2. Tình hình giáo dục

a. Chính sách giáo dục

Mở đầu bản Huấn địch thập điều, vua Thánh Tổ tuyên bố: “Từ xưa, thánh đế minh vương lấy chính đạo cai trị thiên hạ, tất lấy việc giáo hóa dân chúng, tập thành phong tục làm nhiệm vụ đầu tiên”, như vậy, chính sách giáo dục được thiết lập trên cơ sở triết lý Nho giáo. Triết lý này đặt căn bản siêu hình trên sự hiện hữu của một thực thể siêu việt là trời, nguyên lý đầu tiên sáng tạo vạn vật trong đó có nhân loại; công trình sáng tạo được quy định một trật tự, nhiệm vụ của con người là duy trì trật tự bản thân, phát triển cùng độ nhân tính để tán trợ công trình hóa dục của trời, để tham gia vào công cuộc sáng tạo đang tiếp diễn trong lịch sử , tức là phát triển trật tự thiên nhiên giữa xã hội và vũ trụ. Tinh thần tham gia ấy bắt buộc mọi người không phải chỉ nhận thức về sự cần thiết bảo vệ trật tự mà phải sinh hoạt trật tự ấy, phải tự hiện trong trật tự ấy. Trong điều 1 của Thập điều, vua Thánh Tổ đã khẳng định: “Trong đạo làm người, không có việc gì đi trước việc làm sáng đạo… Nhân luân sáng tỏ thì sau đấy nhân đạo mới đứng vững”. Chính vì vậy mà nhà Nho chú trọng tới việc “tập thành phong tục”, kiến tạo ra những môi trường thuận lợi cho việc thi hành trật tự, đắc thụ những thói quen tốt để cho sự thể hiện trật tự ấy được tự nhiên như chính bản tính của mình . Nền triết lý giáo dục ấy đề ra một quan niệm về con người được định nghĩa như là sức mạnh của trời đất (nhân giả, kỳ thiên địa chi đức), cái kết tinh của âm dương (âm dương chi giao), điểm gặp gỡ của quỷ thần (quỷ thần chi hội), vẻ đẹp điều hòa của ngũ hành (ngũ hành chi tú khí dã) . Ngoài thuộc tính cuối cùng liên hệ tới thể chất, con người xuất hiện trong ba thuộc tính trên như là một tâm thức nhờ đấy có thể quan niệm được cái trừu tượng, tiếp xúc được với siêu hình, chân nhận được lẽ phải là tiêu chuẩn của trật tự; Vua Thánh Tổ viết trong điều Chính tâm thuật: “Lòng là gốc của con người, lòng chính đinh thì muôn sự lành ở đó mà sinh ra, lòng bất chính thì trăm điều ác từ đó mà theo ra, há chẳng nên thận trọng ru? Thượng đế đã phú bẩm tính lành cho con người, nên ai cũng có tính thường, đó là nhân, nghĩa, lễ, trí, gọi là bốn mối, từ khi sơ sinh, người ta không ai là không có” (Thập điều, hai la mã, 1, 2). Tâm thức là một động lực có khả năng tự động và cũng có khả năng động cập đến đối tượng bên ngoài, do đấy, vấn đề minh tâm tức là giáo dục được đặt ra; tự động là vận dụng nội lực tổng hợp của chính tâm mình để tiêu diệt sự chướng tế của ngu đãng, tặc giảo, loạn cuồng và thực hiện được nhân trí, tín trực, dũng cường . Giáo dục trước hết là giáo dục cá nhân, cho nên một khi công cuộc tu thân đã đào luyện cho con người có những tập quán tốt như bác học, thẩm vấn, thận tư, minh biện, đốc hành , một khi cái minh đức đã tỏa sáng thì trật tự gia đình sẽ chỉnh tề, những hành động thân dân sẽ làm cho nền chính trị quốc gia được ổn cố. Bởi vậy, cổ động tinh thần sùng chính học (điều 7), vua Thánh Tổ đã xác định: “Sở dĩ học là học làm người, cho nên không thể có một người vô học trong thiên hạ, cũng như không thể sống một ngày mà không học… Trẫm mong triệu thứ các người tôn sùng chính học, giảng minh nhân luân, đạo Nghiêu Thuấn chỉ là hiếu đễ mà thôi, giáo dục Khổng Mạnh chủ trương nhân nghĩa trước hết” (Sách đã dẫn, bảy la mã, 1, 2). Từ những điều kiện chủ quan, các giáo dục gia nhà Nguyễn đã chuyển sang những điều kiện khách quan. Giáo dục là thi hành nhân nghĩa. Nhân là yêu người như yêu mình, muốn cho mình vững vàng thì cũng muốn cho người khác được vững vàng, muốn cho mình thành đạt thì cũng muốn cho người khác được thành đạt , được tốt lành, đẹp đẽ , nghĩa là được công nhận là người như mình tự nhận mình đã phát triển con người . Nghĩa là tương quan phải có giữa người và người để cho cả hai có đủ điều kiện phát triển lòng nhân, nghĩa như vậy xuất hiện như đức công bình, coi mọi người là huynh đệ bình đẳng, cũng có những uy quyền và nhiệm vụ như nhau. Như thế, cùng với chương trình phổ biến nhân nghĩa, giáo dục là một khí cụ truyền bá tinh thần dân bản , lòng bác ái, tinh thần bình đẳng, những đức tính căn bản của mọi công dân trong cộng đồng xã hội. Cũng vì lợi ích của cộng đồng xã hội ấy, giáo dục phải đi đôi với chính trị, bởi vì trong đạo người, chính trị là trọng đại , cũng như giáo dục, chính trị làm cho mọi sự trở thành chính đính , mọi người trở thành chính thuận , sự danh chính ngôn thuận sẽ làm cho mọi người hoạt động hữu hiệu trong ngôi vị và hoàn cảnh của mình. Nền giáo dục có chủ đích chính trị này huấn luyện kẻ sĩ thành những con người tham gia vào đại cuộc, quan niệm thái độ tôn quân của dân chúng cũng như thái độ thân dân của quân quyền là lẽ tất nhiên, vì tất cả đều hướng về đạo để làm sáng đạo. Vua Thánh Tổ năm 1834 đã minh định điều này: “Trẫm nối tiếp hồng đồ, noi theo phép lớn, vẫn suy tư về ý nghĩa của câu làm cho dân giàu rồi sau mới giáo hóa nên đã từ lâu vỗ về kẻ suy bại, yên ủi người bệnh lật, ra ơn, thu thuế, lúc nào cũng canh cánh một niềm yêu mến giúp đỡ người dân; tuy chưa thể làm cho tất cả dân ta trở thành giàu có, con cháu đông đúc, nhưng mà nuôi dưỡng yên vui thong thả, trải đến nay đã mười lăm năm, giáo huấn để cho tập tục chính đáng, thật chỉ có thời này mà thôi” (Thánh dụ huấn địch thập điều, A, 5, 6).

Nói tóm lại, chính sách giáo dục của nhà Nguyễn, bắt đầu từ triết lý Nho giáo, căn cứ trên tâm lý quan của Nho gia, chú trọng tới công cuộc phát triển những đức tính tinh thần và thể chất của cá nhân, chuẩn bị cho cá nhân ấy hoạt động cùng với những cá nhân khác trong một xã hội nhất định, nhằm tới cứu cánh phát triển con người toàn diện, con người thành . Chính sách giáo dục ấy phân biệt giáo dục và kiến thức, nhận định giáo dục có tính cách thường xuyên , cộng đồng , phổ thông , phụng sự , thực tiễn , và như vậy, nếu giáo dục là nhiệm vụ của nhân dân thì nhà lãnh đạo phải ban hành một chính sách giáo dục phù hợp với thực trạng quốc gia, phải thực thi chính sách ấy trong một cơ cấu tổ chức hợp lý. Đến đây, ta có thể xem nền giáo dục nhà Nguyễn đã được tổ chức như thế nào và có thực hiện được những mục tiêu trình bày ở trên không.
b. Tổ chức giáo dục
Công cuộc đại định vừa được hoàn thành, vua Thế Tổ đã chú trọng đến việc tổ chức giáo dục, và việc đầu tiên đã được khởi sự là kiến đạo trường sở. Hai trường sở tiêu biểu cho giáo dục nhà Nguyễn là Văn Miếu và Quốc Tử Giám.

Văn miếu của nhà Nguyễn đã được xây từ thế kỷ mười sáu, tại làng Triều Sơn, huyện Hương Trà, bên tả ngạn sông Hương, về phía bắc Kinh thành Huế. Văn Miếu được trùng tu năm 1691, đến năm 1765 được dời về Lương Quán, phía hữu ngạn sông Hương, năm 1769 lại được dời về Long Hồ, phía tả ngạn sông Hương. Năm 1808, nhận thấy Văn Miếu tại làng Long Hồ quá chật hẹp, vua Thế Tổ đã cho xây một Văn Miếu khác đồ sộ và nguy nga hơn tại làng An Ninh. Qua những biền ngạch: Trác việt thiên cổ, đạo tại lưỡng gian , với những điện Hữu văn, Dị lễ , cửa Kim thanh, Ngọc chấn , người ta có thể đọc được tinh thần sùng Nho của triều đại, lòng ngưỡng mộ của nhà Nguyễn đối với nho sĩ, ý chí của các nhà lãnh đạo muốn hoằng dương Nho học mà 14 tấm bia tiến sĩ bên này và 16 tấm bia tiến sĩ bên kia con đường phía trong cửa Đại Thành là những chứng tích cụ thể. Từ năm 1809, cứ ba năm một lần, vào những năm Sửu, Mùi, Thìn, Tuất, nhà vua đến chủ tế tại Văn Miếu để biểu lộ lòng sùng kính đối với đức Vạn thế sư biểu và lòng tôn trọng của triều đại đối với học thuyết của Ngài. Năm 1822, năm Nhâm Ngọ, vua Thánh Tổ đã tỏ ra nhiệt thành đối với việc cúng tế đức Khổng đến nỗi dù chưa đến năm Mùi, nhà vua cũng đã ban hành một sắc lệnh riêng để có thể đến Văn Miếu vào một năm không hiến định ; năm Canh Tý (1840) cũng thế.

Quốc Tử Giám được thiết lập với danh hiệu Quốc học năm 1803 tại xã An Ninh và có quy mô hoàn bị từ năm 1820, dưới thời vua Thánh Tổ. Nhiệm vụ của trường giám là đào thục nhân tài, để giúp nền văn trị , cho nên tổ chức của nhà trường đã được đặc biệt chú trọng. Trường sở gồm có một đại giảng đường là Di Luân đường, phía sau là các giảng đường tức là các lớp học, hai bên có các phòng ốc dùng làm nội trú cho giám sinh. Ban giám dốc vào đời vua Thế Tổ chỉ gồm có một Đốc học và một phó Đốc học ; đến năm 1821, các chức vụ này bị thay thế bằng một ban Giám đốc và ban giảng huấn khác hẳn gồm có một Tế tửu , hai Tư nghiệp lựa chọn trong những nhà khoa mục hay những nhân sĩ nổi tiếng để phụ trách các lớp chính thức, hai Học chính phụ trách giảng dạy các giám sinh hoàng tộc. Điều kiện nhập học rất rộng rãi; học sinh chỉ cần có một trong ba điều kiện sau đây:

Trúng truyển trong một cuộc sát hạch cấp phủ, tổ chức ba năm một lần, chọn mỗi phủ một người trong số tủ tài hoặc sinh đồ trên 40 tuổi, gọi là Cống sinh.

Đã đậu cử nhân và đang chuẩn bị thi Hội.

Là thiếu niên ưu tú trong hoàng tộc (được nhận với tư cách tôn học sinh) hay con cháu các quan (được nhận với tư cách ấm sinh).

Hệ thống tổ chức Quốc Tử Giám còn tỏ ra rất tu đãi các thanh niên miền Thượng du như Tuyên Quang, Cao Bằng, Lạng Sơn, Thái Nguyên, Hưng Hóa; không cần biết hạng tuổi và học lực, chỉ cần được nhà chức tránh địa phương chứng nhận là xuất sắc và giới thiệu với Quốc Tử Giám là người học trò Thượng du được nhập học với danh hiệu học sinh, sau 3 năm dự bị, sẽ được sát hạch và nếu trúng tuyển sẽ được xếp vào hạng Cống sinh. Như vậy, giám sinh có thể chia làm hai thành phần, thành phần chính thức gồm các giám sinh có văn bằng cử nhân và các cống sinh, thành phần dự bị gồm có các tôn học sinh, ấm sinh và học sinh.

Quyền lợi của giảm sinh rất đáng chú ý. Họ có quyền nội trú, được miễn thuế đinh, được cấp áo mão , hằng tháng còn được hưởng nguyệt bổng và hiện vật theo tỷ lệ như sau: Tôn học sinh: 2 quan tiền, hai vuông gạo. Ấm sinh: từ 1 đến 2 quan tiền, từ 1 đến 2 vuông gạo, từ 2 đến 3 cân dầu.

Cử nhân và Cống sinh: từ 2 đến 4 quan tiền, từ 2 đến 3 vuông gạo, từ 3 đến 5 cân dầu.

Như vậy, tính nguyệt bổng trung bình, và căn cứ vào cách lĩnh lương hằng tháng, giám sinh có quyền lợi như một quan viên cửu phẩm, bát phẩm và có khi thất phẩm. Riêng đối với các giám sinh có cử nhân và các cống sinh, nếu thực sự chuyên cần và học lực xuất sắc, họ có thể đạt tới một niên bổng quan trọng là 48 quan tiền, 36 vuông gạo, 60 cân dầu, bằng niên bổng của một quan viên chánh ngũ phẩm chỉ được lãnh 40 quan tiền, 35 vuông gạo, 9 quan tiền xuân phục, nghĩa là ngang hàng với một quan Đốc học, hơn hẳn quan Học chính (tòng lục phẩm), Giáo thụ (chánh thất phẩm), Huấn đạo (chánh bát phẩm). Nhận xét này rất quan trọng để thẩm định sự lưu tâm đặc biệt của nhà Nguyễn về công cuộc đào thục nhân tài và trọng đãi tri thức.

Tại các trấn, vua Gia Long đã cho thiết lập các trường học do một Đốc học điều khiển; các phủ các huyện cũng đều có trường tường trường tự do các chức Giáo thụ và Huấn đạo phụ trách về hành chính và chuyên môn. Nhiệm vụ của các giáo chức này rất quan trọng, nào là phải sát hạch học trò, thân quyến của họ, thiết lập danh sách những người đỗ hạch để nộp lên quan trường, mỗi năm có kỳ thi, nào là phải chứng nhận hạnh kiểm và học lực của học sinh để họ có thể nhập học Quốc Tử Giám. Chính sách phổ biến giáo dục này bắt nguồn từ sáng kiến Hồ Quý Ly năm 1397, được vua Lê Thái Tổ tiếp tục năm 1428 và tỏ ra hữu hiệu vào đời vua Thế Tổ nhà Nguyễn, nhất là khi nhà vua biết sử dụng khả năng của các nhà khoa mục triều Lê trong công cuộc giáo dục. Vua Minh Mệnh đã ân cần nhắc nhủ các nhà lãnh đạo hành chính và giáo dục địa phương: “Kinh doãn cùng các Đốc, Phủ, Bố, Ấn, các ngươi nên thể theo ý Trẫm, đem sao chép, tống đạt ấn bản, phổ biến rộng rãi đến tổng, lý, xã, thôn trong địa hạt, đồng thời chuyển sức đến học chính các phủ huyện thuộc hạt cùng các cai tổng, lý trưởng, mọi người theo lệnh của bộ, lục tống các bản nghi chú, sức truyền sâu rộng những giáo điều này cho sĩ thứ, quân nhân, đến kỳ đã định, tuyên đọc giảng giải rõ ràng, cốt làm sao chuyển đến từng nhà cho mọi người đều dọc, chỉ dẫn lẫn cho nhau để cùng nên tốt, ngày thấm tháng nhuần để cùng nhau trở về đường lãnh” (Thánh dụ huấn địch thập điều, A, 12). Tổ chức giáo dục này rõ ràng đã thực hiện tính cách phổ thông và cộng đồng của chính sách giáo dục triều đại và còn được thể hiện trong hệ thống giáo dục tự do có nhiều điều rất đáng chú ý. Cấp bậc thấp nhất, bao gồm một thành phần học sinh đông đảo nhất là cấp thục, tương đương với cấp bậc tiểu học ngày nay, hoàn toàn tùy thuộc sáng kiến tư nhân, không liên quan đến chính quyền cả về phương diện chuyên môn, tổ chức, lương bổng, kiểm soát. Việc học được quan niệm một cách tuyệt đối tự do, triệt để có tính cách tư thục, hạnh kiểm và kiến thức của học sinh hoàn toàn do các thầy đồ thầy khóa chủ trương chịu trách nhiệm với các phụ huynh học sinh là dân làng, những người trả lương cho các thầy bằng tiền mặt hay bằng hiện vật. Chương trình học đầu tiên là gồm các phần thực hành về cử chỉ, ngôn ngữ mà các trẻ em không thể không biết, sau đấy mới đến phần tập viết, tập đọc. Sách giáo khoa thường là Tam tự kinh (mỗi câu 3 chữ), Minh đạo gia huấn và Sơ học vấn tàn (mỗi câu 4 chữ), Trạng nguyên thi (mỗi câu 5 chữ). Nếu các thầy đồ thầy khóa thực sự chú trọng tới giáo dục nhi đồng, việc thi hành những nguyên tắc sư phạm trình bày trong sách Lễ ký, chương Khúc lễ nói về cách đi đứng, thưa trình của trẻ con, chương Thiếu nghi nói về những bổn phận thông thường của học sinh, vân vân… đã đủ rèn luyện cho trẻ em những thói quen tốt về cư xử, giao tế, học hành, cách giữ vệ sinh thường thức. Trong những điều kiện bình thường, nền giáo dục tư thục này rất thành công vì nhà trường thường được thiết lập ở nơi trung tâm trong làng, hoặc được chính dân làng chọn chỗ xây cất nên không ai là không dễ dàng tiếp xúc với thủy đồ ; thầy đồ có thể là một người không giỏi, nhưng có uy tín đạo đức, và thường dạy học sinh bằng gương mẫu hơn là lý thuyết. Nhận thấy tính cách quan trọng của nền giáo dục cấp thục này, vua Thánh Tổ đã nhiều lần nhắc nhở bổn phận giáo huấn tử đệ của các bậc phụ huynh, sư trưởng. Ngài cũng đã không quên nhấn mạnh về tác dụng sư phạm của chương Thiếu nghi trong sách Lễ ký mà bất cứ ai chuyên về giáo dục Đông phương cũng nhận thấy chứa đựng những bài học quý giá cho nhi đồng. Đức vua nói: “Con nhỏ, cháu dại, tất cả những gì của Thánh nhân đều phải dạy, chương Thiếu nghi, chức đệ tử, chỗ đến của người quân tử là phải nghiêm trang” (Huấn địch thập điều, bê, sáu la mã, 4). Sau khi học xong cấp thục, vào khoảng lên 10 tuổi, người học sinh bước lên trường tường và trường tự là trường huyện, trường phủ, tương đương với trung học ngày nay. Đến đây, học đường vẫn có thể duy trì tính cách tư thục, nhưng chính quyền nhà Nguyễn đã bắt đầu can thiệp vào tổ chức giáo dục và bổ nhiệm 3 cấp giáo chức để điều hành công tác này là huấn đạo ở cấp huyện, giáo thụ ở cấp phủ và đốc học ở cấp trấn hay tỉnh. Cả 3 cấp giáo chức này tuy có sai biệt về vị trí hành chính và bằng cấp nhưng đều có một nhiệm vụ chung là chuẩn bị cho học sinh thi Hương. Chương trình học tập cũng giống nhau và gồm có phần giảng sách , phần tập văn và phần bình văn . Các sách giáo khoa thường là Tứ thư, Ngũ kinh và một số Ngoại thư . Trước khi dự thi, học sinh đã được chuẩn bị chu đáo; các quan Huấn, Giáo, Đốc thường phối hợp với nhau để tổ chức các kỳ thi thử mỗi năm gọi là khảo khóa, người đỗ nếu không đi thi lên nữa thì được gọi là khóa sinh và có thể về làng mở trường dạy học; cứ 3 năm có một kỳ khảo hạch, người nào đỗ mới có quyền đi thi Hương được tổ chức tại 8 địa điểm trong toàn quốc là các trường Thừa Thiên, Gia Định, An Giang, Bình Định, Nghệ An, Thanh Hóa, Nam Định, Hà Nội. Khóa thi Hương đầu tiên do nhà Nguyễn tổ chức là khoa năm 1807; trước thi cứ 6 năm một khóa, vào những năm Tý, Ngọ, Mão, Dậu. Đây là thành quả thi Hương triều Nguyễn theo Quốc triều hương khoa lục của Cao Xuân Dục xuất bản năm 1893.
Khoa thi Hội đầu tiên của nhà Nguyễn chỉ được mở vào năm 1822. Các tiến sĩ cũng được chia ra tam giáp như đời Lê là đệ nhất giáp tiến sĩ cấp đệ, đệ nhị giáp tiến sĩ xuất thân, đệ tam giáp đồng tiến sĩ xuất thân. Lễ xướng danh, vinh quy, khắc bia vẫn được duy trì; từ năm 1826, hạn ba năm một khóa thi Hội đời Lê lại được áp dụng vào những năm Thân, Tuất, Sửu, Mùi. Năm 1829, ngoài danh sách tiến sĩ trong tam giáp được mang chung một danh xưng mới là chánh bảng, khoa vị phó bảng được thiết lập để đãi ngộ những nhân tài thiếu may mắn. Phân số được quy định như sau:

Thứ hạng: Ưu, phân số: 10-9; Ưu thứ: 8-7; Bình: 6-5; Bình thứ: 4-3; thứ: 2-1; Liệt: Không đủ 1 phân.
Được ghi vào chính bảng những vị thông suốt 3 kỳ và có tất cả 10 phân trở lên; được ghi vào phó bảng hay được gọi là phó bảng những vị thông 3 kỳ, được 9 phân trở xuống đến 4 phân, hoặc chỉ thông 2 kỳ nhưng lại được 10 phân trở lên. Các sách giáo khoa dùng để soạn thi Hội vẫn là những sách giáo khoa dùng để soạn thi Hương; các môn thi vẫn là kinh nghĩa , thi phú, chiếu chế biểu, văn sách, chỉ thêm bớt hoặc đảo vị thứ tùy theo ý định của nhà vua như năm 1832, để giản dị hóa việc thi cử, vua Minh Mệnh bỏ môn chiếu, chế, biểu; thi Hương hay thi Hội chỉ còn được diễn ra trong 3 kỳ:

Kỳ đệ nhất: kinh nghĩa

Kỳ đệ nhị: thi phú

Kỳ đệ tam: văn sách

Năm 1850, vua Tự Đức lại tái lập chế độ 4 kỳ:

Kỳ đệ nhất: kinh nghĩa

Kỳ đệ nhị: văn sách

Kỳ đệ tam: chiếu, biểu, luận (5)

Kỳ đệ tứ: thi phú

Thi Đình: đối sách.

Năm 1858, vua Tự Đức lại trở về chế độ 3 kỳ:

Kỳ đệ nhất: kinh nghĩa

Kỳ đệ nhị: chiếu, biểu, luận

Kỳ đệ tam: văn sách
c. Những đề án cải cách giáo dục

Trong suốt đời vua Thế Tổ, giáo dục nhà Nguyễn hoàn toàn được quan niệm và tổ chức như trong thời nhà Lê. Đó là thời kỳ chuyển tiếp và xây dựng. Vua Thánh Tổ vừa lên ngôi đã bắt tay lập tức vào công cuộc đào thục nhân tài. Năm 1821, danh xưng Quốc Tử Giám thay thế danh hiệu Quốc học; điều kiện nhập học rất uyển chuyển để dung nạp tất cả mọi thành phần ưu tú; ban giảng huấn được cải danh và tăng cường để đáp ứng những nhu cầu mới; các nhân vật lỗi lạc dù xuất thân khoa bảng hay không, đều được triệu thỉnh gia nhập ban giảng huấn; Phan Huy Chú (1782-1840), tác giả Lịch triều hiến chương loại chí, đã được mời làm Biên tu Quốc Tử Giám năm 1821 dù chỉ có mảnh bằng tú tài; Phạm Đình Hổ (1768-1839), chuyên nghiên cứu về cổ sử, cổ ngữ, tác giả 16 tác phẩm lớn nhưng lại là một người hoàn toàn vô bằng cấp, đã được vua Minh Mệnh thỉnh cầu làm Tế tửu Quốc Tử Giám năm 1826. Tinh thần sùng văn thượng hiền của nhà vua, số tiền học bổng quan trọng ở Quốc Tử Giám, lòng ưu ái đối với các nhà văn học như Trương Đăng Quế, Nguyễn Công Tiệp đã chứng tỏ ý chí cải cách giáo dục của vua Thánh Tổ, một nhà lãnh đạo biết chân nhận cái giá trị quý báu của nhân tài. Thông minh, thực tế và ưa hoạt động, nhà vua đã thấy rõ những khuyết điểm trầm trọng của lối học cử nghiệp đương thời mà kết quả chỉ là tạo ra một số khoa bảng có bằng cao nhưng óc rỗng. Ngài thường nói: “Lâu nay, khoa cử làm cho người ta sai lầm. Trẫm nghĩ văn chương vốn không có quy củ nhất định mà nay những văn cử nghiệp chỉ câu nệ cái hủ sáo, khoe khoang lẫn với nhau, biệt lập mỗi nhà một lối, nhân phẩm cao hay thấp do tự đó, khoa trường lấy hay bỏ cũng do tự đó. Học như thế thì trách nào mà nhân tài chẳng mỗi ngày một kém đi” . Do đấy, Ngài giản dị hóa hệ thống thi cử, bãi bỏ môn chiếu chế biểu là một môn học thuần túy cử nghiệp, không lấy đỗ Trạng nguyên, ít cho đỗ đệ nhất giáp tiến sĩ cập đệ nhưng lại thiết lập khoa vị Phó bảng, vừa tạo điều kiện cho nhiều người có cơ hội trúng cách đại khoa, vừa có dịp dành riêng khoa vị tiến sĩ cập đệ cho những thí sinh thực sự xuất sắc.

Ngài hạ chiếu tưởng thưởng cho những nhà trước tác có tinh thần thực tế như Trịnh Hoài Đức, Hoàng Công Tài. Cung Văn Hi, Nguyễn Đình Chính, Vũ Văn Bưu, đề cao tinh thần vụ bản nghiệp, khích lệ những công trình dinh điền như của Nguyễn Công Trứ, vân vân… Bản dụ Huấn địch thập điều ban hành năm 1834 là bản tuyên ngôn của chính sách giáo dục nhà Nguyễn, một chính sách xuất phát từ triết lý nho giáo và không khỏi tham bác những kinh nghiệm giáo dục của nhà Lê, nhưng đã căn cứ trên thực tại Việt Nam và nhằm giải quyết những vấn đề xã hội, kinh tế, văn hóa của thời đại. Những bản điều trần của Nguyễn Trường Tộ từ năm 1863, những đề nghị cải cách của Đinh Văn Điền năm 1868, của Nguyễn Hiệp năm 1879, của Lê Đĩnh và Phan Liêm năm 1881, xét về phương diện giáo dục, đã khẳng định và cường điệu chính sách giáo dục của vua Thánh Tổ ban hành năm 1834 trong một văn mạch khác. Việc vua Dực Tông phiên dịch và ấn hành bản dụ Huấn địch thập điều năm 1870 là một cách phúc đáp sáu bản điều trần của Nguyễn Trường Tộ đệ trình vào những năm 1863, 1866 (tháng 6, tháng 7 và ngày 25 tháng 7), 1867, 1868. Nguyễn Trường Tộ còn tiếp tục đệ trình 8 bản điều trần nữa vào năm 1871. Vua Dực Tông đã nhiều lần tỏ ra tán thành những ý kiến rất mới mẻ của Nguyễn Trường Tộ và đã thực sự mời nhà cải cách này tham gia vào hoạt động của triều đình để thực hiện kế hoạch của ông. Tuy nhiên, điều mà triều thần vẫn quan niệm không giải quyết được là sự giao tiếp cùng ngày càng khó khăn giữa người Việt và người Pháp, sự bất đồng quan điểm về tôn giáo và nhất là, đúng như vua Thánh Tổ đã thấy trước, sự xung đột càng ngày càng khốc liệt giữa hai nền văn minh tương phản nhau, nền văn minh Âu châu thiên trọng kỹ thuật và nền văn minh Á đông đề cao đạo đức. Sự phân hóa và băng hoại của nền giáo dục Pháp ngày nay cho là thấy rằng các vua và triều thần nhà Nguyễn đã không hoàn toàn vô lý khi từ khước những đề nghị cải cách của Nguyễn Trường Tộ. Cái khó không phải là ở quan niệm cải cách mà ở kế hoạch thực hiện những cải cách ấy sao cho phù hợp với thực tế Việt Nam và không làm tiêu diệt những giá trị cổ truyền của dân tộc.