Triều đình Lê Chiêu Thống chạy khỏi Đông Kinh tá túc nhiều nơi. Nghe tin Nguyễn Huệ lại trở vào Phú Xuân, triều thần hộ giá vua Lê về Kinh Bắc. Chọn Lạng Giang làm nơi ở tạm. Nhiều quan lại nhà Lê tìm đến ra mắt vua. Tham tri chính sự Lê Duy Đán và Phó đô ngự sử Trần Danh Án tâu:
– Giặc Tây Sơn hiện giao thái tử Lê Duy Cẩn làm giám quốc. Ý đồ cướp nước ta để lên ngôi thiên tử của Nguyễn Huệ đã rõ. Lần này ra Đông Kinh, Nguyễn Huệ cũng đã vời được nhiều danh sĩ Bắc hà theo chúng. Đám văn thần do Ngô Thì Nhậm cầm đầu có Phan Huy Ích, Bùi Dương Lịch, Nguyễn Huy Lượng, Ninh Tốn… theo Huệ cả rồi.
Lê Chiêu Thống ngồi lặng.
– Đã đến nước ấy, quả nhân cũng hết đường quay lại kinh thành. Vậy các ngươi có cao kiến gì giúp trẫm.
Lê Duy Đán thưa:
– Tâu bệ hạ, Lạng Giang cũng chỉ ở tạm được mươi bữa, nửa tháng. Chỗ nào cũng có tai mắt của Tây Sơn. Chi bằng chúng thần hộ giá bệ hạ lên Cao Bằng, trên ấy đốc đồng Nguyễn Huy Túc có lực lượng lại là chỗ tin cậy.
– Đức Thái hậu và hậu cung hiện giờ ở đâu?
– Tâu bệ hạ, Thái hậu và hậu cung đã lên Cao Bằng từ hôm trước rồi ạ.
– Ta nhớ đã cử Nội hầu Lê Thì Chí đi liên kết với các phiên trấn. Không hiểu kết quả ra sao.
– Tâu bệ hạ, Ngô Thì Chí đi chưa đến nơi thì ốm chết. Trong lúc bệ hạ đang lo lắng chúng thần không bẩm báo khiến bệ hạ thêm đau buồn.
Vua Lê chảy nước mắt:
– Ngô Thì Chí là một bậc lương thần. Thật thương thay.
Tham tri chính sự Lê Duy Đán thưa:
– Tâu bệ hạ, có lẽ lúc này chỉ còn một cách sai sứ sang cấp báo với tổng đốc Lưỡng Quảng Tôn Sĩ Nghị. (Nghị được gọi cung kính là quan Thượng Hiến). Nhà Lê ta hàng năm vẫn giữ lễ phiên giậu, nộp cống phẩm đều đặn. Xảy ra việc trọng cũng phải cấp báo. Vừa rồi tiên đế Cảnh Hưng băng, theo lệ phải sang bẩm báo, xin phong vương mới. Nhưng giặc Huệ tràn ra những việc ấy đều còn gác lại.
Phó đô ngự sử Trần Danh Án nói rõ hơn:
– Bệ hạ nên cử sứ thần sang bẩm báo rõ cho quan Thượng Hiến biết, kèm theo bản tấu xin vua Càn Long cho quân sang hỏi tội Nguyễn Huệ. Chỉ có cách đó ta mới củng cố lại được rường mối nhà Lê. Hạ thần nghĩ thực lực trong nước hiên giờ không ai có thể chống được Tây Sơn.
Lê Chiêu Thống nghe tả hữu dâng kế trong lòng thấy sáng ra. Mấy tháng nay chạy quanh chạy quẩn không biết tương lai rồi đến đâu. Vua Lê chấp thuận lời tâu. Vua bảo Lê Duy Đán:
– Theo ta, nên viết thư trước cho Thượng Hiến. Xem ý ngài ấy ra sao rồi bẩm tấu vua Càn Long sau. Khanh thảo thư giúp trẫm, đại ý rằng: “Gần bốn trăm năm nay nước tôi được hưởng mưa móc ơn đức của thiên triều, nối đời làm phiên giậu. Nhờ oai linh của hoàng đế Thanh triều trong nước vẫn yên an. Đức Hiển Tông mất đi, Nguyễn Huệ là con rể không giữ tình hòa hiếu, bội nghĩa, đánh hạ người trong lúc có tang, chiếm lấy nước Nam. Tôi là người nối dòng chính thống phải bỏ thành mà chạy. Việc báo tang, cầu phong chưa kịp cử người sang. Nay mẹ già, vợ con đang phải tạm tá túc ở châu Bình Nguyên. Bản thân lang thang chưa biết tương lai sẽ ra sao. Xưa nay nước Nam tôi vẫn một lòng kính thuận đại quốc, nay bị phải nạn này, cầu mong nhận được sự che chở, bảo vệ của Thiên triều. Tôi viết thư này xin bẩm báo hết duyên do với ngài. Nhờ ngài bẩm lên hoàng đế Càn Long cử một đội quân sang đánh kẻ có tội, dựng lại rường mối nhà Lê. Ơn đức ấy ngàn đời không dám quên…”.
Vua lại nói với Trần Danh Án:
– Khanh lựa cho trẫm một đoàn sứ bộ. Lễ vật thế nào? Tuy vàng bạc không còn nhiều, nhưng vẫn phải có. Hãy xem sản vật địa phương đây có gì quý hiếm thì chuẩn bị một ít đem theo.
Đoàn sứ bộ nhà Lê do Tham tri chính sự Lê Duy Đán làm chánh sứ, Phó đô ngự sử Trần Danh Án làm phó sứ cùng vài tên tùy tùng đem thư vua Lê gấp sang Quảng Tây dâng lên Tôn Sĩ Nghị. Lê Chiêu Thống thân tiễn hai sứ giả một đoạn đường xa. Trước phút chia tay vua bùi ngùi:
– Xã tắc đang trong cơn nước sôi lửa bỏng. Thành bại, còn mất là nhờ cả vào chuyến đi này của hai khanh.
Đán và Án quỳ lạy vua:
– Chúng hạ thần xin hết lòng. Kính mong bệ hạ cứ tin vào chúng thần.
Đoàn sứ bộ nhà Lê cải dạng giống người đi buôn, ngày đêm gấp lên Lạng Sơn. Lê Duy Đán nói với Trần Danh Án:
– Bọn ta phải hết sức cẩn thận. Chưa đi đến biên giới mà giặc Tây Sơn biết, tóm được thì hỏng việc lớn, cái mạng mình cũng khó toàn.
Trần Danh Án bảo:
– Nếu như trời còn để nhà Lê thì chuyến đi sẽ trót lọt. Đây lên đến trấn Nam Quan cũng không quá xa. Ta nên khôn khéo một tí. Chỉ có điều từ xưa đến nay chắc chưa có chuyến đi sứ nào lạ lùng, khốn nhục như chuyến này.
Đến biên giới Lê Duy Đán thấy người buôn chuyến qua lại khá đông. Việc kiểm soát cũng không có gì ngặt nghèo lắm. Để đi trót lọt, Đán nói với Trần Danh Án:
– Tôi với ông cầm sẵn trong người vài lạng bạc. Ta lẩn vào đoàn người buôn kia. Đến chỗ ải Pha Lũy mới có bọn lính canh xét hỏi. Nếu nó hỏi trúng vào mình thì đưa bạc cho chúng, chắc qua được.
– Ngài tính vậy là chu đáo.
Lê Duy Đán và Trần Danh Án qua ải nhằm hướng Bằng Tường không gặp khó khăn gì. Tới một làng nhỏ thì bỗng nhiên gặp Nguyễn Huy Túc, tri châu Sơn Bình và mấy người nữa là Nguyễn Đình Quân, Nguyễn Quốc Luyện, Lê Quỳnh. Mấy năm nay Nguyễn Huy Túc vẫn giữ mối quan hệ với các quan chức sở tại vùng biên của nhà Đại Thanh nên khá thạo đường. Từ đó Nguyễn Huy Túc dẫn cả bọn sang Quảng Tây. Vừa lúc sắp vào tiết thu năm Mậu Thân. Tôn Sĩ Nghị Tổng đốc Lưỡng Quảng đọc thư của Lê Chiêu Thống liền gọi chánh, phó sứ bộ vào hỏi thật kỹ ngọn ngành. Lệnh thu xếp chỗ nghỉ cho họ rồi mời Tôn Vĩnh Thanh cấp phó của mình đến thương nghị:
– Tôi vừa nhận được thư xin viện binh sang cứu giá của vua An Nam. Việc này bất ngờ và lớn quá. Đưa quân sang một nước khác phải do thánh thượng quyết định. Nhưng quả thật tình cảnh nhà Lê giờ như kẻ hấp hối. Việc cứu giá gấp như chữa lửa. Tôi chợt nghĩ biết đâu trời cho ta dịp này mở mang thêm lãnh thổ Đại Thanh.
Tôn Vĩnh Thanh đã cao tuổi, gần như cả đời trấn giữ vùng Quảng Tây. Đọc thư của Lê Chiêu Thống, Thanh bảo:
– Cứ theo cái lẽ trong thư thì có phần hơi lạ. Nguyễn Huệ là một tên giặc cỏ, khởi lên từ xứ lau lách mà đánh một trận lấy được cái nước đã gần bốn trăm năm vua Lê cai trị thì phải là kẻ dùng binh như thần. Thượng Hiến là đại thần nhà nước nắm cờ tiết chốn biên thùy, nên hết sức cẩn trọng. Ngài cứ lưu bọn sứ giả lại, chờ thánh chỉ rồi hãy quyết. Chứ chúng ta không nên tự chuyên.
Tôn Sĩ Nghị vẫn giữ ý mình:
– Xưa nay nhà Lê vẫn ngoan ngoãn giữ phận cống thần. Nay bọn giặc cỏ Tây Sơn làm điều ngược đạo. Thiên triều ta tỏa bóng xuống che chở các nước chư hầu, họ cầu cứu thì không thể không cứu. Tội của Tây Sơn không thể không trị. Ta làm điều nhân nghĩa, các nước bề tôi khác của Đại Thanh nhìn vào đó mới yên lòng, càng giữ phận làm tôi. Chẳng há làm một việc mà được nhiều việc hay sao.
– Đã đành phải cứu chư hầu nhưng mấy chục năm nay nhà Đại Thanh không xuất binh ra ngoài biên ải. Việc này là rất hệ trọng. Theo tôi ngài cứ cấp báo về triều để thánh thượng quyết định.
Tôn Sĩ Nghị thấy Tôn Vĩnh Thanh cương quyết vậy đành nghe theo. Ngựa trạm ngày đêm đem bản tấu của Tôn Sĩ Nghị về Yên Kinh dâng lên vua Càn Long. Thỉnh thoảng bọn Lê Duy Đán lại thấy Nghị gọi vào hỏi cặn kẽ tình hình Đại Việt. Mùa màng mấy năm qua thế nào? Gia quyến vua Lê Chiêu Thống ở đâu? Tâm trạng kẻ sĩ Bắc hà lúc này ra sao?… Lê Duy Đán và Trần Danh Án trình báo tất cả. Lần khác Tôn Sĩ Nghị cho viên thư lại đem tấm bản đồ Đại Việt ra hỏi kỹ về hiện trạng đường sá, cầu cống. Quân sĩ triều đình nhà Lê còn giữ được vùng đất nào? Lực lượng mạnh yếu ra sao? Lê Duy Đán và Trần Danh Án nghĩ Tôn Sĩ Nghị muốn biết kỹ như vậy hẳn là nhà Đại Thanh chuẩn bị đem quân sang giúp vua Lê. Họ mừng lắm. Lần sau gặp, Trần Danh Án hỏi Tôn Sĩ Nghị:
Xin mạo muội hỏi Thượng Hiến, lời cầu xin của đấng Quốc quân nước tôi có được thánh thượng Càn Long chuẩn tấu không ạ?
Tôn Sĩ Nghị bảo:
– Ta biết các ông nóng lòng nhưng cất đại quân sang nước khác là chuyện lớn, không thể vội vã. Ta đã cho ngựa trạm ngày đêm về kinh tấu trình lên hoàng đế. Chắc chỉ mươi hôm nữa sẽ có thánh chỉ. Bồ đoàn các ngươi đã sang đây cứ yên tâm ra công quán nghỉ. Ta cấp lương ăn, vật dụng. Ngoài hai chánh, phó sứ bộ, quan lại đi theo còn ai không?
– Dạ, thưa Thượng Hiến. Đi theo chúng tôi còn Nguyễn Huy Túc tri châu Bình Sơn và vài viên tri huyện, thư lại ạ
– Vậy theo ta chỉ mình Lê Duy Đán ở lại chờ thánh chỉ. Còn số kia Trần Danh Án và Nguyễn Huy Túc dẫn họ quay về nước chia việc mà làm. Khi có chiếu chỉ của thánh thượng, quân thiên triều chỉ ào sang một trận là bọn giặc Tây Sơn sẽ tan tác thôi.
– Bọn tôi vô cùng biết ơn quý quốc. Nay chúng tôi phải làm gì, xin ngài chỉ vẽ cho.
– Các ngươi chia hai đường về tìm Tự tôn báo lại cho vua các ngươi biết, thiên triều sẽ rủ bóng che chở củng cố rường mối cho nhà Lê. Nguyễn Huy Túc thông thạo vùng này lên châu Quảng Uyên tìm gia quyến vua Lê đưa sang Trung Quốc cho họ yên lòng.
Đoàn sứ bộ nghe lời Tôn Sĩ Nghị đem nhau trở về. Trần Danh Án đến chào, Nghị dặn thêm:
– Ngươi tâu với Tự tôn cử các tướng dò la kỹ xem lực lượng và việc phòng bị của quân Tây Sơn từ biên giới về Đông Kinh ra sao. Vẽ sơ đồ rồi cho người sang đây báo cho ta. Càng nhanh càng tốt. Khi nhận được chiếu chỉ ta lập tức xuất binh không mất thời gian dò đường, tìm hiểu nữa.
Bọn Án, Túc quay lại An Nam. Đi đường không gặp trở ngại gì. Trần Danh Án tìm được Lê Chiêu Thống lúc ấy vẫn quanh quẩn ở vùng Kinh Bắc. Án đem lời Tôn Sĩ Nghị tâu trình lại một lượt. Mấy hôm sau có tin Nguyễn Huy Túc đã đưa được Thái Hậu và hậu cung sang Long Châu, vua Lê mừng lắm. Lê Chiêu Thống xuống chiếu ban thưởng Lê Duy Đán, Trần Danh Án, Nguyễn Huy Túc. Vua chắp tay ngước lên trời khấn:
– Kẻ tiểu tử bất tài này không ngờ lại còn được thấy bóng thiên nhật. Cơ hội trung hưng nhà Lê chắc sẽ thành. Kính cầu xin các đấng tiên tổ phù hộ độ trì cho.
Trần Danh Án thưa:
– Như chúng thần đã hẹn với ngài tổng đốc Tôn Sĩ Nghị, thần phải quay lại Quảng Tây đem sơ đồ bố phòng của quân Tây trình cho ngài ấy. Rồi việc phối hợp giữa quân thiên triều với quân triều đình ta để khi họ vào cho nhịp nhàng. Bệ hạ nên viết thư cám ơn ngài Thượng Hiến. Bệ hạ cũng nên có tờ biểu chính thức gửi đức thánh thượng Càn Long. Mọi thư từ bẩm trình vừa qua mới chỉ đến ngài Thượng Hiến. Không có biểu chính thức dâng lên hoàng đế Càn Long e rằng thánh thượng quở trách.
Lê Chiêu thống nghe thế bảo:
– Ta chuẩn tấu. Ý kiến của Khanh thật chu đáo. Thư sẽ có ngay, nhưng các ngươi đã vất vả rồi để ta cử một võ tướng am hiểu quân sự đem sang.
– Tâu bệ hạ, trước hôm chúng thần về ngài Thượng Hiến Tôn Sĩ Nghị bảo chúng thần vẫn phải sang. Họ sợ người mới chưa quen nhỡ có chuyện giả mạo.
– Thế a. Vậy khanh lại phải khó nhọc chuyến nữa vậy.
Sau khi thu thập được tin tức bố phòng của Tây Sơn, Trần Danh Án thu xếp một bồ đoàn gọn nhẹ. Phần nhiều là chỉ huy quân đội nhà Lê có hiểu biết về đường sá và kiến thức quân sự sang trình báo với Tôn Sĩ Nghị. Đoàn đi mấy ngày thì sang đến Quảng Tây, không phải lén lút như chuyến trước.