I. Tình hình xã hội Việt Nam chung quanh năm 1834

Xã hội Việt Nam hình thành từ thế kỷ thứ X tiếp tục phát triển trong những thế kỷ sau và đến thế kỷ XIII đã được định hình trong một cơ cấu rõ rệt. Khóa hư lục đầu thế kỷ XII đã bắt đầu mô tả sinh hoạt của xã hội ấy và từ thế kỷ thứ XIV trở đi, cơ cấu tứ diện gồm sĩ, nông, công, thương đã có thể phối hợp hoạt động. Qua những cuộc chiến tranh kháng Nguyên cuối thế kỷ XIII, kháng Minh đầu thế kỷ XV, ngoài sự trưởng thành tất nhiên của tầng lớp sĩ phu, giới nông gia bắt đầu được chú trọng, kẻ cấy cày được nói tới trong cả những tác phẩm thuần túy văn chương, lôi cuốn theo sự tha thiết của dân chúng đối với thợ thuyền và những nhà buôn bán. Sự hồi phục của chợ Đông gắn liền với công cuộc vãn hồi hòa bình; những người lao động như Thạch Sanh được thế kỷ thứ XVII đề cao; hình ảnh những Lý công ngồi ăn mày ở chợ được nàng công chúa lầu son để ý trở nên những hình ảnh quen thuộc. Cả nền văn học nôm na từ thế kỷ XVII, XVIII là nền văn học của giới nông, công, thương, khai triển những vấn đề thiết thực của người bình dân, giải phóng tình cảm con người, đề cao phụ nữ và tự do luyến ái. Tất cả những phát động ấy của dân tâm, tất cả những tiến triển ấy của dân trí, được thử thách qua bao nhiêu máu lửa của chiến tranh, được nhào nặn sau những biến cố hãi hùng của lịch sử, đã tạo lập vào cuối thế kỷ XVIII một xã hội trưởng thành mà những nỗ lực kiến thiết của nhà Nguyễn sẽ tiếp tục ổn định và củng cố.

Ta thử phân tích và nhận diện cơ cấu xã hội này qua bốn thành phần chính là sĩ, nông, công, thương để có thể phê phán hiệu năng của nhà Nguyễn trong lĩnh vực văn hóa giáo dục.

Trước hết, giới kẻ sĩ được đề cao như là một giai cấp ưu tú từ Mạc Đĩnh Chi (1304), đến đời Nguyễn sơ, đã được vua Thế Tổ quan niệm như một giai cấp lãnh đạo. Từ 1802 đến 1820, kế hoạch sử dụng trí thức của nhà Lê do nhà Nguyễn chủ trương đã chinh phục được thiện cảm của sĩ phu miền Bắc; những vị tiến sĩ của các khoa 1775, 1779, 1787 phần đông đã cộng tác với tân triều; Lê Duy Đản, tiến sĩ năm 1775, nguyên Tham chính Thanh Hóa, đã được vua Gia Long mời làm Hiệp trấn Lạng Sơn và giám thí các trường Kinh Bắc, Sơn Tây, Hoài Đức; Phạm Quý Thích, tiến sĩ năm 1779, nguyên Đông các Hiệu thư, đã nhận chức Thị trung Học sĩ, trong khi Trần Bá Lãm, bạn đồng khoa của ông, được bổ nhiệm làm Đốc học Bắc Ninh, cùng với những Nguyễn Gia Cát, Bùi Dương Lịch, Nguyễn Huy Lý, những tiến sĩ của khóa thi Hội cuối cùng triều Lê, đã hoạt động một cách hữu hiệu đến nỗi vua Gia Long nhận thấy không cần phải tổ chức các khóa thi Hội và thi Đình nữa. Sự cộng tác của những nhân vật khác ít đỗ đạt hơn nhưng nhiều khi nổi tiếng hơn như Nguyễn Huy Tú, Vũ Trinh, Nguyễn Du, bên cạnh những nhân vật của chế độ mới như Đặng Đức Siêu, Đặng Trần Thường, biểu lộ tất cả sự khéo léo của vua Gia Long trong kế hoạch sử dụng nhân tài. Trong suốt thời Gia Long, chính quyền chỉ tổ chức 3 khóa thi Hương là khóa đầu tiên năm 1807, khóa thứ hai năm 1813, khóa thứ ba năm 1819. Khóa đầu tiên có những nhân vật nổi tiếng là Cao Huy Diệu, thủ khoa Nguyễn Án, Nguyễn Trung Mậu; Lê Cao Lãng; khóa thứ hai gồm có những hương cống Vũ Tụ, Lưu Công Đạo, Đỗ Tuấn Đại, Lê Văn Đức, v.v… và một tú tài mà khả năng vượt hẳn những vị hương cống kể trên: Nguyễn Công Trứ; khóa thứ ba cung cấp cho nhà Nguyễn những nhân vật quan trọng, trừ vị thủ khoa Ngô Đình Thái và Đỗ Trọng Dư bị cách chức vĩnh viễn, còn những hương cống khác như Vũ Quyền, Phạm Hội, Hà Duy Phiên, Trương Đăng Quế, Trương Minh Giảng, Lý Văn Phức, Nguyễn Công Trứ, là những chiến lược gia, kinh tế gia, giáo dục gia, văn gia tiêu biểu nhất của chế độ; họ đã phục vụ một cách trung thành tuyệt đối, chấp nhận kỷ cương một cách toàn diện vì chính họ không ít thì nhiều, qua những hoạt động quân sự, văn hóa, giáo dục, đã quy định chính sách của Nguyễn triều. Sang đời vua Minh Mệnh, thi Hội được tổ chức lần đầu tiên năm 1822, cung cấp cho chế độ nhà nghiên cứu hành chính Hà Tông Quyền, nhà nghiên cứu kinh truyện Phan Bá Đạt, nhà thơ Lê Tông Quang. Khoa thi Hội năm 1826 khám phá thực học của một thanh niên 31 tuổi, người Nam kỳ, đó là Phan Thanh Giản, vị đại khoa tiên khởi của miền Nam, và ngoài Vũ Tông Phan, một giáo sư tư thục, còn có Tô Trân, toản tu Minh Mệnh chính yếu bên cạnh Hà Tông Quyền, và nhất là Ngụy Khắc Tuần, một sĩ phu thanh liêm cần cán được vua Minh Mệnh ban thơ khen ngợi. Nhận thấy hai khóa thi Hội năm 1822 và 1826 chỉ lựa chọn được tất cả 18 vị đại khoa (8 vị khóa đầu và 10 vị khóa sau), tỷ lệ trúng tuyển quá thấp so với các kỳ thi Hội triều Lê, vua Minh Mệnh ngay trong khóa thứ 3 là khóa năm 1829, đã hạ chiếu cải tổ thể thức chấm thi, quy định phân số trúng cách và thiết lập học vị phó bảng để vớt những thí sinh không đủ phân số. Nhờ đấy, số trúng tuyển đại khoa đã tăng gần gấp đôi (9 tiến sĩ, 5 phó bảng), trong đó có những nhân vật nổi tiếng là Bùi Ngọc Quỹ, Trương Quốc Dụng, Phan Thế Lịch. Ngô Thế Vinh; khóa 1832 ít may mắn hơn (8 tiến sĩ, 3 phó bảng), không tuyển được một đại khoa nào xứng đáng trong khi phó bảng Nguyễn Bá Nghi, đối thủ của Cao Bá Quát, đã phù tá đắc lực cho nhà Nguyễn chỉ vì lòng tỵ hiềm đối với nhân tài. Khóa thi Hội năm 1835 được tổ chức một năm sau khi ban hành Huấn địch thập điều, lựa chọn được 11 tiến sĩ, 2 phó bảng, nhưng tất cả đều là những nhà khoa giáp hoàn toàn vô danh đối với lịch sử văn hóa. Đây là một thành công hay là một thất bại của chính sách giáo dục vừa được phổ biến một cách long trọng? Có thể nói ngay, đứng về phương diện tổ chức thi cử thì đó là một thất bại rõ ràng, nhưng nếu ta biết rằng chính vua Minh Mệnh cũng đã từng than phiền về những lầm lẫn trong quan niệm thi cử, sự vô lý trong cách chấm đỗ của quan trường nghĩa là nếu vua Minh Mệnh đã lên tiếng chỉ trích tổ chức thi cử cũ và hứa hẹn sẽ dần dần cải tổ, thì ta có quyền kết luận rằng những vị tiến sĩ tân khoa này càng bất lực bao nhiêu, quan điểm và chính sách giáo dục của nhà vua càng hữu lý bấy nhiêu. Ta cũng đừng lạ khi thấy các nhà trí thức văn hóa thời ấy không phải là các nhà đại khoa mà là các hương cống, được gọi từ năm 1828 là cử nhân, hoặc là các sinh đồ, được gọi từ năm 1828 là tú tài. Về học vị tú tài, ta có thể kể Phan Huy Chú, Vũ Quốc Trân, về cử nhân, ta có thể kể Trần Đình Túc, Đặng Huy Trứ, Nguyễn Hàm Ninh , Bùi Hữu Nghĩa , Cao Bá Quát , Lê Ngô Cát , v.v… Có lẽ chịu ảnh hưởng của quan niệm giáo dục hướng về thực học và nghề nghiệp trình bày trong Thập điều, thanh niên thời ấy bắt đầu không chú trọng tới lối văn cử nghiệp nữa, lối trần từ sáo ngữ mà chính vua Minh Mệnh đã phê bình và có khi cấm đoán sử dụng . Họ chú trọng đến thực nghiệp, và về canh nông và dinh điền thì có Nguyễn Công Trứ, Đỗ Phát, tiến sĩ năm 1843, vừa làm tế tửu Quốc Tử Giám vừa kiêm nhiệm Dinh điền sứ; đặc biệt có Nguyễn Trinh Hoằng đỗ cử nhân năm 1848 rồi tuyên bố không học lên nữa, ở làng Hòa Ninh làm ruộng, cộng tác với người làng khai khẩn đất hoang và cải cách phong tục hương xã. Quyển Sĩ nông canh độc truyện đã góp vào phong trào trọng nông của thế kỷ không ít. Về thủy lợi, cả triều đình Huế đều biết đến uy danh của Đỗ Xuân Cát, cử nhân năm 1841 nhưng không ra làm quan; bản điều trần của ông về vấn đề thủy lợi nhan đề là Hà phòng ngũ thuyết được vua Tự Đức công nhận là có nhiều quan điểm thực tế và triều đình đã căn cứ vào đấy để cải thiện hệ thống đê điều ở Bắc kỳ. Các nhà trí thức cũng rất chú ý đến thương mại; thủ khoa khóa 1847. Đặng Huy Trứ thường dâng sớ điều trần về những điều ích quốc lợi dân và được vua Tự Đức bổ nhiệm làm Binh chuẩn sứ, điều khiển việc giao thông thương mại và việc xuất nhập cảng tại các hải khẩu lớn; quyển Sách học vấn tân của ông đề cập tới nền giáo dục mới về nghề nghiệp và thương mại. Anh họ của ông là Đặng Huy Tá, cử nhân năm 1841, sau nhiều năm suy nghĩ, cuối cùng mới nhận thấy rằng nghề chính của mình là nghề làm thương biện. Y khoa đã được Chu Doãn Chí , Nguyễn Tĩnh chuyên tâm nghiên cứu; họ Chu là một người nổi tiếng bác học đương thời, nhưng không chú ý tới lối học cử nghiệp, chỉ thích đọc Nội kinh, sưu tầm thuốc men và chữa bệnh; sự ngưỡng mộ của phó bảng Nguyễn Văn Siêu (1795-1872) và hoàng giáp Nguyễn Tư Giản (1823-1890) một vị là nhà giáo dục thời danh, một vị là Nội các Đê chính, tác giả Hà phòng tấu nghị bàn về thủy lợi, tất cả đều đã chứng tỏ những công phu nghiên cứu y khoa rất đáng chú ý của Chu Doãn Chí; Nguyễn Tĩnh (?-1880), tên tự là Hành Đạo, tên hiệu là Nông Hà, đã gửi gắm tất cả chương trình hoạt động của ông trong danh hiệu; làm tri huyện Thọ Xương, rồi Tổng đốc Thanh Hóa, ông vừa lo quan sát thi hành những công trình thủy lợi trình bày trong Hà đê tấu tập, vừa lập trạm chữa thuốc cho dân chúng, công trình nghiên cứu của ông về y lý đã được trình bày một cách có phương pháp trong cuốn Tế nhân dược hiệu; những kiến giải về thủy lợi và y khoa, cả hai là khoa học thực nghiệm đã đưa ông đến một quan niệm mới về giáo dục mà ông đã phát hiện trong cuốn Sĩ học trát ký. Ngoài ra, ngôn ngữ học được Phạm Đình Hổ nghiên cứu từ năm 1838 trong Nhật dụng thường đàm, được Lê Hữu Thanh tiếp tục trong Vận hải, Nguyễn Văn Giao trong Điệp lực vận, Nguyễn Văn San trong Đại Nam quốc ngữ, Đỗ Huy Uyển trong Tự học cầu tinh, và chính vua Dực Tôn trong Tự học giải nghĩa ca. Toán học là một môn khoa học chính xác đã bắt đầu được nghiên cứu tại Việt Nam từ đời Trần, và đến nhà Nguyễn đã trở thành một môn học có hệ thống , được Phan Huy Khuông trình bày trong Chỉ minh toán pháp năm 1820 và được Nguyễn Cẩn, cử nhân năm 1879, giảng giải trong Bút toán chỉ nam. Ngay ca vũ kịch nhạc đời Lê bị cấm đoán, đến đời Nguyễn được thịnh hành nhờ thiện chí của Nguyễn Văn Diêu, tú tài năm 1860, Đào Tấn, cử nhân năm 1867 và kịch sĩ đội Hiệp. Nghề giáo tư thục trước kia là một nghề phụ thuộc vào nghề làm quan, từ cuối thế kỷ XVIII đã trở thành một nghề tự do; chính sách phổ biến giáo dục cũng như phương thức công điền tại hương thôn áp dụng từ thời Nguyễn sơ đã biến nghề giáo dục tư thục thành một nghề hẳn hoi, có thể nuôi sống giáo chức như nghề làm quan và không ràng buộc giáo chức vào một đường lối chính trị nhất định, thành ra các nhà giáo thường ưa thích ở nhà mở trường hơn là ra làm quan; những nhà giáo tư thục chuyên nghiệp này, ta có thể kể Đỗ Xuân Cát, Trần Ý, Nguyễn Trinh Hoằng, có một số khác tuy đã ra làm quan nhưng hoặc vì bị cách, hoặc vì bất đắc chí, hoặc vì muốn phản đối chính quyền, đã trở về nhà sinh sống bằng nghề dạy học; những giáo chức trong trường hợp này, ta có thể kể Ngô Đình Thái, Ngô Thế Vinh, Phạm Văn Nghị, Trần Ái, Vũ Tông Phan, Nguyễn Văn Siêu,… là hiệu trưởng của những tư thục lớn có sách vở để lại cho hậu thế.

Như vậy, sau khi phân tích tình hình sinh hoạt của giới sĩ phu trong những năm chung quanh 1834, ta thấy ảnh hưởng của Huấn địch thập điều thật rõ rệt. Tư tưởng của vua Minh Mệnh, chính sách giáo dục của Ngài, chủ trương mở rộng thi Hội thành một cấp trung gian giữa tiến sĩ và cử nhân, những khuyến khích của Ngài về tinh thần trọng nghề, những kế hoạch phát triển nông nghiệp, tất cả những ý kiến mới mẻ ấy đã mở cho giới sĩ phu nhiều con đường hoạt động ngoài con đường thi cử làm quan. Chính sự tiến triển đương nhiên ấy của xã hội Việt Nam đã làm nảy nở trong đầu óc Nguyễn Trường Tộ, Đinh Văn Điền, Nguyễn Hiệp, Lê Đĩnh, Phan Liêm những khuynh hướng thực tiễn mà ảnh hưởng của Tây phương đến sau chỉ có tác dụng làm cho rõ ràng hơn, khúc chiết hơn mà thôi. Chính vua Tự Đức cũng đã nhận thấy như thế nên Ngài đã khuyên các quan “khi xét việc phải cẩn thận và suy nghĩ cho chín, và cũng nên làm thế nào cho tiến bộ chứ không tiến thì tức là thoái”. Tiếc thay! Thời thế mới cho Ngài vừa kịp dịch xong cuốn Huấn địch thập điều thì tác phẩm đã trở thành lỗi thời.

Nông là người làm ruộng và cũng chỉ nghề làm ruộng. Nông nghiệp là căn bản của nền kinh tế quốc gia, bởi vậy, ngay khi đại định, trước khi tổ chức thi Hương, vua Thế Tổ đã ban hành chính sách nông nghiệp, cho thiết lập điền bạ, quy định việc đắc thụ công thổ, công điền, truyền cho các trấn, nhất là ở Bắc Thành, phải xoi đào sông ngòi, vét các cửa biển, bảo vệ, thiết lập và tu bổ các hệ thống đê điều. Chính sách ruộng đất nhà Nguyễn phá vỡ chế độ điền trang của các triều đại trước, thiết lập được chế độ tư điền, nhờ đó mỗi người dân có tối thiểu vài ba sào ruộng tư để cày cấy ngoài số công điền được hàng xã cấp phát. Những thí nghiệm thành công của Nguyễn Công Trứ tại Tiền Hải, Kim Sơn, Quảng yên năm 1828-1829, ngoài việc khai khẩn được hơn 30.000 mẫu ruộng và hoàn thành kế hoạch di dân, còn giúp triều đình giải quyết được nạn đói kém và giặc cướp . Sắc dụ năm 1830 của vua Minh Mệnh chấp thuận cấp phát những ruộng đất bỏ hoang cho bất cứ ai có đơn xin; Sắc dụ năm 1864 cho phép được thành lập một ấp mới, tất cả những ai đã vỡ được 20 mẫu ruộng và tập trung được 10 dân đinh. Đặc sắc nhất là Sắc dụ năm 1840 bắt buộc các đại điền chủ phải cắt 1/3 điền sản bỏ vào công điền; Sắc dụ tiến bộ này tiếc thay chỉ được áp dụng một phần ở Gia Định rồi sau lại bị đình chỉ vì triều đình còn bận đối phó với những rắc rối chính trị về phía Cao Miên. Các lãnh tụ nhà Nguyễn đã thấy rõ những tương quan hỗ tương giữa kinh tế và xã hội; tình trạng bất an của dân chúng bắt nguồn từ sự nghèo đói, từ việc nông dân thiếu ruộng cày, từ sự áp bức của những quan lại bất nhân, từ sự bóc lột dã man của cường hào ác bá. Sắc dụ năm 1822 của vua Minh Mệnh cho xuất kho thóc dinh Quảng Nam một vạn hộc, kho thóc Chợ Mới hai nghìn hộc bán rẻ cho nhân dân hạt ấy mỗi học một quan tiền; nhà vua đã không quên ra lệnh cho các quan “gia tâm theo phép công làm việc để dân nghèo được nhờ ơn Trẫm thương dân trong cơn gian khổ, nên nghiêm sức bọn phú hộ gian giảo không được quấy rối mua tranh để béo mình hại dân!” Nhà cầm quyền cũng đã thấy rõ nguyên nhân của nạn thổ phỉ là sự tham ô của quan lại nên Sắc dụ ngày 13 tháng 3 năm Minh Mệnh thứ 9 (1828) một mặt ra lệnh cho các quan địa phương gia tâm tuần thám tiễn trừ thổ phỉ, một mặt cho điều tra hành động của những quan lại tham ô đã làm cho đời sống nhân dân khốn khổ; Sắc dụ ngày 3 tháng 2 năm Minh Mệnh thứ 11 (1830) hạ lệnh cho các quan cứu xét minh bạch những lời tố cáo quan trường hạch sách tham nhũng đòi của đút làm những điều tệ liệt. Cái hại quan lại mười phần chỉ có hai, ba; cái hại cường hào mười phần thường đến bảy, tám; đó là nhận xét của Nguyễn Công Trứ trong bài sớ năm 1828. Ông nói: “Bởi vì quan lại chỉ bôn chài những lợi nhỏ ở nơi án từ, kiếm chác ngoại lệ ở nơi thuế khóa. Hại ấy nhỏ và cạn, đến khi phát lộ ra thì bị giáng cách ấy là biết hối cải ngay. Còn cái hại cường hào làm cho đến nỗi con mất cha, vợ mất chồng, tính mệnh phải thiệt hại, tài sản phải sạch không. Các việc ấy không sao tiết phát ra được, cho nên chúng công nhiên không sợ hãi gì, tự hùng trưởng với nhau chuyên lợi làm giàu, khi lộng quan lại để làm việc tư của mình. Những nơi có ruộng đất công thường thường chúng mượn việc cầm mướn để làm mưu béo mình, dân nghèo không biết kêu van vào đâu, giáo hóa nhà vua mà chưa kịp đến kẻ dưới, đức trạch nhà vua mà chưa truyền đến chỗ xa, chưa hẳn không bởi tự đó. Thậm chí ẩn lậu đinh điền, điền hàng nghìn mẫu mà không nộp thuế, chỉ để cho bọn cường hào tiêu riêng, đinh hàng trăm người mà không vào sổ, chỉ để cho bọn cường hào sai khiến” . Năm 1827, khi chỉ bổ Nguyễn Công Trứ làm Dinh điền sứ, vua Minh Mệnh chính thức ban hành kế hoạch kinh tế nông nghiệp của triều đình; mộ dân đến những vùng đất hoang, lấy tiền công làm nhà cho dân ở, chia đất cho dân khai khẩn, cấp ngưu canh điền khí để cày bừa, cứ năm người thì cấp một con trâu, một cái bừa, một cái cây, một cái xuổng, một cái cuốc, một cái liềm. Chỉ trong năm 1828, đã khẩn được 18.970 mẫu ruộng, thành lập huyện Tiền Hải, mộ được 2.350 đinh chia làm 14 lý, 72 ấp, 20 trại, 10 giáp; năm 1829, thành lập huyện Kim Sơn sau khi khẩn được 14.600 mẫu ruộng, định được 1.200 đinh; ấp lý được chia vuông vắn thành từng khu theo phép tỉnh điền; mỗi làng chiều ngang không quá 1 cây số, chiều dài thay đổi từ 10 đến 13 cây số tùy theo đất bồi nhiều ít hằng năm, hai làng cách nhau một con sông đào rộng vào khoảng 10 thước chảy từ Tây ra Đông, mỗi con sông có 3 chiếc cầu bắc ngang chia làng thành ba phần thượng, trung, hạ; vì làng nào cũng chỉ có thể phát triển về bề dài nên mỗi làng lo đắp đê chế ngự sóng biển, khai ngòi rửa nước mặn để trồng cói ở những vùng duyên hải. Ngoài dân chúng, lính thú cũng được cấp điền để khẩn hoang, xây đắp đê điều, lúa thu được chia làm ba phần, hai phần bỏ vào kho, một phần quân cấp cho lính, lúc thành điền mới mộ dân canh quản: lính thú cũng có thể phối hợp với linh cơ trong việc đắp đê ngăn nước mặn; chiếc đê điển hình dài 10 cây số được thiết lập ở Quảng Yên, nơi mà chính quyền đã khẩn được 3.500 mẫu ruộng và lưu binh lính ở đây lập thành đồn điền; kế hoạch đồn điền được triệt để áp dụng tại miền Nam, do Nguyễn Tri Phương đặc trách thực hiện; năm 1836, xứ Nam kỳ đạc điền xong, tổng số được 630.075 mẫu ruộng, nâng số ruộng toàn quốc lên 4.063.892 mẫu, đó phải chăng là ngoài nỗ lực khai khẩn của quan dân, còn là do chính sách giáo dục của vua Minh Mệnh? Ngài đã ân cần huấn dụ nhà nông: “Hãy tu sửa cày bừa, chuyên cần về việc cấy gặt, cốt để cho trọn ngày no đủ, nếu có chuyện được mùa không đều, cũng không vì thế mà bỏ nghề”. Một điểm cuối cùng đáng lưu ý trong khi bàn về tình trạng nông nghiệp triều Nguyễn là trong thời vua Minh Mệnh, nhà cầm quyền đã chú trọng tới kế hoạch quy định xã ước của Nguyễn Công Trứ đề nghị năm 1829 mục đích liên kết đoàn tụ dân chúng để dễ thực hiện chương trình hỗ tương giáo dục; kế hoạch này gồm 5 điểm, ngoài 3 điểm thông thường là chăm việc răn bảo (điều 3), chăm việc phòng thủ (điều 1), nghiêm việc khuyến trừng (điều 5), điều 1 đề nghị việc đặt nhà họ và điều 2 xin đặt xã thương là 2 điều xác nhận mối tương quan mật thiết giữa giáo dục và kinh tế. Điều 1 bàn: “Ấp và lý đều đặt một nhà học, rước một ông thầy, mỗi lý lấy 10 mẫu ruộng, mỗi ấp 8 mẫu đặt làm học điền, tha không đánh thuế, những học điền ấy nhân dân hợp sức cày bừa, đồng niên thu được bao nhiêu, để làm học bổng. Trẻ con sinh ra, 8 tuổi cho vào nhà học, dạy cho những điều tưới quét, đối đáp, lui tới và những điều hiếu hữu, trung tín, kính nhượng, rồi sau mới cho học chữ, đến lúc 16 tuổi, học đã hơi thành, theo thứ tự thăng lên các nhà học huyện, phủ và trấn. Đứa trẻ nào học không tiến bộ thì cho về làm nghề khác. Còn như trại và giáp thì mỗi trại biệt lấy 5 mẫu ruộng, giúp 3 mẫu phụ vào ấp hay lý. Trong điều 2 bàn về việc đặt xã thượng, Nguyễn Công Trứ đề nghị: “Ấp và lý đều đặt xã thượng, chọn người cẩn tín coi giữ, hễ khai khẩn thành ruộng, 3 năm đầu còn được tha thuế, mỗi mẫu lấy 30 bát thóc, về sau, đến khi đã phải nộp thuế, mỗi mẫu lấy 20 bát thóc để vào kho. Khi nào giá cao thì bán, giá hạ thì mua, phòng gặp lúc thủy hạn bất thường, thì đem thóc chiến cấp từng người, năm nào được mùa, sẽ theo số đã cấp trước thu lại để chứa trữ”. Những đề nghị này tuy không mới mẻ đối với vua Minh Mệnh, nhưng những cải tổ giáo dục và kinh tế về sau này cho ta thấy nhà vua đã đồng ý chấp nhận rằng giáo dục phải có mục đích phát triển đất nước về tinh thần cũng như về vật chất . 

Công là giới thợ thuyền và tiểu công nghệ. Họ thường sinh hoạt thành phường, như phường thợ mộc, thợ nề, thợ đúc, thợ gốm, có thợ cả, thợ phó, những quy luật và truyền thống riêng mà người trong nghề phải tôn trọng. Ngoài những hoạt động công nghệ có tính cách gia đình như người làng Thổ Hà chuyên về đồ gốm, làng Liễu Chàng chuyên về nhà in, thợ thuyền còn được trưng tập đến những thành phố lớn tham gia vào những công trình điêu khắc, kiến trúc của triều đình. Ở kinh đô Huế chẳng hạn, họ làm việc trong những công xưởng thực sự và phải tuân theo một tổ chức, một kỷ luật có tính cách quân ngũ. Sự nghiêm cấm của các quan chức điều hành chắc chắn đã hơn một lần gây bất mãn và chống đối trong giới thợ , nhưng nỗ lực của nhà Nguyễn về phương diện tạo điều kiện sinh hoạt chuyên môn cho dân chúng xuất phát từ một kế hoạch hẳn hoi. Không ai có quyền thất nghiệp bởi vì “Trời cao sinh ra dân, tất giao phó cho mỗi người một nghề, cho nên mỗi người phải tự chọn lấy một nghề để làm căn bản lập thân. Kẻ sĩ, nhà nông, người làm thợ, kẻ đi buôn, người làm vườn, kẻ trồng rau, bác chài đánh cá, đứa trẻ chăn trâu, thậm chí cả tay võ biền trong quân lữ, mỗi người đều phải có nghề nghiệp, đều phải nhờ vào đấy mà sinh sống” (Thập điều, B III, 1). Những thực hiện kỹ thuật và công nghệ ở tiền bán thế kỷ XIX không hẳn chỉ làm hãnh diện một nhà Nguyễn; sự hoàn mỹ của từng bức phù họa trên các trụ ngạch, các lưng đỉnh, vẻ tinh tế trong từng nét điêu khắc mà cả thế giới ngày nay ngưỡng mộ trong cung điện triều đình Huế chẳng hạn chứng thực tinh thần cầu toàn, óc thẩm mỹ điêu luyện của những người thợ vô danh đã cần mẫn tô điểm không phải chỉ cho triều đại nhà Nguyễn mà thôi, mà là cho cả lịch sử mỹ thuật của dân tộc Việt Nam. Hướng về giới bách công, vua Thánh Tổ bắt buộc họ phải biết “chỉnh sức các xuất phẩm cho ăn hợp với vật liệu” (Thập điều, B III, 5); Ngài kêu gọi tôn trọng kỷ luật và lương tâm cần thiết cho mọi công trình kỹ thuật. 

Thương là hạng người sống về nghề buôn bán. Họ chỉ tạo thành một giới tiểu thương mà hoạt động có thể phát triển quy mô hơn nếu không bị chi phối bởi một tổ chức xã thôn quá chặt chẽ. Việc tu bổ kiều lộ, thiết lập đê điều, thủy đạo, việc quy định tiêu chuẩn đo lường, đúc tiền đồng, tiền kẽm, nén vàng, lượng bạc, tất cả đều đã tạo điều kiện cho thương mại phát đạt, nhất là từ khi sáng lập Tào chính ty để đôn đốc việc vận tải, nền nội thương và ngoại thương tuy chưa thực hiện được những mức độ đã hoạch định nhưng cũng đã biểu lộ được nhiều tiến bộ khả quan hơn những thế kỷ trước. Trong điều 3 của bản Thập điều nhan đề Vụ bản nghiệp, vua Thánh Tổ bắt buộc “nhà buôn phải để cho của cải lưu thông”, và chính đấy là nguyên tắc căn bản của chính sách thương mại, chứng thực rằng nền kinh tế hàng hóa đã được triều đình nhà Nguyễn cũng như nhà Lê trước đây, đặc biệt chú trọng. 

 Ngoài tứ dân là các tầng lớp xã hội cổ truyền, xã hội nhà Nguyễn còn quan tâm đến binh sĩ là một tầng lớp mới rất quan trọng vì chính họ đã kết liễu chiến tranh, thống nhất đất nước. Trong đời vua Thế Tổ, dù hòa bình đã được vãn hồi, lệ giản binh được đặt ra để tổ chức lại quân ngũ tại các trấn và kinh thành; binh sĩ được võ trang bằng những khí giới tối tân nhất của thời đại; Các xạ trường được thiết lập, binh thuyền được chỉnh đốn để bảo vệ các hải khẩu. Qua đời vua Thánh Tổ, tổ chức quân ngũ được hoàn thiện hơn, bao hàm đầy đủ các ngành bộ binh, thủy binh, tượng binh, kỵ binh và pháo thủ binh. Ngoài ra, để giúp cho gia đình binh sĩ có cơ hội tham gia trực tiếp vào việc quân, vua Thánh Tổ còn cho thiết lập toán giáo dưỡng binh, tức nghĩa tử quân, cho con các quan võ từ suất đội trở lên tình nguyện theo học, có học bổng và võ sư là quan đại thần. Ngành quân y được tổ chức để điều hộ binh sĩ trong thời gian hành quân. Tinh thần thượng võ của vua Thánh Tổ đã làm cho nhà vua chú trọng đến quân nhân ngang hàng với các giới khác, và trong bản Thập điều, mỗi khi lên tiếng kêu gọi dân chúng là nhà vua dùng danh xưng “hỡi sĩ thứ quân nhân” như “sức truyền sâu rộng những giáo điều này cho sĩ thứ, quân nhân” hoặc “sĩ thứ, quân nhân, các người đừng có xem đây là một bài văn suông” (xem Thánh dụ huấn địch thập điều), “sĩ thứ, quân nhân các người nên nghiêm chỉnh tuân hành lời huấn dụ của Trẫm” (điều 4), “sĩ thứ, quân nhân, các ngươi nên kính cẩn nghe theo lời Trẫm” (điều 10). Nhà vua khuyên bảo quân sĩ: “Những người thuộc quân tịch, đừng rời đội ngũ mà trốn tránh cẩu thả, chớ lười biếng mà không phấn chấn, thời bình thì luyện tập võ nghệ, khi hữu sự thì hùng dũng di tiên phong (điều 1).

Cơ cấu xã hội này được các vụ đời Nguyễn nghiên cứu như một thực tại, và đã căn cứ trên thực tại ấy để thiết lập những cơ sở tổ chức giáo dục.