Động thái của Tôn Sĩ Nghị trên biên ải được các mũi do thám của Tây Sơn cấp báo về Đông Kinh. Đô đốc Nguyễn Văn Tuyết vừa từ Phú Xuân đem thư của Bắc Bình vương Nguyễn Huệ ra. Quân sư Ngô Thì Nhậm, Đại tư mã Ngô Văn Sở, Nội hầu Phan Văn Lân bàn phương kế chống giặc. Mệnh lệnh của Bắc Bình vương Nguyễn Huệ gói gọn trong mấy ý: “Tùy thế giặc mà ứng biến. Bảo toàn lực lượng. Làm chậm chân giặc. Chờ đại binh từ Phú Xuân ra”.
Thế giặc như sóng thần. Như lửa phun. Cách gì làm chậm bước chân chúng? Làm chậm ở đâu? Giữ được bao lâu? Bảo toàn quân ta thế nào? Đạo quân nào phải hy sinh để kìm chân giặc?… Cả một loạt câu hỏi được đặt lên bàn trước mặt Nhậm, Lân và Sở. Ngô Thì Nhậm chợt nảy ra ý định bỏ Đông Kinh. Nhưng mới là ý tưởng chợt đến. Phan Văn Lân, Ngô Văn Sở nghe thế nhảy dựng lên. Họ nổ mắt, nghiến răng:
– Làm tướng cầm quân ngoài trận tiền, mới nghe tin giặc phạm biên ải đã muốn bỏ thành chạy. Mặt mũi nào chúng tôi dám nhìn lại chúa công.
Ngô Thì Nhậm nhỏ nhẹ:
– Trong thư chúa công lưu ý chúng ta làm chậm chân giặc nhưng phải bảo toàn lực lượng, chờ đại quân ra. Tôi thấy đó là ý chính mà chúa công muốn chúng ta thực hiện. Hai tướng quân và tôi cứ bình tĩnh cùng bàn. Cả phương án bỏ Đông Kinh.
Ngô Văn Sở bảo:
– Chúa công dặn dò thế ta phải nghĩ cách làm cho được. Nhưng bỏ Đông Kinh thì hai chúng tôi phải đem đầu ra chịu.
– Vậy hai tướng quân có cao kiến gì ?
Phan Văn Lân nói ngay:
– Trong tay ta lúc này đang cầm vài vạn quân. Dựa vào sông Nhị Hà làm chiến lũy. Đánh vỗ mặt Tôn Sĩ Nghị một trận làm cho hắn tổn thất nặng nề, rồi có bỏ Đông Kinh hãy bỏ.
Ngô Văn Sở ủng hộ ý kiến Phan Văn Lân:
– Tôi cùng với ý kiến của Đại tư mã. Đánh một trận thật mạnh. Khiến chúng tử thương. Đó là cách kìm chân giặc tốt nhất. Một mặt ta cho quân vào củng cố phòng tuyến Trạm Giang. Như thế lực lượng vẫn giữ được, ta lại nắm thế chủ động chờ địch.
Ngô Thì Nhậm xoay tấm bản đồ về phía mình:
– Hai ngài là những hổ tướng, có thể vung tay giết ngàn quân giặc. Một trận thư hùng, khiến người làm tướng hả dạ. Nhưng Nhậm này nghĩ, kết quả cuối cùng mới là quan trọng. Đọc thư tôi nhận ra điều lo nghĩ nhất của chúa công là thế giặc quá lớn. Âm mưu và tham vọng của Càn Long quá lớn. Khát khao chiến thắng của Tôn Sĩ Nghị quá lớn. Chúng huy động tới ba chục vạn quân. Cho dù hai tướng có giết của chúng vài vạn, liệu có xoay chuyển được kết cục không. Lực lượng ta lúc này chỉ bằng một phần mười chúng. Mỗi người lính đều rất quý. Trận này phải đánh bằng mẹo chứ dùng sức thì cầm chắc cái chết.
Phan Văn Lân nghe thế giễu Nhậm:
– Quan Thị lang là bậc cao siêu trong văn học. Ngài nói rất hay. Bọn võ biền chúng tôi trộm nghĩ hay lúc giặc đến, cậy ngài dùng mẹo ra ngâm mấy bài thơ lui giặc.
Ngô Thì Nhậm nóng mắt. Nhưng ông không chấp họ. Điều này Ngô Thì Nhậm học được ở Bắc Bình vương khi Nguyễn Huệ bất ngờ tới viếng mộ Nguyễn Hữu Chỉnh. Nhậm bảo:
– Văn võ đâu chia hai. Các ông chớ vội khinh Nhậm này. Chúng ta đều chịu sự ký thác của chúa công. Việc nặng như núi. Khinh giặc là nuôi cái mầm thất bại. Tôi sợ lúc ấy cả ba chúng ta mới không dám nhìn vào mắt chúa công.
Lời của Ngô Thì Nhậm như luồng điện chạy nhằng trong người Phan Văn Lân và Ngô Văn Sở. Họ biết uy dũng và cả sự nghiêm khắc của Bắc Bình vương khủng khiếp đến mức nào. Ngô Thì Nhậm nói thêm:
– Manh động lúc này là chết. Thế giặc như đàn hổ đói nhảy vào chuồng dê. Quan quân nhà Lê đi tiên phong dẫn đường cho chúng. Sơ đồ phòng thủ và binh lực của quân Tây Sơn từ biên giới về Đông Kinh chúng đã nắm rõ. Tôi chưa nghĩ được chu toàn kế hoạch của ta nên thế nào. Theo tôi cả ba chúng ta tạm dừng ở đây. Đêm nay hãy suy tính thật kỹ. Sáng mai cùng nhau quyết định. Cùng nhau đem đầu ra chịu trách nhiệm trước chúa công.
Ngô Thì Nhậm về làng Tó. Không biết từ khi nào, mỗi lần đứng trước thử thách lớn trong đời, ông lại về quê, thức trắng đêm trong ngôi từ đường dòng họ Ngô Thì. Bao biến cố trong mấy năm qua khiến ông ngỡ ngàng như trải qua một cơn ác mộng. Lần này lòng không xáo trộn, băn khoăn như khi ra hiệp tác với Nguyễn Huệ năm trước. Lần này cũng không còn là chuyện lựa chọn đúng hay sai liên quan đến cá nhân ông. Sau lưng là vận mệnh của trăm họ. Là sự còn mất của đất nước, giống nòi.
Kính cẩn thắp hương trên ban thờ tổ tiên, Ngô Thì Nhậm cầu xin anh linh cha mách bảo phải làm thế nào để ngăn giặc dữ. Nhậm muốn đêm nay ở lại trong ngôi nhà mà ông đã chào đời và lớn lên. Có thể đây là đêm cuối cùng trước ngày giặc tràn tới vùng quê thương yêu này. Bóng đêm nhờ nhợ. Ánh sáng mặt nước Nhuệ Giang hắt lên. Ngô Thì Nhậm buồn ghê gớm. Trong con mắt kẻ sĩ Bắc hà ông là người khó hiểu. Dự vào hàng đầu đại khoa, trải mấy triều vua, chúa rồi gắn bó với nhà Tây Sơn. Cả vua Lê, chúa Trịnh đến Nguyễn Huệ đều nể trọng muốn thu phục ông. Nhưng Nhậm cũng là một khối cô đơn chứa đầy uẩn khúc thời thế. Sự biến vương triều mấy năm qua như một cuộc vật vã sinh nở của lịch sử. Ông cũng là một vật thể lăn lóc trong cuộc sàng lọc đó. Đầu óc Nhậm u u mơ mơ. Việc quân cứ bám riết lấy ông. Từ chiều ông đã nhắc người lão bộc và vợ con chuẩn bị những gì cần đem theo. Gia phả, di bút của cha. Sắc phong của vua Lê, chúa Trịnh… Nhậm đã gói ghém và chôn cất kỹ. Vừa lúc ấy, tiếng bước chân người lão bộc lôi ông ra khỏi mớ suy tư chìm đắm:
– Bẩm, mọi việc ông sai đã chu đáo. Cả nhà sẵn sàng lui binh theo quân doanh.
Ngô Thì Nhậm giật mình. Rất nhẹ. Ông quay người nhìn lão bộc, miệng lẩm bẩm như vô thức:
– Lui binh. Lui binh. Lão vừa nói gì? Lui bình? Lui binh?
Ý nghĩ bỏ kinh đô sáng nay lại nhằng trong đầu ông. Hai tướng Lân, Sở phản ứng quyết liệt. Nhậm đã không nghĩ đến nữa. Lời lão bộc như vô tình, ý nghĩ đó lại trỗi dậy. Hẳn lời cầu xin tiên tổ của Nhậm đã linh ứng. Tiền nhân mách bảo ông qua miệng người lão bộc trung thành, tận tụy gắn bó mấy chục năm với gia đình ông chăng. Bỏ thành lui binh. Đúng rồi! Bỏ Đông Kinh cho giặc. Hãy bỏ chạy như một lũ thỏ nhát. Giặc Thanh chiếm được kinh đô Đại Việt mà không tốn một mũi tên, khiến chúng kiêu mạn. Đúng rồi! Đã bao năm Nhậm đọc sách thánh hiền. Càng khiến cho địch quân khinh ta, coi thường ta thì dẫu chúng có trăm vạn cũng chỉ như một lũ hình nhân mà thôi. Đúng rồi! Bỏ thành lui binh. Ý nghĩ đó bùng cháy trong đầu Nhậm. Ông quay người ôm lấy vai lão bộc reo lên như con trẻ: “Hãy cho Tôn Sĩ Nghị vào Đông Kinh ngủ nhờ”. Kích cho thói kiêu mạn, tự đắc của chúng thêm tối mắt. Ha …Ha… Đúng rồi!. Ngô Thì Nhậm lập cập chạy sấp chạy ngửa lên thư phòng. Lão bộc ngơ ngác nhìn rồi chạy theo. Không hiểu lão vừa nói gì mà khiến ông chủ vui mừng đến vậy. Nhậm lệnh tất cả mọi người trong nhà trở ra Thăng Long ngay trong đêm.
Trời còn sớm lắm, Ngô Thì Nhậm đã tới quân doanh thúc hai tướng Lân, Sở dậy. Trong đầu Ngô Thì Nhậm lúc này chỉ loanh quanh tự hỏi: “Bỏ thành như thế nào? Lúc nào bỏ? Giữ nguyên hay phá đi để cho giặc chỉ chiếm được cái thành trống không?” Đại tư mã Ngô Văn Sở và Nội hầu Phan Văn Lân tưởng quân Tôn Sĩ Nghị sắp vào tới Đông Kinh. Ba người lại ôm quanh tấm địa đồ. Bàn tay trắng xanh, ngón nhỏ, dài tựa búp đa của Ngô Thì Nhậm chụp xuống khoảng giữa lãnh thổ Đại Việt. Một luồng sét chém ngang vùng núi non trùng điệp. Giọng Nhậm hào hển:
– Phen này chúng ta lặp lại con đường của hoàng đế Trần Nhân Tông năm trăm năm trước, nhưng chủ động hơn. Mở sẵn cửa kinh đô cho Tôn Sĩ Nghị ngủ trọ vài bữa.
Hai chiến tướng lão luyện của Tây Sơn tỏ ra bối rối.
– Vậy quân ta rút về đâu?
– Hãy ra lệnh các đạo quân chuyển hậu thành tiền rút hết vào ải Tam Điệp. Đô đốc Nguyễn Văn Tuyết đem kế hoạch này của chúng ta vào trình chúa công.
Phan Văn Lân, Ngô Văn Sở nhìn nhau. Lân vẫn nhắc lại ý hôm trước:
– Giặc đến, tướng không đánh trận nào chỉ bàn lui binh. Đó là cái nhục lớn nhất của kẻ cầm quân.
– Xin hai tướng hãy nghe tôi. Đánh giặc cũng như chơi cờ vậy. Thế giặc đang cường. Đông Kinh bốn bề trống trải. Lòng dân li tán chưa hướng hẳn về với Tây Sơn. Giặc Thanh mượn tiếng phò Lê, núp dưới cờ nghĩa để cướp nước ta. Đem quân đối đầu với giặc trong lúc này là tự sát. Nó phạm vào cả ba điều thiên thời, địa lợi, nhân hòa đều không thuận.
– Nhưng rút sớm thế liệu có làm nhụt lòng quân?
– Các ngài hẳn đã đọc binh thư. Nhậm muốn tâm sự với hai tướng điều này nữa. Ngoài việc phải biết tiến thoái. Người cầm quân như chúng ta lúc này còn phải tập làm quen với nỗi nhục nhất thời. Hãy làm cho địch nghĩ rằng ta hèn, ta yếu. Lúc này giặc Mãn Thanh đang kiêu căng, hãy khiến chúng kiêu căng hơn nữa. Gươm không rút khỏi vỏ đã chiếm được kinh thành, khiến kỷ luật xộc xệch, mất cảnh giác, lơi lỏng đề phòng… Nhường chúng một bước, bảo toàn sức ta. Chúa công ra chỉ một trận là quét sạch chúng.
Ngô Văn Sở hỏi:
– Vậy cách nào để làm chậm chân giặc?
– Tôi đã tính đến điều đó. Lựa vài ngàn quân khỏe mạnh, nhanh nhẹn, khéo luồn lách. Cử các thủ lệnh giỏi biến báo linh hoạt chỉ huy. Chia ra mười đội, chiếm giữ những nơi hiểm yếu trên đường chúng hành binh. Lính triều đình nhà Lê cứ mặc cho chúng qua. Chỉ đánh vào đạo quân do Tôn Sĩ Nghị cầm đầu. Quấy phá chúng mất ăn mất ngủ. Không biết ta ít hay nhiều. Chúng đóng trại ở đâu ta quấy đó. Táo bạo. Bất ngờ. Đánh vào tinh thần làm giặc hoang mang, rối trí. Các hướng khác cũng thế. Kêu gọi thổ hào, nghĩa binh chặn chúng. Tôn Sĩ Nghị sẽ không dám tiến nhanh. Chúng ta đủ thời gian đem hết lực lượng vào Tam Điệp. Thủy quân lập trại ở Biện Sơn.
Phan Văn Lân dùng cán bút chỉ vào mấy địa danh:
– Từ Nhị Hà trở ngược mấy nơi có thể chặn địch rất đắc địa: Núi Tam Tầng. Nham Biền. Ải chi Lăng. Đồng Bành…
Một bộ tướng dưới quyền Phan Văn Lân xin vào bẩm báo:
– Trình bẩm chủ tướng, do thám từ tây bắc báo về. Quân của Ô Đại Kinh bị nghĩa binh địa phương đánh chặn ngay lúc mới bước chân qua biên giới. Hiện chúng vẫn luẩn quẩn chống đỡ chưa vào được thành Tuyên. Cánh của Sầm Nghi Đống cũng gặp chống trả trên đường xuống Đông Kinh. Chỉ có đạo quân do Tôn Sĩ Nghị cầm đầu qua biên ải chưa gặp sức kháng cự do quân đội nhà Lê đi trước dẹp đường.
Không khí quân doanh như có làn gió thoáng đãng, mát rượi. Ngô Thì Nhậm lòng phơi phới. Ông nói với các tướng:
– Hai ngàn năm nay, dẫu trong nước yên hay loạn nhưng nếu bọn giặc phương bắc phạm vào nước ta thì mỗi bước chân của chúng đều có hầm chông, cạm bẫy đón đợi. Các ngài đừng vội lo giặc đi như vào chỗ không người. Tôi tin bước chân của quân Mãn Thanh sẽ bị chậm lại ở tất cả các hướng. Đại quân ta dựa vào phòng tuyến Tam Điệp. Đào hào, xây lũy. Nơi đó núi dựng như thành. Ra vào chỉ có một tuyến Lai kinh. Các lối mòn bố trí quân sơn cước dã chiến, cung dài nỏ cứng mai phục nhiều tầng. Một người có thế cầm chân cả trăm tên giặc. Thủy quân dàn trận giữ mặt bể ở thủy cứ Biện Sơn làm thế ỉ dốc. Giả quân Mãn Thanh có tới được đó thì ta cũng đủ sức chặn chúng.
Nội hầu Phan Văn Lân và Đại tư mã Ngô Văn Sở đã xuôi lòng. Song họ như vẫn có chút bần thần. Ngô Thì Nhậm nhỏ nhẹ mà cương quyết:
– Tôi rất hiểu nỗi lòng của hai đại tướng quân. Nhưng xin các ngài hãy lấy đại cục làm mục đích, bỏ qua tiểu tiết. Nhận lời ký thác của chúa công, tôi cũng không nhẹ lòng hơn các ngài. Nhưng lúc này tất cả phải gói cái tự thị bản năng. Hãy giấu niềm kiêu hãnh vào trong nhịn nhục. Hãy cắn răng trước ánh mắt khinh thị của dân chúng… Tôn Sĩ Nghị sẽ cười vào mặt chúng ta. Tôi còn mong nó cười thật lớn. Càng cười to thì cái chết của chúng càng nhanh đến. Nước cờ Biện Sơn – Tam Điệp này, Nhậm xin đem tính mạng cả ba họ ra bảo lãnh trước chúa công. Mong các ông quyết theo cho.
Nghe Nhậm nói, hai tướng Lân, Sở dường như trút được nỗi lo. Lệnh mật truyền tỏa đi trong đêm. Quân Tây Sơn từ khắp nơi lặng lẽ rút về Tam Điệp. Đạo quân quấy nhiều cản chân Tôn Sĩ Nghị cũng lặng lẽ nhanh chóng ngược hướng bắc đón lõng mũi tiến quân lớn nhất của giặc Thanh.
Ngô Thì Nhậm trao thư gửi Bắc Bình vương Nguyễn Huệ cho đô đốc Nguyễn Văn Tuyết, Nhậm bảo:
– Đô đốc hãy thay ngựa trên đường, đi không nghỉ. Phương lược chặn giặc có trong thư này cả. Nhờ đô đốc bẩm xin chúa công yên lòng. Nhậm tôi tin chắc trận này Tôn Sĩ Nghị sẽ phải ôm đầu máu tháo chạy khi chúa công ra.
Vó ngựa trạm dồn dập ngày đêm sải bước vào Phú Xuân.