A. Phân tích

Huấn địch thập điều, được dân chúng gọi tắt là bản Thập điều, gồm tất cả 25 tờ, đúng ra là 49 trang, mỗi trang 8 dòng, mỗi dòng 20 cách, đúng như lệ định của khoa thi Nhâm Ngọ (1822) là năm Hội thí đầu tiên của Nguyễn triều; 10 cách trên dành cho nguyên bản Hán văn của vua Thánh Tổ viết năm 1834, 10 cách dưới dành cho dịch bản chữ Nôm của vua Dực Tôn ấn hành năm 1870.

Bố cục của nguyên bản Hán văn gồm có hai phần chính và 62 mục.

Phần A từ trang 1a đến 5a nhan đề là Thánh dụ huấn địch thập điều bắt đầu từ câu “Thánh dụ” và chấm hết bằng công thức cổ động của các bản chiếu dụ thời phong kiến là câu khâm thử. Phần này gồm 13 mục giải thích lý do ban hành 10 điều huấn địch và kêu gọi mọi công dân thấu triệt và học tập các điều khoản trong bản huấn địch ấy. Bài Thánh dụ này có thể chia ra làm 3 tiểu đoạn.

Đoạn 1 (mục 1, 2) công bố nhiệm vụ giáo hóa của triều đình.

Đoạn 2 (mục 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11) giải thích, mô tả những thực hiện của vua Thế Tổ về phương diện giáo dục, thiện chí tiếp tục của vua Thánh Tổ, những công tác đã thi hành, phân tích lý thuận nghịch và cuối cùng, trình bày cách thức biên soạn bản Thập điều.

Đoạn 3 (mục 12, 13) kêu gọi các quan viên và dân chúng cộng tác với triều đình trong công cuộc phổ biến và thực hiện các điều huấn dụ.

Phần B bắt đầu từ trang 5b đến 22b nhan đề là Huấn địch thập điều, gồm 10 điều và 49 mục.

  Điều 1 nhan đề là Đôn nhân luân, kéo dài từ trang 5b đến 7b và gồm 9 mục. Tác giả định nghĩa ngũ luân (mục 1), hô hào mọi người tôn trọng việc đôn nhân luân (mục 2). Mọi người ở đây là các quan viên (mục 3) học sinh (mục 4), giới lao động (mục 5), giới quân đội (mục 6), giới lại viên (7). Phần kết luận (8,9) giới thiệu những lợi ích do việc đôn nhân luân tạo ra.

Điều hai gọi là Chính tâm thuật, đi từ trang 7b đến 9a và gồm có 7 mục, trước hết nhận định về tâm như là một động cơ sinh hoạt căn bản (mục 1), giải thích thiện căn của tâm (mục 2), mong ước mọi người duy trì, tồn dưỡng thiện căn ấy (mục 3). Nhà vua chú trọng đến sự điều hợp hai hạng người trong xã hội: người giàu và người nghèo (mục 4); nếu họ biết cảnh tỉnh cảnh giác (mục 6), thì nhất định đã hiểu kỹ thuật chính tâm (mục 7).

Điều ba nhan đề là Vụ bản nghiệp, bắt đầu từ trang 9a đến dòng thứ 6 của trang 10b, gồm 5 mục. Tác giả quan niệm mỗi người đều bắt buộc phải có một nghề để sống (mục 1), mà nói đến nghề là phải thành công, muốn thành công chỉ có một biện pháp duy nhất là chuyên cần (mục 2). Sau khi sơ lược trình bày những nhiệm vụ của học sinh (mục 3), nhà vua đã dài dòng phân tích công việc của nhà nông (mục 4) của giới thợ và nhà buôn (mục 5).

Điều bốn nói về vấn đề Thượng tiết kiệm, từ trang 10b đến 12a trong 4 mục lớn. Trước hết, phải lập kế hoạch chi tiêu để tránh những sự hoang phí vô ích, (mục 1), nhất là phải hạn chế những chi phí về cúng tế, giảm thiểu những số tiền phải bỏ ra vì nghiện ngập (mục 2). Nhà vua kêu gọi sự khiêm tốn, tiết độ, đắc thể, hợp nghi (mục 3) cũng như kêu gọi những người nghiện ngập phải cấp tốc và triệt để cải chừa (mục 4).

Điều năm, Hậu phong tục, từ trang 12a đến hết trang 13b, gồm 6 mục. Đầu tiên là nhận định về vai trò của phong tục trong sinh hoạt xã hội (mục 1), tác dụng hòa bình của những tập quán tốt (mục 2), sự hòa ái (mục 3), tinh thần hợp quần (mục 4), sự tôn trọng vị trí và giới hạn của mỗi cá nhân (mục 5), đó là những đức tính cần phải có để xây dựng một xã hội hòa bình (mục 6).

Điều sáu, Huấn tử đệ, từ trang 14a đến dòng 2 của trung 15b, gồm 4 mục. Tác giả đề cập đến quyền được giáo dục của con em, nhiệm vụ giáo huấn của người lớn (mục 1), phân tích những hoạt động giáo dục điển hình (mục 2), tác dụng của giáo dục đối với thanh thiếu niên (mục 3), những phương sách giáo dục (mục 4) trong đó chương Thiếu nghi của sách Lễ ký được giới thiệu như là một tác phẩm sư phạm cần thiết.

  Điều bảy, Sùng chính học, từ trang 15b, dòng 4 đến trang 17b, dòng 4, gồm 4 mục. Đây là những quan điểm giáo dục căn bản. Nhà vua định nghĩa thế nào là học, trình bày sự cần thiết phải học thường xuyên (mục 1), giải thích sự cần thiết của thái độ tích cực (mục 2), thái độ chống đối các là thuyết nhất là đạo Da tô là một học thuyết vô lý (mục 3). Tác giả kêu gọi mọi giới, đầu tiên là người học trò, sau đến nhà binh, giới thợ thuyền lao động, tất cả phải có tinh thần nhập cuộc, phải tranh đấu chống lại những phong trào xấu đang lan rộng (mục 4).

Điều tám, Giới dâm thắc, từ trang 17b, dòng 6, đến 19b, dòng 1, gồm 3 mục. Tác giả đối chiếu sự đoan chính với những điều dâm đãng, tà ngụy, và kêu gọi đề phòng những phát tác của tình dục (mục 1); nhà vua đã nỗ lực hoạt động đề cao trinh tiết, đã tìm mọi biện pháp để chỉnh đốn sự giao tế giữa nam nữ (mục 2) nhưng giới dâm không hẳn chỉ là giới dục mà còn là đề phòng bạo lực nữa. Cả mục 3 đã được dùng để chỉ trích nạn cường hào ác bá, nạn du côn, nạn tham nhũng bóc lột dân chúng.

Điều chín, Thận pháp thủ, từ dòng 2 trang 19b đến dòng thứ 7 trang 21a, gồm 4 mục. Nhà vua tuyên bố tính cách vị dân của việc áp dụng pháp luật (mục 1), kêu gọi dân chúng học tập hiến chương (mục 2), giải thích những tương quan tự nhiên giữa kiến thức luật pháp và tinh thần trọng pháp (mục 3). Kết quả là nhờ ý thức trách nhiệm của nhân dân, một xã hội không hình phạt sẽ được hình thành để cho mọi người có điều kiện hưởng thụ hòa bình chân chính.

Điều mười, nhan đề là Quảng thiện hạnh, bắt đầu từ trang 21a đến dòng thứ 6 của trang 22b, gồm 3 mục được coi như là phần kết luận của bản Thập điều. Tác giả định nghĩa thiện là thực hiện hiếu dễ, trung tín, nhân nghĩa, lễ trí (mục 1). Đó là đạo thường gắn liền với bản chất tự nhiên của con người, cho nên phải hành thiện (mục 2) thì mới tạo lập được một nền hòa bình lâu dài (mục 3).

Bố cục của dịch bản chữ Nôm gồm có 3 phần, ngoài phần A và B như trong nguyên bản, còn có phần C là phần tổng kết của vua Tự Đức, gọi chung là Thánh huấn thập điều diễn nghĩa ca.

Phần A gồm 13 mục được diễn Nôm thành 92 câu lục bát, từ câu 1 đến câu 92. Phần B gồm 49 mục được diễn thành 348 câu lục bút, từ câu 93 đến câu 440.

Phần C nhan đề là Cẩn phụ tổng kết gồm 46 câu, từ câu 441 đến câu 486, từ trung 23a đến 25a. Vua Dực Tôn xác nhận nhiệm vụ làm vua là làm thầy có bổn phận giáo huấn dân chúng; công cuộc giáo dục phải được bắt đầu từ lúc bắt đầu, phải tiếp tục thường xuyên, kinh nghiệm đạo đức của thánh hiền phải được thực hiện, cho nên việc phiên dịch bản Thập điều tỏ ra cần thiết để giúp cho dân chúng nghèo khổ ít học có phương tiện nghiền ngẫm lời nói của người xưa. Bản Thánh huấn thập điều diễn nghĩa ca được tổng kết bằng một lời mời gọi mọi người làm việc lành để nêu cao giá trị làm người.