Cuộc đối đầu Nhạc – Huệ diễn ra như thế nào, Lưu Duệ liên tục cấp báo với Chỉnh. Nguyễn Hữu Chỉnh mừng lắm. Nghĩ lúc này có thể đòi lại đất xứ Nghệ. Chỉnh tâu vua Lê Chiêu Thống:
– Nội tình nhà Tây Sơn đang rối như canh hẹ. Lúc này là thời cơ đoạt lại đất Nghệ An. Hoàng thượng nên có quốc thư nhắc lại lời Nguyễn Nhạc đã hứa lần trước.
Vua Lê bảo:
– Đất xứ Nghệ với ta lúc nào cũng là món nợ phải đòi. Nhưng Vũ Văn Nhậm và đám Phan Văn Lân, Ngô Văn Sở đang cầm đại binh ở đó. Phải hết sức cẩn thận. Tính toán sai có khi rước vạ.
Chỉnh kiêu ngạo:
– Nguyễn Huệ lúc này đang lo đánh nhau với vua anh Thái Đức. Trong nam Nguyễn Phúc Ánh cũng lợi dụng chuyện đó tấn ra. Thần nghĩ, Nguyễn Huệ còn đang sợ ta gây sự. Bệ hạ có thư vào, Nguyễn Huệ chắc chắn mừng mà hai tay dâng trả đất cho ta để cầu lấy sự an toàn mạn bắc.
Quần thần thấy Nguyễn Hữu Chỉnh múa ba tấc lưỡi trơn tru, người cho là nên, người vẫn có lòng ngờ. Nhưng không căn cứ vào đâu mà phản bác được. Vua Lê Chiêu Thống hỏi kỹ Chỉnh:
– Vậy khanh có kế sách gì để vừa chế được Vũ Văn Nhậm vừa êm thấm đòi được đất?
– Tâu bệ hạ, trước hết nên theo con đường bang giao. Triều đình cử một phái bộ đem quốc thư và lễ vật vào Phú Xuân gặp Nguyễn Huệ. Nói rõ việc đất xứ Nghệ từ trước đến nay là của nhà Lê. Do nhà Lê khai phá. Nay Vũ Văn Nhậm, con rể Thái Đức nắm giữ chắc có âm mưu cùng cha vợ kẹp Nguyễn Huệ vào giữa. Nếu có yêu cầu của Bắc Bình vương, nhà Lê sẵn sàng đem quân vào đánh Nhậm, hỗ trợ Nguyễn Huệ. Đuổi được Nhậm đi rồi thì Nguyễn Huệ trả lại đất đó cho nhà Lê.
Triều thần thấy lời bàn của Chỉnh là khả dĩ. Họ đồng ý cả. Lương Thụ Khả nói:
– Kế đó của tể tướng thật tinh diệu. Nhưng làm cách nào để Nguyễn Huệ tin rằng Vũ Văn Nhậm muốn phản mình?
– Phú Xuân và Quy Nhơn đang đánh nhau to. Nguyễn Huệ rất lo mạn bắc. Vũ Văn Nhậm con rể vua Thái Đức trấn giữ Bố Chính, Nghệ An tất nhiên phải về phe cha vợ là Nguyễn Nhạc. Điều đó chẳng khác gì mũi gươm kề vào mạng sườn Nguyễn Huệ. Trong thế hai đầu thọ địch, Nguyễn Huệ luôn phải nghe ngóng. Ngoài này ta cho người phao tin Vũ Văn Nhậm sẽ đánh chiếm Phú Xuân. Trong kia Nguyễn Nhạc phối hợp cất quân ra. Tin tức cứ loạn lên khiến Huệ buộc phải tìm cách hòa với ta. Lúc ấy tôi cất quân vào nói là giải vây cho Nguyễn Huệ. Về ngoại giao vua ta có quốc thư. Về quân sự ta đứng về phía Nguyễn Huệ. Tình hình chưa biết sẽ diễn biến ra sao, nhưng người cần ta lúc này là Nguyễn Huệ. Còn mục đích cuối cùng của ta là ép Huệ trả lại đất xứ Nghệ.
Lê Chiêu Thống nói:
– Ta đồng ý với khanh, nhưng trước hết là bằng con đường ngoại giao đã. Cứ chuẩn bị nhưng chưa thể cất quân vào lúc này.
– Thần tuân chỉ.
Vua Lê hỏi tả hữu:
– Vậy ai thảo quốc thư. Cử ai đi sứ?
Nguyễn Hữu Chỉnh thưa:
– Việc thảo quốc thư thần xin nhận. Còn cử ai đi ta nên bàn luôn bây giờ.
Triều thần đề xuất chọn một trong hai văn thần là Phan Đình Giản và Phan Đình Dư. Thượng thư Phan Lê Phiên nói:
– Phan Đình Giản là người thẳng thắn, trung trinh. Cương cường mà thiếu mềm mỏng. Còn Phan Đình Dư cũng không phải đối thủ của Nguyễn Văn Huệ. Huệ là một tay quỷ quyệt, trí trá. Cần phải có người biết tiến lui, cương nhu phải lúc mới may ra khiến Nguyễn văn Huệ phải tâm phục.
Nghe thế mọi người rất phân vân. Có ý kiến cho người đi tìm văn thần Ngô Thì Nhậm.
– Đúng là được Ngô Thì Nhậm thì tốt, nhưng mấy năm nay quan Thị lang về quê rồi lang thang đâu đó, chẳng ai gặp bao giờ.
Lê Chiêu Thống hỏi:
– Tiến sĩ Phan Huy Ích thì sao?
Nguyễn Hữu Chỉnh phản đối:
– Phan Huy Ích nói giỏi hơn làm. Từ ngày Trịnh Bồng trốn đi, ông ta cũng mất tăm mất dạng.
Quần thần còn đắn đo chưa biệt giao việc này cho ai thì lại vẫn Nguyễn Hữu Chỉnh lên tiếng:
– Thần tiến cử tiến sĩ Trần Công Xán. Tuy năm nay Trần Thượng thư đã cao tuổi nhưng còn minh mẫn có thể gánh vác mệnh vua.
– Tôi cũng nghĩ như ngài. Thượng thư Trần Công Xán kiến văn trên chúng tôi một bậc. Nhu cương hợp cảnh, có thể sai khiến người, sẽ không làm xấu mặt hoàng thượng.
Vậy là cuối cùng vua Lê chọn trưởng phái bộ bang giao với Nguyễn Huệ là tiến sĩ, Thượng thư Trần Công Xán.
Trần Công Xán người làng Yên Vỹ, phủ Khoái Châu, Hưng Yên. Đỗ tiến sĩ năm Cảnh Hưng thứ 33, Nhâm Thìn (1772), từng giữ chức Thượng thư Bộ công rồi thăng lên Đồng Bình chương quân quốc trọng sự. Trần Công Xán được coi là người cương trực, dũng cảm và giỏi hùng biện. Năm ấy Trần Công Xán đã sáu mươi tuổi. Nhắc đến Xán mọi người đều đồng lòng. Xán đã từng gặp Nguyễn Huệ và đối đáp thẳng thắn. Nghe nói Nguyễn Huệ rất nể phục. Ấy là năm Bắc Bình vương ra Đông Kinh lần thứ nhất. Khí thế ngút trời, tướng mạo Nguyễn Huệ oai nghiêm khiến ai đứng trước mặt cũng sợ. Trần Công Xán không hề nao núng. Nguyễn Huệ thấy thế liền mời vào phủ nói chuyện. Huệ muốn dùng uy đe dọa Xán nhưng sắc mặt Trần Công Xán không đổi. Lý lẽ cương cường đâu ra đấy. Nguyễn Huệ phải thốt lên: “Ta nghe nói Bắc hà nhiều nhân tài, nhưng qua đây chỉ thấy có Trần Công Xán đáng mặt mà thôi”. Ngày Chỉnh mới ra cứu giá, có việc gì cần hỏi đều tìm tới Trần Công Xán. Chỉnh thờ Xán làm thầy. Lê Chiêu Thống vời Trần Công Xán vào điện. Xán lạy nhận thánh chỉ:
– Được bệ hạ tin tưởng, thần lấy làm vô cùng vinh hạnh. Chuyện đi sứ nước địch xưa nay chưa biết lành dữ thế nào. Nhưng xin bệ hạ cứ an lòng. Thần xin đem nốt chút hơi tàn vinh danh thánh thượng. Khiến cho nước giặc phải nể phục. Thu được đất hay không, dẫu có chết thần cũng không để quốc thể phải mang nhục.
Vua Lê thân đỡ Xán lên:
– Khanh là công thần nhà Lê. Tuổi tác ngang hàng cha chú ta. Hôm nay ta miễn mọi nghi lễ.
Vua cho Xán ngồi cái ghế bên cạnh thái độ hết sức ân cần. Trần Công Xán thưa:
– Tâu hoàng thượng, trong đoàn có những ai đi cùng với thần?
– Ta cử hoàng thân Du Án là chú của ta, bằng vai và rất thân thiết với công chúa Lê Ngọc Hân đi cùng khanh. Ngoài nhiệm vụ sứ thần, Du Án còn thay mặt cho hoàng tộc vào vấn an công chúa. Khanh hãy chọn lấy một người nữa.
Trần Công Xán suy nghĩ rồi thưa:
– Xin bệ hạ cho phép cử tiến sĩ Ngô Nho cùng thần gánh vác việc này.
…
Ngô Nho đang giữ chức tri huyện. Vào năm Tân Tỵ Ngô Nho thi đậu tiến sĩ. Trần Công Xán làm chân chánh chủ khảo kỳ thi ấy. Từ đó Ngô Nho thường xuyên qua lại và thờ Xán làm thầy. Nho giỏi biện luận. Hai thầy trò đàm đạo có chiều hợp nhau. Vua Lê Chiêu Thống xuống chiếu cử Ngô Nho tháp tùng Trần Công Xán đi sứ Tây Sơn. Ngô Nho nghe tin đến gặp Xán. Trần Công Xán bảo:
– Nguyễn Huệ cướp đất Nghệ An của nhà Lê từ năm ngoái không trả. Nay hoàng thượng cử ta cùng ngươi đi sứ lấy lời lẽ phải trái với Nguyễn Huệ để đòi lại đất ấy. Chuyến đi này lành ít dữ nhiều. Ta là đại thần của triều đình phải vâng mệnh vua, không nghĩ tới sống thác. Nhưng ngươi là quan mới nhậm chức lại còn mẹ già, ta tín nhiệm ngươi mà tiến cử nhưng không bắt buộc phải nhận lời.
Ngô Nho nói:
– Học trò cũng có đọc sách thánh hiền. Ngày xưa Yết Kiêu, Dã Tượng là gia nô của Hưng Đạo đại vương Trần Quốc Tuấn. Phạm Ngũ Lão là gia khách. Cả ba vị ấy đều được Trần Hưng Đạo đối xử như tình cha con. Vì thế khi lâm trận cả ba đều vì Hưng Đạo đại vương mà xả thân. Quan lớn chịu ơn nước. Tôi vì ơn sự tri ngộ của quan lớn. Đại thần đã vì nước không quản thân mình, lẽ nào kẻ sĩ không vì tri kỷ mà liều thân hay sao.
Trần Công Xán khen:
– Thật ta không chọn lầm. Chuyến này gánh vác sứ mệnh quá sức. Có người hùng khí như ngươi khiến ta an lòng.
Sắp đến ngày khởi hành, đoàn sứ bộ vào lạy vua Lê nhận quốc thư rồi đến chào Tể tướng Nguyễn Hữu Chỉnh. Xán bảo:
– Bắc Bình vương là người quyền biến, khó mà đoán bắt được thủ đoạn của ông ta. Chưa chắc chuyến đi này đã thành công. Nhưng vâng mệnh vua tôi vẫn cố hết sức. Song ở ngoài này Tể tướng cần khẩn trương phòng bị. Trấn Thanh Hoa, cửa bể Sơn Nam, Thần Phù nên tu chỉnh cho thêm vững chắc. Thảng hoặc có biến xấu, còn nắm được thế chủ động.
Chỉnh thưa:
– Thầy cứ vững tâm lên đường. Nguyễn Huệ cũng đang rối trí vào bao nhiêu chuyện. Trong quốc thư không thể viết rõ. Thầy nói với Nguyễn Huệ ý tốt của nhà Lê thực lòng muốn giúp ông ta kiềm chế Vũ Văn Nhậm. Nguyễn Huệ sẽ nghe ra. Bằng không tôi đã có kế sách.
Trần Công Xán đi rồi, Nguyễn Hữu Chỉnh gấp rút luyện binh như có ý đồ đánh chiếm Nghệ An. Thâm tâm Nguyễn Hữu Chỉnh vẫn cho rằng Bắc Bình vương Nguyễn Huệ đang sa lầy vào đánh nhau với Nguyễn Nhạc. Vũ Văn Nhậm tuy là bộ tướng dưới quyền Huệ nhưng lại là con rể vua Thái Đức. Nhậm đang kẹp giữa hai lựa chọn, thế nào cũng bị Nguyễn Huệ nghi kỵ đề phòng, vì thế Vũ Văn Nhậm cũng sẽ không quan tâm đến Bắc hà.
Bồ đoàn của Trần Công Xán rời đất Thanh Hoa chớm địa phận Nghệ An đã bị quân của Vũ văn Nhậm chặn lại. Lục soát xong chúng chỉ cho ba vị sứ giả và hơn chục tên lính mang vác đồ đoàn đi cùng. Tra hỏi một kẻ trong đoàn Vũ Văn Nhậm biết phong thanh sứ bộ không chỉ vào vấn an công chúa Lê Ngọc Hân mà còn đòi đất Nghệ An. Vũ Văn Nhậm mở tiệc thiết sứ bộ nhà Lê, có ý phủ đầu Trần Công Xán:
– Thằng giặc Chỉnh giờ nắm quyền bính khác gì một chúa mới. Liệu cái ngôi vua Lê có yên được không? Nó như con điếm, chủ nào cũng theo. Cụ là bậc công thần sao không can vua, lại dùng người như vậy. Còn việc đòi đất, đến bản thân vua Lê giữ cái ngai của mình không xong. Nhà Tây Sơn chúng tôi đã mất bao công sức ra xóa bỏ cái ách họ Trịnh, sếp đặt lại ngay ngắn chỗ ngồi cho. Đã không nhớ cái công tôn lập còn bày đặt ra chuyện đòi đất. Tới đây tôi sẽ đem quân ra bắt giết thằng giặc Chỉnh. Chẳng riêng gì mảnh đất Nghệ An, từ Thanh Hoa trở ra có khi còn mất nốt. Bắc hà mấy người tài giỏi như cụ. Cái việc rõ như ban ngày vậy mà sao không nhìn ra để giặc Chỉnh sai khiến. Cụ nhọc công lặn lội vào đây không khéo rồi chẳng còn nhà mà về.
Mọi người trong đoàn nghe Nhậm nói toát hết mồ hôi. Trần Công Xán lặng đi. Không hiểu sao hắn lại biết việc đi đòi đất. Một lúc sau, Xán nói lảng chuyện khác:
– Nước tôi nhân tài nhiều như sao. Tôi chỉ là một ánh đom đóm dưới trời sao đó thôi. Còn việc đấng Quân vương nước tôi dùng Nguyễn Hữu Chỉnh vì Bằng Trung công là người có công lớn phò tá nhà Lê. Văn, võ đều không kém người. Tôi lĩnh mệnh vào gặp chúa Tây Sơn vấn an công chúa Ngọc Hân và trao quốc thư của đấng Quốc quân nước tôi. Thực lòng không muốn bàn đến chuyện khác.
Vũ Văn Nhậm cứ xoáy vào chuyện đòi đất:
– Nhưng cụ đi mà không nghĩ đến cái lẽ thuận nghịch ư. Nghệ An là mảnh đất cằn cỗi, cỏn con. Năm trước vua Lê còn có ý dâng đất mấy trấn ấy cho vua Thái Đức để kết thân. Giờ thằng giặc Chỉnh lại bầy cho vua Lê đòi đất là không muốn yên lành chăng.
Biết không thể cứ tảng lờ mãi được, Trần Công Xán nghiêm giọng:
– Xứ Nghệ vốn là đất nhà Lê. Dù cằn cỗi hay to, hẹp cũng là của tiên tổ để lại. Nhà Tây Sơn chẳng mấy vất vả đã có gần hết lãnh thổ nhà Nguyễn. Cái công diệt Trịnh tôn phò vua Lê là ơn lớn, nhẽ ra đừng giữ lại đất xứ Nghệ thì cái danh đại thống của Tây Sơn khiến muôn đời nhà Lê không dám quên vậy.
– Tôi ngờ vua Lê cũng không tự mình dám gây chuyện với Tây Sơn. Năm ngoái lúc Nguyễn Hữu Chỉnh chạy theo, chúa công tôi đã cho hắn ở lại giữ Nghệ An, tại sao vua Lê không đòi đất ngay lúc đó. Giờ thằng giặc này có vây có cánh mới xui khôn xui dại vua.
Trần Công Xán biết nói cũng không lại được với một kẻ vũ phu như Nhậm. Đoàn sứ bộ xin lui. Vũ Văn Nhậm lại đe:
– Cụ tuổi đã cao, đi đường cẩn trọng. Nhìn cụ tôi ái ngại con chim lìa tổ, lúc quay về liệu có còn tổ mà đậu không.
Sứ bộ về trại, mỗi người một ý. Ai cũng tỏ ra lo lắng. Trần Công Xán bảo:
– Quân Tây Sơn hành binh như thần. Tôi e Vũ Văn Nhậm không phải dọa suông. Chúng đã có âm mưu ra Đông Kinh. Liệu ta có đường trở về nữa không đây.
Ngô Nho thấy Trần Công Xán nói thế liền thưa:
– Đang lúc Tây Sơn nhăm nhe trở lại Bắc hà bắt Chỉnh mà đem chuyện đòi đất ra thì chẳng khác nào tạo cớ, mở sẵn cổng cho hùm beo vào nhà.
Trần Công Xán im. Về nơi nghỉ, Ngô Nho thì thầm với Xán:
– Thưa quan lớn, tình thế bây giờ đã khác. Tây Sơn như lửa cháy hừng hực, ta là kẻ đem dầu đổ thêm vào. Theo tôi tướng ở ngoài biên ải phải tùy việc mà xử. Tây Sơn có thể ra bắt Chỉnh nhưng vẫn để nước cho vua ta. Nếu hở cái quốc thư đòi đất này thì có khi mất luôn cả nước.
– Vậy ngươi bảo nên thế nào?
– Dẫu ta có mắc tội tự chuyên nhưng cốt sao nước vẫn còn, vua vẫn yên. Theo tôi quan lớn nên sửa lại quốc thư. Vì tình thông gia giữa hai nước, chuyến đi này chỉ để dâng lễ lên Bắc Bình vương và thăm hỏi công chúa Lê Ngọc Hân, không đả động đến việc đòi lại đất. Tình hình sẽ khác.
Trần Công Xán gạt phắt:
– Không được. Nguyễn Hữu Chỉnh theo việc quân đã mấy chục năm. Uy dũng, mưu lược không phải hạng xoàng. Nếu Vũ Văn Nhậm đem quân ra, hai bên đánh nhau thắng bại thế nào chưa rõ. Ta vâng mệnh vua đi sứ vừa ra khỏi cõi đã mạo quốc thư. Vạn nhất Chỉnh thắng ta khó thoát khỏi tội chết. Chúa Tây Sơn mà phát hiện ra, ta cũng không còn đường sống. Thôi việc thành hay bại còn do ý trời. Đừng bàn thêm nữa.
Ngô Nho nghe thế không dám nói đến việc sửa quốc thư nữa. Đoàn sứ bộ vào đến thành Phú Xuân, Bắc Bình vương Nguyễn Huệ lệnh cho bộ Lễ thu xếp chỗ ở. Hôm sau ba vị sứ giả vào hậu cung vấn an công chúa Lê Ngọc Hân. Ngọc Hân vô cùng vui mừng xúc động. Nàng vừa khóc vừa cười kể nỗi nhớ Đông Kinh, nhớ Bắc hà. Công chúa hỏi thăm hoàng thân Du Án về mẹ nàng, chiêu nghi Nguyễn Thị Ngọc Huyền. Về dinh Thiết lâm. Về tất cả mọi người trong hoàng tộc. Chuyện tới nửa ngày chưa vãn. Hôm sau đoàn được vào phủ gặp dâng thư lên Bắc Bình vương. Nguyễn Huệ tiếp nhận thư nổi giận đùng đùng. Ông ta trừng mắt hỏi Xán:
– Thư này toàn một giọng xảo ngôn cao ngạo. Người Bắc các ngươi thích múa mép lừa người. Cho ta là thằng ngu chắc.
– Xin ngài bớt nóng. Cho tôi nói một câu rồi muốn giết thì giết.
Nguyễn Huệ dằn từng tiếng:
– Năm ngoái ta vượt đường xa núi thẳm ra diệt Trịnh đưa Hoàng Tự tôn lên ngôi. Đất Bắc hà ta muốn lấy chỗ nào chẳng được. Nay nghe thằng giặc Chỉnh đem lòng phản, muốn tranh giành đất Nghệ An với ta. Vậy có phải là vô ơn bất nghĩa không.
Trần Công Xán cũng đáp lại từng câu:
– Thưa ngài, năm trước ngài ra Thăng Long giúp củng cố ngai vàng, ơn ấy đấng Quốc quân tôi không bao giờ dám quên. Khi đại quân rút về nam, Nguyễn Hữu Chỉnh chạy theo, ngài cho hắn làm trấn thủ Nghệ An đâu phải là giặc. Xứ Nghệ vốn là đất của bản triều. Vua Tây Sơn nói một tấc đất của nhà Lê cũng không lấy, nay vua Lê có ý xin lại sao lại gọi là tranh giành.
Hai bên cự nự mãi không đi đến đâu. Trần Công Xán quả thật không làm hổ danh nhà Lê. Lời đi tiếng lại, có lúc dường như Nguyễn Huệ cũng bí. Huệ bảo:
– Muộn rồi, các ông ra công quán mà suy nghĩ xem lời ta có đúng không.
Trần Công Xán cương cường:
– Chẳng phải nghĩ gì nữa. Mệnh vua không thành thì một chết là xong.
Bắc Bình vương gọi tả hữu:
– Họ không muốn nghĩ đến phải trái thì đưa vào ngục mà nằm.
Đoàn sứ bộ nhà Lê bị tống giam. Trần Công Xán tuyệt thực. Ngày đêm hướng về Đông Kinh khóc mà rằng: “Thần bất tài đã làm hỏng ý nguyện của bệ hạ. Ăn lộc vua thần luôn nhắc mình, sống ở đời lấy trí, nhân, dũng mà học theo. Không ở hai lòng, có chết cũng không oán giận. Chúng thần chắc phải gửi nắm xương tàn lại nơi viễn xứ này”.
Hôm sau, Bắc Bình vương Nguyễn Huệ gọi đại tư mã Ngô Văn Sở và Trần Văn Kỷ vào bảo:
– Trần Công Xán là danh sĩ lớn đất Bắc hà. Kiến thức uyên thâm. Tính tình bộc trực, cương cường thật là người hiếm có. Ta biết người này từ lần ra Đông Kinh, lòng cảm mến muốn lưu lại dùng nhưng chắc Xán không chịu. Các ông nên đến trò chuyện với Xán thăm dò xem sao.
Ngô Văn Sở và Trần Văn Kỷ đến nhà giam thấy Trần Công Xán đeo gông nằm sấp. Sở nói:
– Cụ cao tuổi rồi hà cớ gì chuốc cái khổ vào mình thế.
– Ông là ai? Nguyễn Huệ bảo ông đến thuyết khách ta chăng?
– Tôi là Đại tư mã Ngô Văn Sở, năm ngoái theo Bắc Bình vương ra Đông Kinh có nghe danh cụ, nhưng kém duyên nên chưa được gặp. Lần này biết tin cụ vào xin đến vấn an, thấy cụ tự hành hạ mình thế này tôi ái ngại quá.
– A, thì ra là danh tướng Tây Sơn. Cảm tạ tấm lòng ông, nhưng cái mệnh tôi phải thế.
– Cụ là danh sĩ của đất Bắc, nói đến mệnh thì cũng còn tùy hoàn cảnh. Quân tử buông xuôi theo mệnh hay chế được mệnh cũng còn bởi ở mình.
– Ông nói thế là ý gì?
– Giả như chuyện người ta đánh bạc. Đồng tiền cái khi sấp khi ngửa. Sấp hay ngửa thì lựa theo nước thắng mà đánh thế mới gọi là cao cờ.
Trần Công Xán trừng mắt nhìn Ngô Văn Sở lắc đầu:
– Nói như phường cờ bạc. Ông về đi, ta không tiếp chuyện với kẻ sống kiểu sấp ngửa.
Ngô Văn Sở tức lắm. Trần Văn Kỷ thấy thế nói đỡ:
– Bắc Bình vương vẫn nhớ lần gặp cụ ở Đông Kinh. Lòng quý mến tài đức nên sai chúng tôi tới đây vấn an.
Trần Công Xán phẩy tay:
– Ta đây “vi thần tử trung” đã quyết rồi. Chỉ có một chết, không khác được.
Ngô Văn Sở cùng Trần Văn Kỷ về bẩm lại với Nguyễn Huệ. Huệ hỏi:
– Bây giờ nên thế nào?
Ngô Văn Sở thưa:
– Cứ giết quách đi là xong.
Nguyễn Huệ ngẫm ngợi lúc lâu rồi chỉ vào Trần Văn Kỷ nói:
– Nội tình Tây Sơn ta đang lúc xảy ra nhiều chuyện không hay. Ta căm thằng Chỉnh bầy đặt ra chuyện này. Trần Công Xán đáng thương nhưng cũng đáng giận. Cho họ về chắc lộ chuyện. Rồi có thể lợi dụng gây khó dễ cho ta. Nhưng giết sứ giả sẽ mang tiếng xấu. Ngoài chuyện đòi đất, họ còn vào thăm công chúa Ngọc Hân. Ta không muốn làm nàng buồn. Chi bằng cứ cho họ về, đi bằng đường thủy. Ông gọi đô đốc Vũ Văn Nguyệt vào đây cho ta.
Bắc Bình vương nói với Vũ Văn Nguyệt:
– Ngươi chuẩn bị một chiếc thuyền buồm. Thức ăn, nước uống đầy đủ. Lấy một trăm lạng bạc đưa Trần Công Xán bảo công chúa Ngọc Hân gửi tặng. Ngày mốt cho một tổ thủy binh tiễn đoàn sứ giả nhà Lê ra bắc. Đến hết vùng biển Nghệ An thì quay về, để họ tự đi.
– Vâng mệnh chúa công.
…
Đoàn đi mấy ngày thì ra đến vùng biển giáp ranh hai nước. Thủy binh Tây Sơn áp vào thuyền sứ bộ. Viên chỉ huy lên thuyền cung kính chào tạm biệt Trần Công Xán và đoàn. Thuyền Tây Sơn quay lại. Đoàn sứ bộ đi tiếp ra Thanh Hoa. Hôm sau đi tới gần Sầm Sơn thì gặp bão. Một cơn bão lớn bất ngờ nổi lên. Trần Công Xán lệnh chèo gấp vào bờ. Thuyền sứ bộ nhà Lê chưa vào bến thì bị bão đánh đắm. Chìm rất nhanh. Cả đoàn sứ bộ không ai thoát nạn. Hôm đó là ngày 17 tháng 4 năm Đinh Mùi (1787).
Tin bay về kinh thành. Vua Lê hết sức đau buồn. Ở Đông Kinh lại rộ lên đủ thứ tin đồn. Người ghét Tây Sơn bảo rằng Vũ Văn Nguyệt đã sai lính đục thuyền giết Trần Công Xán và những người cùng đi. Số khác thì bảo Nguyễn Huệ đã cho về sang tới vùng biển nhà Lê mới gặp bão. Muốn giết thì thiếu gì cách, việc gì ông ta phải làm thế. Không ai chứng minh được thật giả thế nào.
Cái chết của đoàn sứ bộ nhà Lê đi đòi đất lại trở thành một nghi án lịch sử nữa trong thời Hậu Lê.