Vĩ Thanh 3

Vua Quang Trung – Nguyễn Huệ xuất hiện sáng chói như khối sao băng trong đêm dài phong kiến nước Việt. Tuy ngắn ngủi nhưng võ công hiển hách và chính sách tiến bộ của vị đế vương vô song này mãi mãi vinh danh ông đứng vào hàng không nhiều những anh hùng dân tộc vĩ đại nhất.

Nguyễn Huệ sinh năm Quý Dậu (1753) niên hiệu Cảnh Hưng thứ 13 dưới triều Lê Hiển Tông. Tổ quán ở phủ Hưng Nguyên, xứ Nghệ. Nguyễn Huệ gốc họ Hồ. Lúc nhỏ Huệ có nhiều tên gọi: Quang Bình, Văn Huệ, Hồ Thơm… Theo mô tả “Nguyễn Huệ tóc quăn, da sần, mắt tựa chớp sáng, tiếng nói sang sảng như chuông, nhanh nhẹn, khỏe mạnh, can đảm”. Dân gian đồn rằng ban đêm ngồi trong bóng tối đôi mắt Huệ phát sáng cả ra xung quanh.

Năm Ất Hợi (1655) chúa Nguyễn đàng Trong đem quân vượt Lũy Thầy đánh quân Lê – Trịnh, chiếm được phần lớn đất Nghệ An. Hồ Phi Long, hậu duệ dòng họ Hồ Quý Ly, cụ cố của Nguyễn Huệ ra nhập quân đội chúa Nguyễn. Tổ quán Hồ Phi Long ở làng Hương Cái, huyện Hưng Nguyên, Nghệ An. Khi chúa Nguyễn về Nam, Hồ Phi Long đi theo. Long xin làm người giúp việc cho nhà họ Đinh ở thôn Bằng Châu, huyện Tuy Viễn, Bình Định. Thấy Hồ Phi Long ngoan nết, chịu khó, cô con gái họ Đinh đem lòng yêu. Vợ chồng Long sinh được một trai là Hồ Phi Tiễn. Lớn lên Tiễn không theo việc nhà nông mà đi buôn trầu ở ấp Tây Sơn, Bình Định. Tiễn lấy vợ và định cư tại đó. Vợ của Hồ Phi Tiễn là Nguyễn Thị Đồng, con gái duy nhất của một phú thương đất Phú Lạc. Hồ Phi Tiễn sinh con trai đặt tên là Hồ Phi Phúc. Không rõ lý do gì, Tiễn đổi con trai của mình sang họ Nguyễn. Có người bảo Hồ Phi Tiễn đổi họ cho con để ghi nhớ việc theo chúa Nguyễn đi lập nghiệp, mở cõi. Cũng có người bảo Hồ Phi Tiễn cho con mang họ Nguyễn để nhớ ơn bố vợ đã cưu mang ông và để họ Nguyễn có người hương khói. Nguyễn Phi Phúc cũng theo nghề buôn trầu của cha khá phát đạt. Phúc có tám người con. Ba con trai sau này tiếng tăm lừng lẫy là Nguyễn Nhạc, Nguyễn Lữ và Nguyễn Huệ. Trong số họ Nguyễn Huệ là người tài năng hơn cả.

Việc buôn trầu phải xa nhà luôn, Nguyễn Phi Phúc gửi ba con trai tới học thầy đồ Trương Văn Hiến. Thầy Hiến đỗ Hương cống, giỏi cả văn lẫn võ nhưng ngồi nhà dạy học không ra làm quan. Mấy năm theo học thầy Hiến, ba anh em Nguyễn Nhạc bộc lộ những khả năng đặc biệt. Thầy Hiến rất chú ý đến người em út Nguyễn Huệ. Ông đồ Trương Văn Hiến nghĩ ba anh em họ Nguyễn là những tráng sĩ rất giỏi giang. Sau mấy năm học đã đạt tới trình độ siêu đẳng về võ thuật. Các môn sinh cùng thụ giáo thầy Trương Văn Hiến bảo rằng Nguyễn Huệ là người khai sáng thế võ Yến phi quyền, Nguyễn Lữ sáng tạo Hùng kê quyền, ba anh em Tây Sơn sáng tạo thế Độc lư thương.

Thời gian ấy, cuộc đối đầu Trịnh – Nguyễn ngày càng quyết liệt. Khởi nghĩa nổ ra liên miên, dân tình khốn khổ không nơi nào yên ổn làm ăn. Nhiều nơi nổi dậy chống lại triều đình ở cả đàng Trong và đàng Ngoài. Thầy Hiến khuyên ba anh em Nguyễn Nhạc tuyển mộ tráng sĩ đứng lên xây dựng đại nghiệp. Không biết từ đâu trong vùng Tây Sơn rồi lan ra xung quanh câu sấm:“Tây khởi nghĩa. Bắc thu công. Gà cất tiếng. Phất cờ hồng. Đại nghiệp dựng. Trong, Ngoài thông”. Trẻ con vào các đêm trăng sáng cứ ngêu ngao hát. Người lớn cũng hát mà không mấy ai hiểu gì lắm. Sau này có người đồ rằng lời hát đó là do thầy Trương Văn Hiến đặt ra để khích lệ anh em Tây Sơn. Sau khi Nguyễn Huệ lên ngôi vua, đem quân ra Thăng Long đánh tan giặc Mãn Thanh, người ta mới hiểu hết lời tiên đoán từ rất sớm và con mắt nhìn người vô cùng sáng suốt của thầy đồ Trương Văn Hiến.

Rất nhiều giai thoại phủ lên cuộc đời Nguyễn Huệ. Ông như người trời cử xuống. Rằng ở làng Ba Na trên thượng nguồn sông Côn có một khối đá hoa cương lớn. Điều lạ là trên đó cắm một thanh kiếm không biết từ bao giờ. Thế hệ trước truyền cho thế hệ sau rằng kiếm đã cắm ở đó từ lâu lắm rồi. Không ai tính được năm được tháng. Đời cụ qua đời ông đến bậc cha, chú tới các già làng Ba Na vẫn thấy thanh kiếm ấy. Mưa nắng, gió bão nó vẫn giữ mầu sáng xanh. Bí ẩn, lạ lùng là bao nhiêu đô sĩ từng đến rút thanh kiếm mà không một ai làm nổi. Năm Tân Mão (1771), phong trào nông dân Tây Sơn do ba anh em Nguyễn Nhạc, Nguyễn Lữ, Nguyễn Huệ lãnh đạo được rất nhiều người đi theo. Người em thứ ba là Nguyễn Huệ đến làng Ba Na kêu gọi trai tráng tham gia. Già làng bảo: “Con trai Ba Na nó chỉ nghe theo người nào được Giàng sai xuống thôi”. Nguyễn Huệ nói: “Tôi là người Giàng sai xuống đây”. “Nếu mày là người của Giàng thì ra nhổ thanh kiếm thần kia lên. Nhổ được, con trai chúng nó sẽ đi theo hết”. Đã nghe chuyện về thanh kiếm lạ, Nguyễn Huệ muốn thử sức mình. Huệ cởi áo, vận công. Thân hình cuồn cuộn. Huệ chắp tay ngửa mặt lên trời khấn: “Nếu trời sai anh em tôi thay trời hành đạo, cứu vớt dân lành thì cho Huệ này lấy được thanh kiếm”. Khấn xong Nguyễn Huệ nắm chuôi kiếm, tự dưng một vòng hào quang lóe sáng. Khối đá vỡ làm đôi. Huệ rút thanh kiếm nhẹ nhàng. Dân làng quỳ sụp cả xuống. Trai tráng Ba Na đồng lòng xin đi theo “con Kinh người của Giàng”. Họ gọi Huệ là con Kinh, người trời. Dân làng Ba Na làm lễ đâm trâu khao quân rất lớn. Trong rừng Ba Na khi ấy thường xuyên xuất hiện một con gà trống rất to. Bao lần thợ săn đặt bẫy, giăng lưới mà không bắt được. Già làng bảo phải bắt được con gà thần về cúng Giàng. Ngày Nguyễn Huệ nhổ được thanh kiếm báu, con gà tự nhiên xuất hiện. Nó đến như để nộp mình. Mổ gà, trong bụng nó có một cái ấn lớn bằng vàng. Nguyễn Huệ cầm ấn lên, mọi người lại quỳ mọp xuống lạy. Vậy là trời đã chọn Nguyễn Huệ trao ấn, kiếm. Huệ tay cầm ấn, tay kia giơ cao kiếm thần nói lớn: “Trời đã có ý chọn ta mà trao ấn vàng, kiếm báu. Ta thề sẽ quyết qui tụ giang sơn về một mối để không phụ sự chờ mong của trăm họ và lượng cao dầy của trời đất”.

Đội quân trai tráng Ba Na chia tay dân làng theo Nguyễn Huệ xuống núi. Đi đến đoạn dốc cheo leo, cả đoàn phải dừng lại. Trước mặt họ hai con mãng xà rất lớn nằm vắt qua đường. Thân mốc như cây cổ thụ. Hai cái đầu ngóc cao. Bốn con mắt như bốn quả dừa trông rất ghê sợ. Tia mắt mãng xà phát ra thứ ánh sáng xanh rợn. Đoàn người đi đầu chưa biết tính sao thì Nguyễn Huệ bước lên. Vừa nhìn thấy Huệ, hai con mãng xà cụp mắt, cúi gập đầu xuống như lạy. Hai cái đuôi nâng lên ngang tầm ngực Huệ một thanh đao. Cán đao đen như mun. Lưỡi đao phát tia rực đỏ có đám mây ngũ sắc bao quanh. Nguyễn Huệ cầm đao một cách nhẹ nhàng. Hai chân đứng thế đi một đường Yến phi quyền. Đao biến mất. Rừng núi cũng biến mất. Đôi mãng xà cũng biến mất. Chỉ thấy trong luồng hào quang ẩn hiện một con rồng xé chớp. Khí lạnh tỏa ra khiến ai nấy đều rùng mình. Quân lính sụp xuống đồng thanh: “Chúc mừng tướng công dựng đại nghiệp”. Nguyễn Huệ chống đao cả cười: “Trời ban cho ta ấn, kiếm. Nay lại cho đao thiêng. Các ngươi hãy gắng sức cùng ta xây nghiệp lớn”.

Không chỉ nêu cao ý chí chống ngoại xâm, triều đại Quang Trung còn mở đầu cho một loạt chính sách rất tiến bộ. Vua Quang Trung muốn Đại Việt thoát ra khỏi ảnh hưởng của nền văn hóa phong kiến Trung Hoa. Vua Quang Trung chủ trương bỏ chữ Hán thay bằng chữ Nôm. Một loại chữ mới. Chữ Nôm được các học giả người Việt cấu tạo dựa trên chữ Hán (lục thư). Vua xuống chiếu:“Từ nay các bài hịch, chiếu chỉ phải soạn bằng chữ Nôm; đề thi viết bằng chữ Nôm, và đến đệ tam trường các sĩ tử phải làm thơ phú bằng chữ Nôm”. Để thay chữ Nôm cho chữ Hán. Giữa năm Tân Hợi (1791), vua lập ra “Sùng chính viện”. Quang Trung cử La Sơn Phu tử Nguyễn Thiếp đứng đầu viện này. Các sách như: Tiểu học, Tứ thư, Kinh Thi… được hoàn thành chỉ trong hai năm. Nguyễn Thiếp còn cho dịch và biên soạn xong hai công trình đồ sộ là Thi kinh giải âm và Ngũ kinh toát yếu diễn nghĩa. Hoàng đế Quang Trung – Nguyễn Huệ ý thức rất rõ tầm quan trọng của việc dạy chữ Nôm trong dân chúng. Cứ năm hôm, các quan phụ trách công việc này phải vào cung dạy chữ Nôm cho hoàng tộc và những người phục dịch trong cung. Chữ Nôm cũng được đưa xuống áp dụng trong việc học ở từng thôn, tổng. Vua ban Chiếu lập học: “Phải chọn Nho sĩ bản địa có học thức, có hạnh kiểm đặt làm thầy dạy, giảng tập cho học trò”. Vua Quang Trung là vị hoàng đế đầu tiên trong thời phong kiến Việt Nam cho mở hệ thống trường học xuống tận cấp tổng. Sử dụng chữ Nôm, kèm với việc chỉnh đốn chế độ học tập và thi cử. Quang Trung chủ trương bỏ lối thi cử nặng về học thuộc lòng sáo rỗng. Thay vào đó là việc học phải áp dụng được vào đời sống như gợi ý của La Sơn phu tử Nguyễn Thiếp:“Theo điều học biết mà làm, hoạ may nhân tài mới có thể thành tựu, nhà nước nhờ đó mà được vững yên”.

Đường lối phát triển kinh tế của vua Quang Trung cũng rất tiến bộ. Vua không đi theo con đường “trọng nông ức thương” mà chủ trương đề cao thương nghiệp, mở rộng quan hệ buôn bán với nước ngoài. Vua Quang Trung bãi bỏ chính sách ức thương mà chính quyền Lê – Trịnh trước đây áp dụng để tạo điều kiện cho hàng hóa lưu thông, thúc đẩy sản xuất phát triển. Ở các đô thị đông dân, cảnh buôn bán ngày càng sầm uất. Văn thần Nguyễn Huy Lượng viết bài phú “Tụng Tây Hồ” nói về đời sống kinh tế thành Đông Kinh: “Ở đây cảnh hoang tàn của những năm cuối thời Lê mạt, buổi ấy cũng góp phần tan hải, sáu thu trời bao xiết nỗi hoang khổ đã biến mất, để nhường chỗ những hoạt động công thương nghiệp nhộn nhịp”“Khách Ngô Sở chợ tây ngồi san sát…rập rền cuối bãi Đuôi nheo, thuyền thương khách chen buồm như bươm bướm…”.

Đối với dân sinh, vua Quang Trung cho thi hành những chính sách thuế khoá đơn giản và bãi bỏ nhiều thứ thuế phức tạp, nặng nề của các triều đại trước. Vua ban sắc chỉ giảm thuế cho dân. Thuế ruộng được chia làm hai loại, gồm ruộng công và ruộng tư với mức thuế khác nhau. Thuế nhân đinh được giảm nhẹ hơn thời các chúa Trịnh. Vua chỉ giữ lại thuế đinh, bỏ thuế điệu, mỗi suất đinh hàng năm nộp chừng 1 quan 2 tiền (thời Chúa Trịnh thì mỗi suất đinh nộp 1 quan 2 tiền và 4 bát gạo, lại nộp thêm 6 tiền thuế điệu). Năm 1789, Quang Trung bãi bỏ thuế điệu cho người dân từ sông Gianh trở ra (tức khu vực đàng Ngoài) nhằm mục đích “bớt thuế, thương dân”. Thuế thổ sản và thuế công thương nghiệp, Quang Trung cũng bãi bỏ một số mức để tạo điều kiện sản xuất và kinh doanh dễ dàng cho giới công thương. Riêng việc thông thương với Trung Quốc qua vùng biên giới thì được miễn thuế hoàn toàn.

*

* *

Vua Quang Trung – Nguyễn Huệ là một con người kỳ vĩ. Không chỉ trong chiến trận, trong tư tưởng trị nước và ý chí thoát khỏi ảnh hưởng văn hóa Trung Hoa như một thứ nô lệ về tư tưởng. Ngài kích thích lòng tự tôn dân tộc, khí phách ngút trời của người dân Đại Việt. Biểu hiện rõ nhất là tạo nên một huyền thoại trong bang giao với nhà Mãn Thanh. Kẻ thù lớn mạnh hơn mình cả trăm lần. Câu chuyện “vua Quang Trung giả” sang Yên Kinh mừng lễ “Bát tuần đại khánh” của vua Càn Long là một chiến công ngoại giao huyền thoại có một không hai.

Bối cảnh Đại Việt và triều đình Đại Thanh sau tết Kỷ Dậu (1789) rất phức tạp và tế nhị. Càn Long tròn tám mươi tuổi vào mùa xuân năm Canh Tuất (1790). Ông ta trị vì nhà Đại Thanh đã gần sáu mươi năm. Suốt năm Kỷ Dậu, triều đình Đại Thanh chuẩn bị lễ mừng cực lớn. Quốc vương mấy chục nước chư hầu sẽ có mặt ở Yên Kinh để chúc mừng đại hoàng đế Càn Long. Có lẽ không còn dịp nào tốt hơn để nhà Mãn Thanh biểu dương sức mạnh, thanh thế và uy quyền của mình trước các quốc gia phiên thuộc. Vậy mà chỉ một trận kinh thiên động địa diễn ra trong năm ngày Quang Trung – Nguyễn Huệ đã đánh tan tác ba mươi vạn quân Mãn Thanh xâm lược (1789). Thật là một hành động vuốt mặt không nể mũi. Bôi gio trát trấu vào mặt hoàng đế Càn Long. Vua Đại Thanh căm uất muốn cử đại quân sang phục hận. Nhưng rồi cái đầu bốc hỏa ngùn ngụt như Hỏa Diệm Sơn của Càn Long đã được các đại thần tâm phúc Hòa Thân, Phúc Khang An… làm cho nguội đi bằng những lý lẽ rất xác đáng: “Liệu đánh nữa có thắng được Đại Việt không?”. “Nguyễn Huệ là một thiên tài quân sự. Đánh đâu thắng đó chưa thua trận nào có thể coi thường được không?”. “Nếu đem binh báo thù mà thua tiếp thì chư hầu nhìn mình ra sao?”. Và việc trọng nữa là lễ “Bát tuần đại khánh” sắp đến nơi, muôn dân đang háo hức chuẩn bị chào mừng”… Càn Long thôi báo thù. Chấp nhận phong vương cho Quang Trung nhưng đưa ra một yêu cầu rất hiểm độc là vua Quang Trung phải sang Yên Kinh mừng “Bát tuần đại khánh” của Càn Long như quốc vương các nước chư hầu khác.

Đem thân vào chuồng hổ đói trong khi lòng nó còn ngùn ngụt hận thù? Càn Long liệu có để cho Quang Trung sống mà trở về? Nhưng nếu không sang thì Càn Long càng mất mặt hơn. Vua Quang Trung quyết định không sang Yên Kinh. Ông lấy cớ là mẹ mới mất nên phải ở nhà cư tang. Một chiến dịch ngoại giao nữa lại dồn dập diễn ra giữa đoàn sứ bộ Đại Việt do Ngô Thì Nhậm cầm đầu và tổng đốc Lưỡng Quảng Phúc Khang An. Bài toán kỳ này quá khó. Làm sao để cả Càn Long và Quang Trung đều chấp thuận. Ngô Thì Nhậm hiến kế cho vua Quang Trung cho tìm một người giống mình làm “Quang Trung giả” sang Yên Kinh mừng thọ Càn Long. Phúc Khang An nghĩ cũng không còn cách nào hơn. Nhưng phải bẩm báo lên Càn Long cho phép. Và màn diễn “ngoại giao” kỳ lạ, mà Đại Việt ở cửa trên đã được tiến hành.

Tháng 1 năm 1790, đoàn khách Đại Việt do vua “Quang Trung” dẫn đầu sang Yên Kinh dự lễ “Bát tuần đại khánh” hoàng đế Càn Long. Đoàn gồm 159 người. Võ quan có đại tư mã Ngô Văn Sở. Văn quan có Phan Huy Ích, Vũ Huy Tấn, Đoàn Nguyên Tuấn, Vũ Danh Tiên… Người đóng giả vua Quang Trung là Phạm Công Trị, cháu gọi Nguyễn Huệ bằng cậu. Trong đoàn còn có hoàng tử Nguyễn Quang Thùy như một con tin. Sân khấu đã mở màn, các diễn viên đều phải hết mình thể hiện như thật. Và kẻ diễn giỏi nhất có lẽ chính là hoàng đế Càn Long. Triều đình Đại Thanh đón tiếp đoàn khách Đại Việt long trọng, tốn kém chưa từng có. Không một nước chư hầu nào được sủng ái như thế. Theo sách: “Quang Trung – Nguyễn Huệ anh hùng dân tộc”, tác giả Hoa Bằng viết: “… quả là vinh sủng khó gặp! Thư tín đi về để bàn bạc việc nước của Giả Vương, không phải qua kiểm duyệt mà theo thể chế nhà Thanh là phàm các ngoại phiên đệ trình văn báo đều không được niêm phong. Tiền tiêu của Giả Vương, chỗ ngủ đỗ, ăn uống dọc đường, mỗi ngày hết 4 ngàn lạng bạc, chưa kể yến tiệc, du hí, thưởng ngoạn cảnh sắc, thuyền bè, xe ngựa, phu hầu.

Càn Long, từ cho chữ đến tặng hà bao trong đó đồ bát bảo bằng các thứ ngọc thạch, kim ngân, thượng phương trân ngoạn … đến nỗi chính Càn Long cũng thốt lên rằng “Cận quang ưng, sủng tích tái kê thanh sử vị tiền văn” (Thân đi triều cận, được ban ân sủng, xét suốt sử xanh trước giờ, chưa hề thấy có sự ưu đãi như thế). Lúc chia tay, Giả Vương vào bệ kiến xin từ biệt, vua Thanh tỏ lòng thân thiết, bèn mời vào bên giường ngự, lấy tay vỗ vai, ôn tồn yên ủi. Lại sai hoạ công vẽ một bức chân dung đưa tặng làm kỷ niệm.

Sứ bộ ra đi cuối xuân, đến 29 tháng11 năm ấy thì về nước. Những cuộc tiếp đón, tiễn đưa đã làm triều Thanh mất hết một năm bận rộn. Đoàn Nguyễn Tuấn là người đi trong đoàn, đã viết bằng giọng đắc thắng ở cuốn:“Tinh sa kỷ hành” của Phan Huy Ích, rằng “Chu sa tinh kỳ diệu nhân nhĩ mục. Sở chí quan lại bôn tẩu nghinh phó” (Thuyền, xe, cờ quạt, quáng cả tai mắt người. Đi đến đâu quan lại phải bôn tẩu đón tiếp đến đó”, rồi “Tòng lai ngô quốc sứ Hoa vị hữu như thử chi kỳ thả vinh giả!” (Trước giờ, người mình đi sứ Tàu chưa có lần nào lạ lùng và vẻ vang như vậy”. 

Triều đình Mãn Thanh đã chi phí cho cuộc tiếp đón Quang Trung giả hết 800.000 lạng bạc.

 Sau này chính sử Trung Hoa cố gắng làm cho hậu thế và chư hầu hiểu rằng Đại Việt đã biết sợ mà thần phục nhà Thanh. Vua An Nam sang Yên Kinh mừng thọ là Quang Trung thật. Nhưng rồi ai cũng biết, Càn Long cắn răng đón tiếp nồng hậu, chi phí vô cùng hoang phí phục vụ đoàn Quang Trung giả để đánh lừa quốc vương các nước chư hầu. Giữ thanh danh của triều đại mình. Chứ làm sao Phúc Khanh An có gan to bằng trời cũng không thể tổ chức một màn kịch như thế để lừa Càn Long.

Nhưng có một việc Càn Long và quan lại nhà Mãn Thanh không biết là sau chiến thắng lẫy lừng năm Kỷ Dậu, Quang Trung ấp ủ một cao vọng hơn nhiều. Ngày đêm Quang Trung trù tính việc đánh Trung Quốc để giành lại vùng Lưỡng Quảng, vốn là đất của Đại Việt từ xưa. Ở trong nước vua đã ra lệnh các địa phương điều tra dân số nhằm kén lính. Các trấn phải làm lại sổ đinh. Cấp cho mỗi người một thẻ bài, khắc bốn chữ “Thiên hạ đại tín” ghi tên họ quê quán. Người được cấp thẻ phải điểm chỉ làm tin.

Đầu năm Nhâm Tý (1792), vua Quang Trung sai sứ bộ sang Yên Kinh, mang các cống phẩm dâng lên Càn Long. Nhân dịp này Quang Trung ngỏ ý muốn cầu hôn công chúa nhà Mãn Thanh và xin Càn Long cắt vùng đất Lưỡng Quảng làm của hồi môn cho công chúa sang Đại Việt lấy chồng. Đô đốc Võ Văn Dũng, trấn thủ Hải Dương cầm đầu chuyến đi này. Vua Quang Trung mật chỉ cho Võ Văn Dũng nắm tình hình bố phòng của quân đội Mãn Thanh: “Sắc truyền cho Hải Dương Chiêu viễn đô đốc tướng quân dực vận công thần Vũ quốc công, được gia phong chức chánh sứ đi sứ nước Thanh, được toàn quyền trong việc đối đáp tâu xin hai tỉnh Quảng Đông và Quảng Tây để dò ý và cầu hôn một vị công chúa để chọc tức. Phải thận trọng đấy! Hình thế trong chuyến dụng binh sau này của ta đều ở chuyến đi này. Ngày khác làm tiên phong (đánh nước Thanh) chính là khanh đấy…!”. Câu “Hình thế trong chuyến dụng binh sau này của ta đều ở chuyến đi này” cho thấy nhiệm vụ chính của Võ Văn Dũng sang Đại Thanh là để dò xét đường đi, lối lại. Họa cả hệ thống đồn lũy, canh phòng ở hai tỉnh trình lên vua Quang Trung lập kế hoạch đánh chiếm Lưỡng Quảng.

Những yêu cầu của vua Quang Trung do Võ Văn Dũng bẩm lên đều được hoàng đế Đại Thanh chấp thuận. Vua Càn Long đã chọn một công chúa xinh đẹp sang Đại Việt làm vợ vua Quang Trung – Nguyễn Huệ. Càn Long cũng chấp nhận cắt tỉnh Quảng Tây tặng cho phò mã Quang Trung. Nhưng rồi cái chết đột ngột của Quang Trung – Nguyễn Huệ sau đó mấy tháng đã làm hỏng khát vọng của ông và kéo theo một bất hạnh lớn lao cho dân tộc Đại Việt!

Những câu chuyện về anh hùng dân tộc Quang Trung – Nguyễn Huệ không phải chỉ người dân Đại Việt truyền đời ca ngợi. Nhiều nhà nghiên cứu, nhà truyền giáo phương Tây, dù phục vụ cho triều đình Nguyễn Phúc Ánh cũng không thể hạ thấp vai trò, vị trí và ảnh hưởng của Quang Trung – Nguyễn Huệ. Giáo sĩ Sécrard, người Pháp miêu tả: “Nguyễn Huệ là bực lão thủ hung tợn và giỏi cầm quân. Coi y ra Bắc vào Nam thật là xuất thần quỷ nhập. Không ai có thể dò biết. Y bắt Nguyễn Hữu Chỉnh như bắt trẻ con, giết Vũ Văn Nhậm như giết con lợn, không một người nào dám trông thẳng vào mặt. Nghe lệnh y, ai cũng mất cả hồn vía, sợ hơn cả sấm sét”. 

Một nhà nghiên cứu lịch sử xứ An Nam Filamun người Bồ Đào Nha đi theo Nguyễn Ánh đã nhận xét rằng:“Nguyễn Huệ đại diện cho giai cấp cần lao. Nguyễn Ánh  thuộc dòng dõi quý tộc. Nguyễn Huệ dấy binh khởi nghĩa vì quyền lợi và hạnh phúc của lê dân đang rên xiết dưới ách thống trị hà khắc của chế độ phong kiến đàng Trong mà Nguyễn Ánh là một đại diện. Nguyễn Ánh chỉ đấu tranh vì quyền lợi của dòng tộc và cá nhân. Nguyễn Huệ muốn đập tan các thế lực cát cứ để đưa giang sơn về một mối. Nguyễn Ánh lo bảo vệ cho chế độ chúa Nguyễn đàng Trong của mình. Chiến công hiển hách mà Quang Trung Nguyễn Huệ tạo dựng được là đánh tan các thế lực ngoại bang xâm lược, giữ vững độc lập, mang lại niềm tự hào cho dân tộc; tiêu diệt và xoá bỏ được các thế lực cát cứ, phân quyền duy trì hàng thế kỷ. Nguyễn Huệ đặt độc lập đân tộc lên trên hết. Thù trong được đặt sau giặc ngoài. Vì vậy khi quân Xiêm La xâm lược, việc trước tiên của ông là đánh tan quân xâm lược Xiêm. Khi quân Mãn Thanh tràn sang, ông đã gạt bỏ mọi lực cản, lên ngôi Hoàng đế, thống nhất nhân tâm và lực lượng, thần tốc hành binh ra bắc đại phá quân Thanh, bảo vệ độc lập cho tổ quốc. Trong khi đó Nguyễn Ánh chỉ biết lo cho quyền lợi cá nhân, cầu cứu quân Xiêm sang giúp đánh Tây Sơn. Ánh còn giúp lương thảo cho quân Thanh khi nghe tin Tôn Sĩ Nghị đem quân tiến vào Thăng Long cuối năm 1788”.

Vua Quang Trung là ông vua anh dũng, lấy võ lược mà dựng nghiệp, nhưng ngài cũng độ lượng, rất am hiểu việc trị nước, biết trọng những người hiền tài văn học. Khi ngài ra lấy Bắc hà, những người như Ngô Thì Nhậm, Phan Huy Ích… đều được trọng dụng và nhất là đối với một người xử sĩ như Nguyễn Thiếp thì thật là khác thường”.

Hà Nội, mùa Covid lần bốn

N T T