ chính quyền, tưởng rằng con người của mình chỉ có thể phát triển trong thái độ trung thành tuyệt đối với nhà vua . Chính vì điểm này mà Thập điều đã không tránh được sự phê phán nghiêm khắc của dân chúng. Nhà thơ bình dân đã làm một bài thơ trào lộng sau đây để chế giễu việc học tập Thập điều và chống đối tính cách độc tài của chế độ giáo dục nhà Nguyễn:
Vui xem hát, Nhạt xem bơi, Tả tơi xem hội,
Bối rối xem đám ma,
Còn Thập điều, bỏ cửa bỏ nhà mà đi nghe giảng.
Một mặt khác, khi vua Tự Đức diễn Nôm bản Thập điều năm 1870 với mục đích giáo dục quần chúng như trong thời Minh Mệnh thì thực đó là một hành động không hợp thời. Đã đành là phải bảo vệ văn hóa dân tộc; đã đành là phải đề phòng những tai họa của nền văn minh cơ khí có thể gây ra; đã đành nữa là không bao giờ đầu hàng quân xâm lược và hợp tác với bọn thực dân ác ôn, nhưng cũng không vì thế mà đem nguyên bản Thập điều năm 1831 áp dụng cho thế hệ 1870 không thay đổi một chữ. Cái tinh thần của quan niệm giáo dục năm 1834 có thể còn có giá trị, nhưng bánh xe lịch sử đã quay nhanh, cơ cấu xã hội đã đổ vỡ, giáo dục phải được cải tổ để thích nghi với tình thế mới, để đáp ứng những nhu cầu đang xuất hiện và đang biến thể hằng ngày . So sánh nội dung của Thập điều với nội dung của các bản điều trần mà Nguyễn Trường Tộ đã dâng lên vua Tự Đức từ 1863 đến 1871, ta có thể thấy tuy cả hai xuất phát từ một quan niệm đứng đắn về giáo dục, nhưng những chi tiết thực hiện đã khác nhau quá xa. Nguyễn Trường Tộ nói đến những vấn đề chưa từng được đặt ra về thời Minh Mệnh như vấn đề du học sinh, vấn đề phiên dịch các sách ngoại quốc, vấn đề khoa học thực dụng như cơ khí, canh nông. Thiện chí của vua Tự Đức không thể phủ nhận; quan niệm của nhà vua không hẳn là vô lý nhất là khi ta thấy kế hoạch Nguyễn Trường Tộ thiếu hẳn một triết lý giáo dục làm nền tảng, tuy nhiên, việc phiên dịch và ấn hành Thập điều chỉ có giá trị trong phạm vi phổ biến một tác phẩm hay. Đứng về phương diện giáo dục, công việc ấy không gây được những ảnh hưởng mong muốn.
Để giúp bạn hiểu rõ hơn về nội dung, sau đây là phần chú thích của chương. Mời bạn nghe cùng Búc cát:
Chú thích 109: Cao Bá Quát, Chu thần thi tập, Nghĩ nguyên đạo, bản dịch chép tay của Lê Hữu Mục (đang chuẩn bị xuất bản).
Chú thích 110: Nguyễn Công Trứ, Thiên nam quốc âm ca khúc Kẻ sĩ.
Chú thích 111: Luận ngữ, Vệ linh công 15, 8. Mạnh Tử nói thêm: Xả sinh nhi thủ nghĩa: Bỏ sự sống mà giành lấy nghĩa (Mạnh Tử, Cáo Tử thượng, 10).
Chú thích 112: Vị cố đạo đã làm cố vấn chính trị cho Lê Văn Khôi, nổi lên ở Gia Định năm 1833, cố Marchand (tên Việt Nam là cố Du) sau bị lăng trì ở Huế. Và việc tang tế, sách Lễ ký nói: Tang tế tùng tiên tổ: Việc tang tế theo tiên tổ (Mạnh Tử, Đằng Văn công thượng 2).
Chú thích 113: Lời của John Wu trong cuốn Humanisme chinois et spiritualité chrétienne, trang 205 đến 222.
Chú thích 114: John Wu, trong Humanisme chinois et spiritualité chrétienne, trang 205 đến 222.
Chú thích 115: Luận ngữ, Học nhi 1, 1.
Chú thích 116: Trong bài thơ: “Một buổi hầu rồi một buổi ngơi. Đâu còn nhớ chữ viễn phương lai”.
Chú thích 117: Trung nhân dĩ thượng, khả dĩ ngữ thượng dã, trung nhân dĩ hạ, bất khả ngữ thượng dã (Luận ngữ, Ung dã 6)… Duy thượng trí dữ hạ ngư bất di (Luận ngữ, Dương hóa 17).
Chú thích 118: Lý Văn Phức (1785-1849): Người làng Hồ Khẩu, huyện Vĩnh Thuận, tỉnh Hà Nội (nay là ngoại ô Hà Nội), đậu cử nhân năm 1819, được bổ Hàn lâm biên tu, thăng tham tri, bị cách, phải hiệu lực Tiểu tây dương và sang Tân Gia Ba, sau đi công cán Lữ Tống, Quảng Đông, rồi lại xuất ngoại lần thứ ba, đi Áo Môn. Tân Gia Ba, xuất ngoại lần thứ tư đi sứ nhà Thanh, thăng Quang lộc tự khanh. Có 9 tác phẩm Hán văn nói về việc đi sứ hay xuất ngoại, 5 tác phẩm Nôm trong đó có Nhị thập tứ hiếu diễn ca, Tây sương truyện, Ngọc kiều lê truyện.
Chú thích 119: Tác phẩm của Nguyễn Văn Siêu.
Chú thích 120: Xem Việt Nam sử lược, trang 476. Sự thực, sử gia Trần Trọng Kim đã phê phán nhà Nho quá gay gắt và thiên lệch. Sự thất bại của dân tộc ta trước mưu mô xâm lược của Pháp là một tình cờ lịch sử. Đừng tưởng chỉ có Nguyễn Trường Tộ là đã sáng suốt. Thời cuộc quá phức tạp và biến chuyển quá mau làm cho không một ai trở tay kịp.
Chú thích 121: Lời của John Wu, Sách đã dẫn, trang 22.
Chú thích 122: Thiên hựu hạ dân, tác chi quân, tác chi sư (Thượng Thư, thiên Tần thệ): Trời giúp dân, tìm vua cho, tìm thầy cho.
Chú thích 123: Xem bài Nguyên đạo luận, trong Chu thần thi văn tập. Nhờ những bài luận này, viết một cách nhiệt thành và can đảm, Cao Bá Quát dù tỏ ra là một nho sĩ có ý thức. Tuy nhiên, không thì căn cứ vào đấy để xưng tụng ông là một nhà cách mạng. Ông là một nhà trí thức nhập cuộc, biết lập ngôn, dám nói thật và có can đảm chết vì tự do tư tưởng. Ông là một nhà văn dấn thân lý tưởng mà J. P. Sartre, tác giả cuốn Qu’est ce que la littérature, thường mơ ước cho nước Pháp.
Chú thích 124: Nhưng, Nguyễn Công Trứ chỉ ngây thơ cho đến năm 1840. Đến năm 1841, ông đã bắt đầu chỉ trích kế hoạch thực dân của vua Minh Mệnh bằng cách rút quân từ Trấn Tây về An Giang.