Cuộc gặp gỡ chào hỏi xã giao giữa vua Thái Đức nhà Tây Sơn và vua Lê Chiêu Thống diễn ra ở vương phủ, nơi Nguyễn Huệ đang đóng bản doanh. Ngày gặp, Thái Đức Nguyễn Nhạc sai bày phủ đường trang trọng chờ Lê Chiêu Thống. Xa giá tới cửa phủ, Lê Chiêu Thống xuống đi bộ vào. Thái Đức Nguyễn Nhạc cùng Nguyễn Huệ bước xuống sân đón. Hai vua khom lưng vái nhau. Nguyễn Nhạc bảo:
– Hai vua hôm nay gặp vấn an nhau, tôi nghĩ cả hai không phải lạy.
Lời Nguyễn Nhạc bỗ bã, chân tình khiến cuộc trò chuyện trở nên thân mật và gần gũi ngay từ phút đầu. Lê Chiêu Thống rũ bỏ được tâm trạng âu lo, nghi ngại. Sau vài lời hai vua thăm hỏi sức khỏe, tuổi tác viên tụng thần nhà Lê cung kính thưa:
– Hai trăm năm nay, họ Trịnh lấn át khiến đấng quân vương họ Lê nước tôi có nước mà như phỗng trên ngai. Cương thường rệu rã, mũ giáp lộn ngược. May sao trời còn giữ nhà Lê nên nhờ thánh thượng cử Thượng công Nguyễn Huệ đem quân nhân nghĩa ra phò giúp. Cương thổ nước tôi, sự bình an của dân lành đều do thánh thượng giữ cho. Hôm nay đấng quân vương nước tôi thực lòng muốn trước khi thánh thượng rút quân về nam, xin dâng một vài quận quốc làm quà khao thưởng. Mong thánh thượng đừng từ chối.
Như đã bàn bạc với Nguyễn Huệ, vua Thái Đức nói:
– Tôi vì giận họ Trịnh là bề tôi mà hiếp đáp vua Lê làm cho hoàng đồ đảo lộn nên cho em cất quân ra làm cuộc tôn phù. Đất đai cương thổ nhà Lê do đức Thái tổ và các đức tiên vương khó nhọc mấy trăm năm mở mang ra. Nhà Tây Sơn chúng tôi tuy ở xa, nhưng xưa kia cũng ơn nhờ sự mở mang ấy. Giả như đất này của họ Trịnh thì một tấc tôi cũng thu lấy. Còn đất của nhà Lê, dù bệ hạ có thực tâm ban cho, thì một tấc tôi cũng không dám nhận. Tây Sơn chỉ thu lại phần cương thổ của nhà Nguyễn từng nắm giữ trước đây. Sau khi mọi việc ổn định, anh em chúng tôi sẽ về nam. Chỉ mong bệ hạ và quần thần nhà Lê chỉnh trang giường mối, có chính sách an dân, tỏa ơn mưa móc tới từng thôn cùng, ngõ hẻm. Hai nước chúng ta kết thân láng giềng thì thật là phúc lớn.
Thái độ khẳng khái của vua Thái Đức khiến triều thần nhà Lê giảm đi chín, mười phần ngờ vực. Lê Chiêu Thông không ngờ Nguyễn Nhạc lại từ chối tắp lự như thế, vua hồ hởi:
– Thánh thượng thật là bậc anh minh quân tử. Ra tay cứu giúp và nghĩ đến công lao của các đức tiên hoàng chúng tôi mà không để nhà Lê bị đứt nối. Công lao ấy thật không biết sánh với gì cho xứng. Tôi đã nghe tiếng thơm và hùng tài của Tây Sơn tam kiệt. Hôm nay mới vinh hạnh được chiêm ngưỡng mặt rồng, thật lấy làm hoan hỷ vui sướng lắm thay. Tôi sẽ nhớ mãi ơn phò tá này và đời đời giữ lễ lân bang không dám đơn sai.
Cuộc đàm đạo thật cởi mở. Nguyễn Huệ tuyệt nhiên không nói câu nào. Sau một tuần trà, Nguyễn Nhạc hỏi một vị quan triều:
– Tôi nghe nói ông nghè, ông cống đất Bắc hà là những bậc rất uyên thâm, cao quý. Các danh sĩ, sĩ phu Bắc hà giỏi giang nhất đều ở kinh thành Đông Kinh phục vụ xã tắc. Trong các vị đây ai là ông nghè?
Phan Lê Phiên cung kính thưa:
– Dạ, bẩm thánh thượng chúng tôi ở đây đều đã đỗ đạt cả.
Vua Thái Đức vui vẻ nói:
– Thật là vinh hạnh cho anh em chúng tôi. Nghiệp Tây Sơn đang thành, chúng tôi mới chỉ kịp mở mang cõi bờ mà chưa vun trồng được tri thức. Vậy thay vì nhận đất, tôi đang muốn xin vua Lê cho vài ông nghè vào dạy người nước tôi, các ông có chịu không?
– Nếu đấng quân vương nước tôi sai đi thì chúng tôi không dám trái mệnh.
Lê Chiêu Thống chưa biết vua Thái Đức nói vui hay có ý đó thật thì Nguyễn Nhạc lại làm cho quần thần nhà Lê bất ngờ:
– Tôi hỏi thật lòng, khi thấy tôi đột ngột ra đây, giới sĩ phu Bắc hà và các quần thần trong triều đình nhà Lê có ngờ vực gì không?
Vua Lê nhìn các đại thần chưa biết trả lời sao thì viên tụng thần cung kính thưa:
– Từ mấy tháng trước thánh thượng đã sai Thượng công ra phế bỏ họ Trịnh, phò tá nhà Lê. Việc quang minh chính đại ấy rõ như ban ngày, ai dám nghi ngờ.
Người Tây Sơn bảo Nguyễn Nhạc thật thà, không mưu chước thâm sâu như Nguyễn Huệ. Nghe triều thần nhà Lê nói thế, vua Thái Đức mở lòng hồ hởi nói tràng giang. Lời lẽ có vẻ hơi suồng sã, thô kệch trong cảnh huống xã giao giữa hai vua và các bậc danh sĩ hàng đầu đất Bắc:
– Không ngờ là đúng. Kẻ nào ngờ là ngu. Chúa Trịnh thí bao nhiêu xương máu binh lính để tranh đoạt với nhà Nguyễn dẫn tới tai họa ngày nay. Gương ấy tôi sao không soi vào. Nếu tôi nhân dịp này mà chiếm lấy nước của nhà Lê chắc hẳn sẽ không khó gì. Nhưng làm như thế liệu có phải là cấy cái mầm thù hận không. Có giữ mãi cho mình được không. Cho dù đời tôi giữ được nhưng đẩy đời con cháu vào vòng binh đao. Vậy có đáng không. Các ông bảo không nghi kị là phép lịch sự mà nói cho đẹp lòng tôi thôi. Ít ngày nữa anh em chúng tôi sẽ về nước. Hôm nay tôi tỏ rõ cái tâm sự chân thành ấy với vua Lê và các ông. Tôi chỉ mong triều đình nhà Lê từ nay yên ổn. Quần thần hết lòng phò ta để dân tình được an yên. Ai còn ngờ tôi đó là kẻ ngu muội, thiển cận đó.
Các quan đều dập đầu lạy. Đại thần Trần Công Sáng nói, hàm ý thăm dò:
– Sách có câu “Thánh nhân bất cẩn viễn lược”. Thánh thượng nhìn xa trông rộng hơn lũ chúng thần tới muôn vạn tầng. Ở nước tôi, từ bao đời nay mọi việc quốc gia đại sự đều do nhà chúa lo lắng, thu xếp. Đấng Quốc quân chúng tôi còn trẻ, chưa thể quán xuyến được ngay mà chúng tôi lại là một lũ bất tài. Thánh thượng đã giữ lại nước cho chúng tôi, xin ngài hãy ở lại thong thả hãy về để vua nước tôi có chỗ dựa. Bao giờ rường mối vững chắc, nền nếp hoàng đồ sắp đặt trật tự, Thánh thượng hãy rút đi (49).
Vua Thái Đức bảo:
– Cơ đồ nhà Lê bây giờ không còn gì đe dọa nữa. Việc trong nước chúng tôi cũng bộn bề. Nguyễn Ánh là kẻ thù chung của cả hai nước lúc nào cũng lăm le tranh đoạt. Hắn có thể rước bất cứ loại giặc ngoại xâm nào vào để phục hồi vương triều Nguyễn. Vì thế tôi nghĩ binh lính Tây Sơn không cần ở lại Đông Kinh. Hai nhà đã hữu hảo kết thân, khi cần giúp đỡ chúng tôi quyết không nề hà.
Lời Nguyễn Nhạc khiến vua tôi nhà Lê như trút được gánh nặng. Lòng nhẹ nhõm hẳn. Cuộc gặp giữa hai vua toàn nói với nhau những điều thuận tai, đẹp ý. Quần thần nhà Lê người thì cho vua Tây Sơn nói thật, người thì cho ông ta xã giao. Nguyễn Hữu Chỉnh biết vua Thái Đức nói thật. Nhưng có thể Nguyễn Huệ đang ủ mưu khác. Tây Sơn sẽ rút sớm thôi. Song tình thế triều chính nhà Lê lúc này khá khôi hài. Lê Chiêu Thống tuổi trẻ, thiếu kinh nghiệm trị nước sẽ lúng túng trước những quyết định lớn. Các đại thần trung thành với nhà Lê chưa quen giúp vua xây dựng chính sách trị nước sau mấy trăm năm rũ áo làm bù nhìn. Đám quan lại hưởng lộc nhà Chúa, trung thành với họ Trịnh vẫn ngầm chờ Tây Sơn rút đi sẽ khôi phục cách cai trị cũ. Đặt lại ngôi chúa. Lời tâu của Trần Công Sáng vừa có ý thăm dò ý tứ Nguyễn Nhạc, vừa phản ánh tâm trạng thực của quần thần nhà Lê.
…
Sau buổi gặp anh em Tây Sơn, vua Lê nghĩ nhiều tới Nguyễn Hữu Chỉnh. Lê Chiêu Thống cho mời riêng Chỉnh vào điện Vạn Thọ ban thưởng rất hậu. Ngài có ý muốn Chỉnh quay về với nhà Lê. Trong con mắt đám quan lại Bắc hà, Chỉnh chẳng khác gì thần tử tin cẩn của vua Lê. Nguyễn Hữu Chỉnh ra vào cung vua không khác gì một trọng thần đương triều. Nhiều tin tức của quân Tây Sơn đóng ở Đông Kinh, Nguyễn Hữu Chỉnh ngầm bẩm báo với Lê Chiêu Thống. Tây Sơn cũng nhận ra hành động hai mặt của Chỉnh. Doanh trại của Tả tướng quân Vũ Văn Nhậm và Hữu tướng quân Nguyễn Hữu Chỉnh cạnh nhau. Quan lại nhà Lê và danh sĩ đất Bắc chỉ biết đến Chỉnh. Cần nhờ cậy việc gì họ đều thậm thụt đến doanh Chỉnh. Thực khách bên doanh Nguyễn Hữu Chỉnh lúc nào cũng nườm nượp. Còn nơi Vũ Văn Nhậm đóng quân thì vắng hoe hoe vắng ngắt. Đó cũng là một phần lý do khiến Nhậm càng ghét Chỉnh. Vũ Văn Nhậm cho người kín đáo theo dõi hành tung của Nguyễn Hữu Chinh rồi bẩm báo với Nguyễn Huệ:
– Chỉnh là kẻ trốn tội chạy theo Tây Sơn chẳng qua muốn mượn Tây Sơn để trả thù cũ. Quân ta khó nhọc ra đây giữ an ngai vàng nhà Lê nhưng người Bắc hà bảo đó là công lao của Chỉnh cả. Thậm chí tôi còn nghe người ta ca ngợi Chỉnh như con rồng từ biển đông về, còn quân Tây Sơn chẳng qua chỉ là hổ báo tháp tùng Chỉnh mà thôi.
Huệ hỏi:
– Họ ca ngợi thế nào?
– Ca rằng: “Hổ tự Tây Sơn xuất. Long từ Đông Hải lai”. (Hổ từ non tây ra, rồng ở bể đông về). Ý rất thâm hiểm. Hổ là nhằm chỉ Bắc Bình vương, rời rừng núi Tây Sơn là thất thế. Còn rồng tức Nguyễn Hữu Chỉnh từ quê hắn làng Đông Hải ra vẫy vùng trên bể quen.
– Vậy là ta đổ công sức, xương máu vẽ mày vẽ mặt cho Chỉnh. Giờ hắn vênh vang tự đắc như chính mình mới là người diệt Trịnh, phò Lê.
– Đúng vậy, hắn đang hưởng lợi từ cả hai phía. Phải rất đề phòng con người này không cẩn thận thành nuôi ong tay áo.
Nguyễn Huệ nghe Vũ Văn Nhậm nói thế tuy không để lộ ý mình, nhưng càng tăng sự ngờ vực Chỉnh.
Vua Tây Sơn rời kinh thành Quy Nhơn cũng đã cả tháng trời. Lòng Nguyễn Nhạc như lửa đốt. Việc Bắc hà đã rõ, không thể đóng binh dài lâu làm chỗ dựa cho Lê Chiêu Thống mãi được, vua Thái Đức nhằm ngày mười bảy tháng ấy rút về nam. Nguyễn Nhạc mật lệnh lặng lẽ rời đi vào canh tư. Mọi việc chuẩn bị phải làm sao để không gây sự chú ý nào cho triều đình và người dân Đông Kinh. Theo gợi ý của Nguyễn Huệ, vua Thái Đức Nguyễn Nhạc đòi Nguyễn Hữu Chỉnh vào hầu từ chiều tối. Nguyễn Nhạc hỏi cặn kẽ về tâm tư của các đại thần sau cuộc hội kiến hai vua vừa rồi. Lực lượng ủng hộ chúa Trịnh còn nhiều không? Nếu nhà Tây Sơn rút đi liệu dòng họ Trịnh có trỗi dậy? Chỉnh trả lời, phân tích kỹ mọi tình huống với vua Thái Đức. Không hề nghi ngờ gì. Mọi động thái trước giờ rút về nam của quân Tây Sơn, Nguyễn Hữu Chỉnh mù tịt. Quá nửa đêm, Nguyễn Nhạc mới thả cho Chỉnh về. Mấy tiếng hầu vua Thái Đức, Nguyễn Hữu Chỉnh mệt nhoài. Về là lăn ra ngủ.
Bắc Bình vương Nguyễn Huệ và công chúa Lê Ngọc Hân cũng một đêm thức trắng. Ngày tới Lê Ngọc Hân sẽ rời kinh thành theo chồng vào nam. Nỗi bâng khuâng tràn ngập. Bao kỷ niệm ùa về. Nỗi nhớ quê, nhớ mẹ và biết bao kỷ niệm suốt thời ấu thơ nơi cung cấm… Giờ đây công chúa lá ngọc cành vàng đã mang trên vai mình gánh nặng việc nước cùng chồng. Là vợ Bắc Bình vương Nguyễn Huệ, một người có cao vọng ngút trời, tuy danh vị còn thấp nhưng nàng đã linh cảm sứ mệnh gánh vác giang san đã đặt lên vai chồng mình. Lê Ngọc Hân với Nguyễn Huệ không chỉ là cặp phu thê vương giả mà còn là đôi bạn tri kỷ. Thiên mệnh mà chồng nàng phải mang cũng đè nặng đôi vai nhỏ bé của nàng. Ngọc Hân rất đồng điệu với suy nghĩ của Nguyễn Huệ. Việc đưa Lê Duy Kỳ lên ngôi báu, Nguyễn Huệ nói phải chiều lòng các trọng thần nhà Lê. Giống như Ngọc Hân, Huệ cũng nhận ra tư chất kém cỏi, nhu nhược của Kỳ. Song tình thế lúc ấy không thể làm khác với cố mệnh vua Cảnh Hưng. Trước phút phải xa kinh thành yêu dấu này, Lê Ngọc Hân không thể rũ bỏ nỗi lo viễn cảnh rối ren tranh đoạt khó mà tránh khỏi sau khi quân Tây Sơn rút đi. Sự thao thức của Bắc Bình vương Nguyễn Huệ cũng không khác nàng. Những ngày ở Đông Kinh, trung tâm triều chính nhà Lê, chứng kiến sự rối ren, mục nát của một triều đại đã hết lộc, Nguyễn Huệ cảm nhận đây không phải lần duy nhất ông đặt chân lên đất Bắc hà.
Sáng bạch, tin quân Tây Sơn đã rút hết khỏi kinh thành mới đến tai Chỉnh. Chỉnh tá hỏa. Biết ở lại Đông Kinh lúc này chưa thuận. Vua Lê tin Chỉnh, muốn Chỉnh ở lại, nhưng còn nhiều người không tin Chỉnh. Bao nhiêu kẻ ăn lộc nhà chúa đang chờ phút này để băm vằm Chỉnh ra không khác gì bọn kiêu binh trước đây. Nguyễn Hữu Chỉnh vội hối thúc người nhà thu xếp hành lý. Sai quân ra ngay bến Cơ Xá tìm thuyền. Bồ đoàn thê tử hấp hả giương buồm chạy theo Nguyễn Nhạc. Tình cảnh Nguyễn Hữu Chỉnh vô cùng nhếch nhác. Thuyền Chỉnh vào đến Nghệ An thì gặp Bắc Bình vương Nguyễn Huệ. Vua Thái Đức đã vào Quy Nhơn trước. Nguyễn Huệ an ủi Chỉnh:
– Vì Nguyễn Ánh đưa quân ra quấy phá nên ta phải rút về gấp. Nhưng mạn bắc trước sau gì cũng phải tính tới. Hiện nay bọn Quận Thạc, Quân Liễu chưa trị được. Xem ra trong các hàng tướng súy chỉ ông là đủ sức không chế chúng. Vì thế ta để ông lại làm trấn thủ Nghệ An canh chừng mạn Bắc. Việc này quan trọng lắm, nặng nề lắm ông phải hết lòng.
Nguyễn Huệ sai người đem mấy chục lạng vàng, cử vài trăm tên lính ở lại với Chỉnh. Nguyễn Hữu Chỉnh biết anh em Nguyễn Huệ không muốn dùng mình nữa. Chỉnh nhận vàng còn lính trả lại cho Nguyễn Huệ:
– Tôi vâng mệnh Bắc Bình vương ở lại đây. Sẽ tự mộ lính để dùng. Nếu chẳng may có biến, sức không đủ tôi sẽ xin cứu viện.
Nguyễn Huệ chấp thuận. Xứ Nghệ lúc ấy là mảnh đất bị cả triều đình nhà Lê và nhà Tây Sơn cai quản. Mấy quận tiếp giáp với Thanh Hoa vẫn do nhà Lê giữ và chịu ảnh hưởng của nhà Lê. Bên cạnh Chỉnh còn đại tư mã Ngô Văn Sở, Nội hầu Phan Văn Lân cầm một đạo quân đóng ở đó. Các trấn khác cũng có tay trong của Tây Sơn. Ngô Văn Sở, Phan Văn Lân phải thường xuyên báo cáo Bắc Bình vương tình hình Bắc hà. Nguyễn Hữu Chỉnh tiếng là giữ chức trấn thủ Nghệ An, nhưng quyền hành nằm trong tay Sở và Lân cả.
Ở xứ Nghệ cũng nhiều người căm ghét mình. Họ chưa dám hành động vì không biết thực hư quân Tây Sơn mạnh yếu ra sao. Nguyễn Huệ đi rồi, Chỉnh đem vợ con về quê ở làng Đông Hải trú tạm. Nơi ấy cách khá xa hai tướng Lân, Sở. Việc để Chỉnh ở lại Nghệ An là do Bắc Bình vương muốn bỏ Chỉnh. Chỉnh chẳng còn thế lực gì. Hắn đi đâu, làm gì các tướng Tây Sơn cũng chẳng mấy quan tâm. Chỉnh tìm người thân trong họ để nắm tình hình. Tin tưởng nhất lúc ấy là người anh rể Nguyễn Kim Khuê, thường gọi Nguyễn Khuê. Khuê từng đỗ đạt, làm chân tri huyện về an trí mấy năm nay. Chỉnh bảo Nguyễn Khuê:
– Nghe nói người xứ Nghệ căm thù tôi lắm. Họ muốn giết tôi. Bây giờ có lẽ phải mộ lấy vài trăm tên lính để phòng thân. Anh giúp tôi chuyện này nhé.
Nguyễn Khuê nói:
– Tôi cũng nghe một số người bảo ông rước giặc Tây Sơn ra phá nát triều đình, chiếm đất Nghệ An. Nhưng uy danh ông lớn khiến họ còn khiếp sợ. Nói miệng thế thôi chứ xem ra chẳng ai ở đây có đủ trí lự để cầm đầu nổi dậy chống ông đâu.
– Vậy thì tốt. Anh ở lại giúp tôi. Ta nên từ đâu bây giờ?
– Trước hết ông cứ lấy danh nghĩa tướng Tây Sơn ban hịch mộ quân. Bắt đầu từ Đông Hải sang các xã xung quanh. Ai đến đầu quân thì cho hai quan tiền. Tôi sẽ giúp ông kiếm thêm tiền bạc.
Chỉnh nghe thế vái anh rể:
– Thật trời đem anh tới cho tôi. Sau này thành đại nghiệp anh em ta cùng hưởng phú quý.
Nguyễn Hữu Chỉnh ban hịch mộ quân. Các làng, xã quanh Đông Hải nghe tiếng đều sợ uy danh Chỉnh mà hưởng ứng rất đông. Duy có hai làng không chịu theo. Các làng ấy do hai người lính già trong cấm quân ngày trước cai quản. Họ bảo ai ra theo Chỉnh là nối giáo cho giặc chống lại triều đình. Nghe Nguyễn Khuê nói lại, Nguyễn Hữu Chỉnh tức điên. Ngay trong đêm Chỉnh đem mấy chục tên lính bất ngờ sang đốt phá làng ấy, bắt hai người lính già chém đầu. Trai tráng cả huyện Chân Phúc thấy thế rầm rập về đầu quân dưới trướng Chỉnh. Mộ được mấy ngàn quân, thanh thế Nguyễn Hữu Chỉnh lên cao. Các hào mục địa phương sợ để lâu Nguyễn Hữu Chỉnh sẽ trở nên khó trị. Họ liên kết lại đề phòng và dâng biểu về triều kể tội phản loạn của Nguyễn Hữu Chỉnh.