Bắc Bình vương Nguyễn Huệ cử Vũ Văn Nhậm đem quân ra Đông Kinh bắt Nguyễn Hữu Chỉnh. Nguyễn Huệ cử hai tướng tâm phúc Phan Văn Lân và Ngô Văn Sở làm phó tướng cho Nhậm. Trong thư gửi Vũ Văn Nhậm, Nguyễn Huệ dặn: “Trước hết tướng quân hãy bắt lấy Lưu Duệ tra hỏi cho rõ ngọn ngành rồi viết thư kể tội Nguyễn Hữu Chỉnh. Nếu Chỉnh tỏ ra biết sợ thì hãy tạm để đó chưa cần gấp ra Đông Kinh. Tướng quân đóng binh lại Nghệ An, canh chừng mạn Bắc. Còn nếu Nguyễn Hữu Chỉnh có hành tung chống lại thì lập tức ra mà bắt giết đi”.
Vũ Văn Nhậm đem quân ra tới Nghệ An thì Lưu Duệ đã đưa gia quyến chạy trốn từ mấy hôm trước. Nhậm thu hồi toàn bộ đất Nghệ An. Trong thư Bắc Bình vương dặn thăm dò hành tung của Chỉnh, nhưng vốn rất ghét Nguyễn Hữu Chỉnh nên Vũ Văn Nhậm quyết tấn thẳng ra bắt Chỉnh bằng được cho bõ tức. Để có thời gian chuẩn bị, Vũ Văn Nhậm dừng lại Nghệ An, viết thư quở trách Chỉnh. Không để lộ ý đồ ra Đông Kinh. Nguyễn Hữu Chỉnh viết thư hồi đáp. Trong thư thanh minh rằng tin đồn Chỉnh có ý phản nghịch là do kẻ xấu tung ra: “…Tả tướng quân đã trách mắng oan Chỉnh này. Tôi vẫn một lòng trung thành với nhà Tây Sơn, không ăn ở hai lòng. Mấy tháng trước vâng mệnh Bắc Bình vương ra Đông Kinh hỏi tội Trịnh Bồng, nếu dùng quân Tây Sơn dễ khiến triều đình nhà Lê hoảng loạn, dân tình lo sợ. Vì thế tôi dùng chiếu cần vương của vua Lê mộ quân trong vùng. Giờ mọi chuyện đã ổn thỏa, tôi đang giúp vua Lê củng cố triều chính rồi xin lệnh Bắc Bình vương. Nhờ tả tướng quân bẩm lại với Bắc Bình vương như thế”. Nguyễn Hữu Chỉnh giấu biệt Lê Chiêu Thống chuyện Vũ Văn Nhậm đã chiếm hết đất Nghệ An.
…
Vũ Văn Nhậm người Quảng Nam. Giỏi võ, tính tình nóng nảy, liều mạng. Mười năm trước bộ tướng của Nguyễn Huệ là Trần Quang Diệu gặp Nhậm khi ấy đang vướng lao lý ở Hội An. Hỏi thì biết Nhậm say rượu gây rối ngoài chợ. Lính bắt về tra hỏi, Nhậm đánh cả quan sở tại. Trần Quang Diệu xin cho Nhậm ra, đưa về đầu quân dưới trướng Nguyễn Nhạc. Nguyễn Nhạc lên làm vua, thấy Vũ Văn Nhậm khỏe mạnh, đẹp trai, uy dũng liền gả con gái cho. Nhậm trở thành phò mã vua Thái Đức. Nguyễn Nhạc cử Nhậm làm bộ tướng cho Nguyễn Huệ. Đã từng theo Huệ đánh nhiều trận, lập công lớn. Khi xảy ra những rạn nứt trong nội bộ Tây Sơn, có tiếng xì xầm rằng Nguyễn Nhạc cài con rể vào để theo dõi Huệ. Vũ Văn Nhậm cũng biết thế nên rất kín đáo không dám khinh xuất. Lần này, Bắc Bình vương Nguyễn Huệ cho Vũ Văn Nhậm lĩnh ấn tiết chế thống lĩnh đại quân ra Bắc hà hỏi tội Nguyễn Hữu Chỉnh. Trước khi Vũ Văn NHậm cất quân, Bắc Bình vương Nguyễn Huệ gọi hai tướng Lân, Sở vào Phú Xuân. Huệ dặn:
– Việc Quy Nhơn chưa gọn. Thằng giặc Chỉnh mượn cớ gây thanh thế ngoài Bắc hà. Nhưng nó chỉ như đứa trẻ con đắc chí. Ta giết nó lúc nào cũng được. Song không nên cho hắn thêm thời gian để cái mầm phản loạn tươi tốt lên. Ta cử Tả tướng quân Vũ Văn Nhậm đem một vạn binh ra Đông Kinh bắt Chỉnh. Hai ngươi là phó tướng tả hữu tham tán quân vụ. Mọi việc quan trọng phải có đủ ba người cùng bàn bạc.
Ngô Văn Sở hỏi:
– Chúa công có dặn dò gì riêng không?
– Nhậm là con rể vua anh Thái Đức, tất trong lòng không khỏi lấn cấn với ta. Vì thế ta cử Nhậm đi xa Phú Xuân lúc này vừa để hỏi tội Chỉnh, vừa đề phòng Nhậm có thể phản thùng. Trong lòng ta không lo về Chỉnh nhưng muốn biết hành tung của Nhậm ở Bắc hà. Hai ngươi là tâm phúc của ta. Hãy kín đáo để mắt tới Nhậm.
– Chúa công yên tâm. Chúng tôi sẽ rất lưu tâm việc ấy.
Nguyễn Huệ trầm ngâm một lúc rồi bảo:
– Ta nói thế có thể hai ngươi chưa hiểu hết ý. Giờ Nhậm đi xa rồi, ta không lo chuyện hắn liên kết với Thái Đức. Nhưng ta muốn nói với hai ngươi suy nghĩ về Nguyễn Hữu Chỉnh và Vũ Văn Nhậm. Cả Chỉnh và Nhậm đều là những kẻ có tham vọng lớn. Khi trên đầu không còn ai kiềm chế thì rất dễ làm loạn.
– Chúa công đã nghĩ trước, nghĩ xa bao nhiêu việc thế thì hẳn đã có kế đề phòng.
Nguyễn Huệ bảo:
– Chính hai ngươi là kế đề phòng của ta. Vũ Văn Nhậm kéo đại binh ra Bắc hà, Đông Kinh có thể lại trở thành cái triều đình trống không. Lúc ấy nếu không có người kèm giữ Vũ Văn Nhậm sẽ làm những việc không ai lường trước nổi. Vì thế ta dặn kỹ hai ngươi mọi động thái dù nhỏ nhất của Nhậm cũng phải cấp báo cho ta.
– Chúng tôi xin vâng mệnh. Nhưng nếu đúng như chúa công dự liệu thì chúng tôi có được phép hành động?
– Giả như Nhậm chiếm lấy Bắc hà, muốn phản lại ta thì cho phép hai ngươi toàn quyền bắt mà giết hắn đi. Còn nếu hắn lại trở thành một thằng Chỉnh thứ hai thì chưa cần động thủ mà báo về để ta định liệu.
Chuyến xuất quân ra Bắc của Vũ Văn Nhậm đem theo biết bao âm mưu của cả Nguyễn Huệ, Vũ Văn Nhậm và hai phó thướng Lân, Sở. Quân Tây Sơn đêm đi ngày nghỉ. Tin tức kín bưng. Đầu tháng mười một năm Đinh Mùi (1787), Nhậm vượt qua trấn Thổ Sơn chiếm thủ phủ Thanh Hoa không mất một mũi tên. Lê Duật, tướng nhà Lê không dám chống cự, cho quân lui về Trình Giảng và cấp báo triều đình. Dân kinh thành nghe đại tướng Tây Sơn kéo quân ra lại một phen nháo nhác. Nhiều nhà buôn đóng cửa. Họ chôn tiền của, tài sản quý tạm đi lánh nạn. Vua Lê họp quần thần, ai cũng lo sợ. Nhiều vị mặt mũi thất sắc. Nguyễn Hữu Chỉnh biết mọi người lúc này nhìn cả vào mình. Vốn lâu nay Chỉnh hay dùng miệng lưỡi đè người. Trở thành Tể tướng Chỉnh càng khoác lác. Lúc này dù trong bụng rất run nhưng Chỉnh cố trấn tĩnh tâu:
– Giặc đến thì phải đánh. Thần nghĩ Lê Duật cũng là một dũng tướng biết tiến biết lui. Hiện Duật đang nắm hàng vạn quân. Thành lũy từ Bắc Nghệ An ra Thanh Hoa vững chắc vì thế đủ sức cản giặc ít nhất nửa tháng.
Quần thần đang còn múa lưỡi bàn cách cự giặc thế nào, thì tin lại cấp báo Vũ Văn Nhậm đã chiếm Thanh Hoa. Lê Duật tháo chạy về Đông Kinh. Nguyễn Hữu Chỉnh cứng lưỡi. Phan Lê Phiên phải lên tiếng trấn an:
– Bây giờ không phải lúc hơn thua nhau về đánh thế nào. Giặc đến nhà thì phải đem hết sức mà chặn nó lại. Tể tưởng định liệu ra sao?
Nguyễn Hữu Chỉnh bước ra:
– Xin Hoàng thượng cho thần ra trận.
Vua Lê cuống quýt:
– Khanh hãy chọn lấy bất cứ ai. Cần bất cứ thứ gì, trẫm chuẩn tấu ngay.
– Hoàng thượng cử đại tướng Nguyễn Như Thái làm tiên phong. Văn thần Lê Giản làm tham tán quân vụ. Cho ngựa trạm đi ngày đêm đón đường Lê Duật. Lệnh cho quân sĩ triều đình không được lui nữa. Lê Duật phải chốt lại ở Trạm Giang. Thần sẽ cùng các tướng sống chết với Vũ Văn Nhậm trận này.
Lê Chiêu Thống ban cho tể tướng Nguyễn Hữu Chỉnh cờ tiết, lưỡi phủ việt. Vua cầm tay Chỉnh bảo rằng:
– Trẫm coi khanh là bức tường thành. Trận này có ý nghĩa quyết định tới an nguy của nước nhà. Mong khanh đừng phụ lòng trẫm.
Nguyễn Hữu Chỉnh trấn an vua Lê:
– Thần quá hiểu Vũ Văn Nhậm. Ngày ở Tây Sơn, hắn vẫn phải nể, sợ thần. Là con rể vua Thái Đức mà được làm tướng. Đánh giặc mồm thì giỏi nhưng mưu kế nông cạn. Bệ hạ cứ vững tin ở thần. Vũ Văn Nhậm dám liều lĩnh ra đây là đã tự đem mạng nộp cho thần vậy.
Vua Lê Chiêu Thống thân chinh tiễn Chỉnh tới tận cửa Đoan Môn mới quay lại. Nguyễn Hữu Chỉnh dẫn quân đi hơn một ngày, thì vào đến đồn Thanh Liêm. Thấy nơi đó địa thế tiện cho quân sĩ nghỉ nơi liền ra lệnh hạ trại. Trời nắng đẹp. Quân sĩ dựng trại, nấu cơm. Một lúc sau bỗng nhiên mây đen kéo tới. Mây sà xuống làm khung cảnh tối sầm. Chưa hiểu ra sao thì một đàn ong lửa tràn vào nơi Chỉnh ở. Chúng đậu kín đặc trên tường, trên bàn, rồi nhè vào Chỉnh mà đốt. Quá hoảng sợ, Nguyễn Hữu Chỉnh mặt mày tái xám, mặt mũi sưng vù. Phải đến gần nửa khắc, mây đen mới tan. Nguyễn Hữu Chỉnh thấy tâm trạng nặng nề, lo lắng. Không biết lần ra quân này có được thuận lợi.
Lê Duật dựa vào sông Tất Mã giữ được hai ngày thì tin báo quân triều đình do Nguyễn Hữu Chỉnh chỉ huy gần vào tới nơi. Duật phấn chấn lệnh cho quân sĩ cố giữ trận địa chờ đại binh. Đêm hôm đó quân Tây Sơn bắn thư của Vũ Văn Nhậm gửi Lê Duật bảo ngày mai Tây Sơn vượt sông. Nếu dám nghênh chiến thì dàn trận sẵn. Nếu không dám đánh thì cắm cờ trắng xin hàng. Lời lẽ rất ngông ngạo, coi lính triều đình nhà Lê như đám trẻ trâu. Lê Duật tức khí, dồn hết lực lượng đề phòng. Tướng sĩ không dám chợp mắt. Chờ đến tận trưa hôm sau vẫn không thấy Vũ Văn Nhậm động tĩnh gì. Thì ra Nhậm viết thư lừa Duật. Ngay từ đêm hôm trước Vũ Văn Nhậm đã sai Ngô Văn Sở đem hơn ngàn tinh binh âm thầm vượt núi phía Tây, qua thượng nguồn sông Tất Mã đánh vào sau lưng trận địa của Lê Duật. Phối hợp với cánh quân của Ngô Văn Sở, Nhậm phát lệnh vượt sông. Bị đánh bất ngờ cả mặt trước mặt sau quân triều đình vỡ trận. Chỉ mấy canh giờ, Vũ Văn Nhậm đã chiếm được bờ bắc sông Tất Mã. Lê Duật lên ngựa cố mở đường máu thì bị chém chết trong đám loạn quân. Mũi tiên phong của Nguyễn Như Thái vừa vào đến Châu Cầu thì tin cấp báo là Lê Duật chết rồi. Thái bàn với Lê Giản, chỗ đắc địa nhất bây giờ chỉ còn hẻm Tam Điệp. Trong khi đại quân của Tể tướng chưa vào đến nơi hãy dồn toàn bộ quân vào chặn chỗ ấy. Để giặc chiếm mất Tràng An thì Sơn Nam giống hai cánh cửa mở toang trước Đông Kinh. Lê Giản cho là phải. Nhưng cả Giản và Thái đều không lường được sức hành binh như cuồng phong của quân Tây Sơn. Lính Triều đình vừa vào đến Gián Khẩu lại có tin Vũ Văn Nhậm đã vượt qua Tam Điệp. Phan Văn Lân thì tới Hoàng Mai rồi. Nguyễn Như Thái, Lê Giản nhìn nhau thất thần. Còn lại bao nhiêu binh lính đành gấp rút lập phòng tuyến bên bờ Gián Khẩu và cấp báo cho Nguyễn Hữu Chỉnh. Đại quân Chỉnh cũng vào gần đến nơi, dừng lại ăn cơm trưa. Ăn chưa xong thì nghe tin Gián Khẩu vỡ. Nguyễn Như Thái chết trận. Lê Giản chạy đâu không biết. Nguyễn Hữu Chỉnh ném bát cơm. Chưa biết nên tiến lui ra sao thì viên tùy tướng Nguyễn Đương hét lên quân Tây Sơn sắp đến nơi rồi. Nguyễn Hữu Chỉnh chỉ kịp dặn con trai Nguyễn Hữu Du:
– Cả Lê Duật và Nguyễn Như Thái tử trận rồi. Có lẽ ta phải quay lại kinh thành.
Du thưa:
– Xin cha đưa đại quân trở về ngõ hầu bảo vệ Đông Kinh. Con cầm một vài ngàn quân cùng mấy tướng kìm chân giặc ở đây.
Nguyễn Đương bảo:
– Tây Sơn lúc này như lở núi, không thể ngăn được. Tốt nhất là ngài hãy rút về, hộ giá vua sang Kinh Bắc. Trước mắt lấy dòng Nhị Hà làm thành lũy rồi tính tiếp.
Chỉnh cho là phải. Hối thúc tướng sĩ quay lại kinh đô. Về đến Đông Kinh đã nửa đêm. Chỉnh không vào cung báo cho vua Lê mà chạy thẳng về Lượng phủ thúc người nhà thu vén đồ đạc di tản gấp. Vua Lê nghe tin sấp ngửa sang gặp Nguyễn Hữu Chỉnh. Chỉnh quỳ tâu:
– Thần bất tài đã phụ lòng bệ hạ. Tình hình lúc này gấp lắm rồi, xin bệ hạ cùng Hoàng tộc nhanh chóng rời cung. Thần sẽ hộ giá sang bờ bên. Tạm thời lấy sông Cả làm thành lũy chặn giặc. Ở Kinh Bắc ta còn lực lượng, mong bệ hạ chuẩn tấu cho.
Lê Chiêu Thống lắc đầu ngao ngán. Về đến cung Vạn Thọ đã thấy mọi người nháo nhác đứng chờ. Thôi thì ai đem được gì theo thì đem. Lê Chiêu Thống nhìn trước nhìn sau chỉ con vài chục tên lính bảo vệ. Bầu đoàn thê tử hối hả ra bến Chương Dương. Dân kinh thành kéo theo đông đặc. Trộm cướp lợi dụng giật đồ, nắn người trắng trợn không kiêng nể ai. Vua Lê cũng bị chúng chặn lại. Lính phải cho ít bạc chúng mới thả cho đi. Trấn thủ Kinh Bắc là Nguyễn Cảnh Thước nghe tin Tây Sơn đã ra tới Đông Kinh. Sợ bị Vũ Văn Nhậm hỏi tội, Thước lệnh đóng cổng thành không cho vua vào. Chỉnh đành đưa vua chạy tiếp lên thành Quế Ổ, Bắc Giang. Trong lúc tháo chạy Lê Chiêu Thống rớt mất cả áo bào. Tình cảnh vô cùng thê thảm. Ngó trước trông sau tả hữu chỉ còn mấy đại thần sống chết theo vua là Trương Đăng Quỹ, Vũ Trính, Trương Đình Giản, Nguyễn Đình Dư và Chu Doãn Lệ.
Nguyễn Hữu Chỉnh gặp lại cánh quân của Nguyễn Hữu Du vừa kịp thoát sang. Chỉnh cử Nguyễn Hữu Du và Nguyễn Khuê cầm quân chốt lại ở sông Cầu, chặn đường lên Yên Dũng. Chỉnh cầm một đạo quân đóng cách đấy không xa để hỗ trợ. Bộ tướng của Vũ Văn Nhậm là Nguyễn Văn Hòa đã qua được sông. Trấn thủ Kinh Bắc Nguyễn Cảnh Thước tự nguyện dẫn đường. Hai bên giao chiến ác liệt nửa ngày trời. Nguyễn Văn Hòa hỏi Cảnh Thước:
– Mạn ngược con sông này có qua được không?
– Đoạn ấy hẹp, lại bị núi thấp che, có thể đưa quân sang được.
Nguyễn Văn Hòa liền bảo Hà Nghinh dẫn hai ngàn quân bí mật qua sông ở đoạn ấy, lẻn ra sau trận của Chỉnh. Nửa đêm, Nguyễn Hữu Du giật mình thấy tiếng hò reo vang trời. Lửa táp vào lều trại. Nguyễn Văn Hòa đốc quân xông tới trước doanh trại. Đêm tối không biết địch quân nhiều hay ít. Lính của Chỉnh nghe tiếng hò hét đã hoảng loạn. Vỡ trận. Nguyễn Hữu Du và Nguyễn Khuê bị chém chết. Nguyễn Hữu Chỉnh đang nằm nghỉ vùng dậy nhảy lên mình ngựa nhằm hướng Quế Ổ. Không ngờ gặp ngay Hà Nghinh đón sẵn. Ngựa Chỉnh vướng dây, ngã nhào. Nghinh cho soi đuốc hóa ra là Nguyễn Hữu Chỉnh. Mấy tên lính vung gươm, Nguyễn Hữu Chỉnh la to:
– Xin đừng giết. Đem tôi dâng cho tiết chế.
Cũng vừa lúc Nguyễn Văn Hòa có mặt. Hòa bảo:
– Trói hắn lại đưa về chém sau.
Lính Tây Sơn nhốt Nguyễn Hữu Chỉnh vào cũi. Bắt được Chỉnh, Hòa rút quân về Đông Kinh, không đuổi theo vua Lê nữa. Sáng hôm sau, Nguyễn Hữu Chỉnh nói với viên coi tù:
– Trước khi chết, tôi muốn được gặp tiết chế phò mã Vũ Văn Nhậm, mong ngài giúp cho.
Vũ Văn Nhậm đến, ngồi trên ghế cao, bắt Chỉnh quỳ bên dưới. Chỉnh trần tình:
– Chỉnh này biết tội của mình lớn, đáng chết nhưng cũng đã góp chút công lao với nhà Tây Sơn, vì chỗ quen biết cũ mong tiết chế tướng quân nể tình.
Vũ Văn Nhậm nghe thế mặt mày trợn ngược:
– Khắp nước Nam, nước Bắc, chúa Nguyễn, chúa Trịnh ta chưa thấy một kẻ nào tráo trở, phản trắc như mày. Bỏ Trịnh theo Tây Sơn. Phản Tây Sơn theo vua Lê. Cướp quyền tác yêu tác quái. Có được quyền bính trong tay làm bao điều bạo ngược, lại lừa dối vua Lê chống Tây Sơn… Dưới gầm trời này có chỗ cho một kẻ như mày sống ư?
– Ngài không tha nhưng cho lui lại chờ Bắc Bình vương định tội, tôi chết cũng được nói lời cuối với chúa thượng và đội ơn ngài mãi mãi nơi chín suối.
– Đến phút này mà mày vẫn dùng miệng lưỡi xảo thuật để cái mạng chó được sống thêm ư. Mày có thể lừa được cả vua, chúa nhà Lê, nhưng thánh thượng và chúa công ta đã nhìn thấu tâm địa đạo tặc của mày từ rất sớm nên đã bỏ mày lại Đông Kinh không cho theo vào nam nữa. Chả lẽ mày không hiểu, còn tưởng chúa ta muốn nhìn mặt mày ư. Đến cả dân Bắc hà cũng muốn xé xác mày thành trăm mảnh. Ta gia ơn cho mày gặp để nhân đây kể rõ tội trạng mày cho người dân thành Đông Kinh hả dạ. Mày không đáng được chết toàn thây.
Nguyễn Hữu Chỉnh định nói nữa nhưng Vũ Văn Nhậm đã phất áo đứng dậy. Đao phủ phanh thây Nguyễn Hữu Chỉnh ném cho chó ăn thịt. Đầu Chỉnh cắm cọc bêu ở cổng thành. Dân kinh thành lại được một phen bàn tán. Người bảo Chỉnh đáng bị thế. Người bảo Vũ Văn Nhậm dùng hình ác quá. Nhậm kèm cả sự ghen tỵ, căm tức cá nhân vào trả thù Chỉnh. Ai đó nhắc lại: “Ô hô, vậy ra Liễu Quận công Đinh Tích Nhưỡng nói không sai. Chính Tây Sơn sẽ chém đầu Chỉnh”.
Năm ấy Nguyễn Hữu Chỉnh 47 tuổi.