CHƯƠNG 16: GIƯƠNG CỜ DIỆT TRỊNH, PHÒ LÊ

Đầu năm Bính Ngọ (1786), Bắc Bình vương Nguyễn Huệ dương cờ phò Lê, diệt Trịnh đem một vạn quân ra Đông Kinh. Đại tư mã Ngô Văn Sở và Nội hầu Phan Văn Lân làm phó tướng, Nguyễn Hữu Chỉnh làm hữu quân thủy đội. Cũng như những lần xuất đại binh trước, Nguyễn Huệ hành tung bất ngờ và rất nhanh chóng. Huệ giấu nhẹm chuyện bắc tiến với vua Thái Đức. Quân vượt sông Gianh rồi Huệ mới cho người đưa thư vào Quy Nhơn bẩm báo lên hoàng đế Nguyễn Nhạc.

Vua Thái Đức đùng đùng nổi giận thói tự quyết của Huệ. Nhạc lệnh cho ngựa trạm ngày đêm đuổi theo chặn Huệ lại. Quân Nguyễn Huệ đi như cơn gió, chẳng gặp phải chống cự nào của triều đình Lê- Trịnh. Nguyễn Hữu Chỉnh chỉ huy thủy đội theo đường biển đã ra tới trấn Sơn Nam. Hai cánh quân hẹn tập kết ở Vị Hoàng rồi cùng chia ngả tiến ra Đông Kinh. Lúc nghe tin Nguyễn Huệ phạm vào đất Nghi Xuân, hai quan tổng trấn đương triều là Thùy Trung hầu trấn thủ Nghệ An và và Đương Trung hầu trấn thủ Thanh Hoa tá hỏa bỏ chạy. Lính triều đình coi giữ kho lương thảo và đồn binh ở Vị Hoàng thấy thuyền binh Tây Sơn cũng không dám chống lại. Thời gian đó, trấn Sơn Nam mất mùa lớn, người dân đói to. Lúc đầu thấy quân sĩ Tây Sơn ào ra, dân tình cuống cuồng chạy loạn. Để yên dân, Nguyễn Huệ ra lệnh tất cả các đạo binh không được vào trong làng. Đóng trại phải ở nơi cánh đồng, chỗ đất trống thoáng đãng. Cần nước uống, thức ăn phải mua hoặc xin dân. Nguyễn Hữu Chỉnh thông báo đã chiếm được kho lương. Bắc Bình vương lệnh mở ngay kho Vị Hoàng cấp phát cho dân. Từ hôm đó, tiếng đồn lan đi trước, quân Tây Sơn ra đến đâu cũng được dân ủng hộ.

Đại quân Tây Sơn ra tới Kẽm Trống, Phủ Lý lính triều đình Lê – Trịnh mới hay tin. Đại tư mã Ngô Văn Sở bắt được Đương Trung hầu trấn thủ Thanh Hoa. Thanh Hoa là đất “tắm gội” (8) của cả vua Lê và chúa Trịnh nên Đương Trung hầu còn là một mệnh quan của triều đình. Những buổi triều kiến cơ mật, trấn thủ Thanh Hoa được phép dự. Bắc Bình vương Nguyễn Huệ bảo Ngô Văn Sở để Đương Trung hầu lại với mình. Huệ đối xử ân cần, hỏi han kỹ về hiện trạng triều chính và dân tình Bắc hà. Đương Trung hầu thực tình kể hết. Nguyễn Huệ tò mò hỏi:

– Vừa rồi ta lấy Thuận Hóa là vùng đất lớn rất trọng của nhà Lê mà sao không thấy triều đình có phản ứng gì?

– Thưa, tôi cũng có được dự buổi triều kiến bàn về chuyện đó.

– Quần thần nói sao?

– Người bảo phải xuất binh đòi lại. Người nói đất ấy vốn không phải của nhà Lê. Việp Quận công Hoàng Ngũ Phúc lấy được từ tay nhà Nguyễn, nay ai đủ sức vào đấy mà tranh đoạt lại. Có người còn cho rằng nước Tây Sơn lấy Thuận Hóa cho là mừng.

Thấy Đương Trung hầu ngập ngừng, Nguyễn Huệ hỏi:

– Sao lại cho là mừng?

– Lý lẽ rằng nước Tây Sơn đã chiếm Thuận Hóa của nhà Lê thì sẽ không nhòm ngó Bắc hà nữa. Chỉ cần giữ chắc phần cương thổ cũ của nhà Lê từ xứ Nghệ ra thôi.

Huệ lại tò mò hỏi:

– Ta biết quân đội triều đình lực lượng không ít. Trấn giữ Nghệ An, Thanh Hoa tới hơn vạn người. Sao ông không đánh trận nào đã chạy?

Đương Trung hầu cay đắng, nói như dốc nỗi ẩn ức trong lòng:

– Nói thực với ngài, quân sĩ triều đình bây giờ như bức rào long hết chân cột. Như đám củi khô. Gặp mồi lửa là sạch. Tôi là quan văn, trấn thủ Thanh Hoa. Khi lâm sự phải dựa vào các bộ tướng và quân sĩ. Nhưng lâu nay các tướng cầm quân chỉ mạnh mồm. Chỉ huy các đội: tướng vệ, tả vệ, hữu vệ, ngũ tiền, ngũ trung, ngũ hậu… tranh giành, kèn cựa nhau thì giỏi. Nghe tiếng ngài và Nguyễn Hữu Chỉnh đem quân ra, ai cũng mặt mày tái mét. Họ chỉ nghĩ đến an nguy cho cái mạng mình thôi. Đánh đấm gì cái ngữ ấy. Thôi thì đằng nào cũng thua, giữ lấy mạng sống cho binh lính. Người ta ai cũng có vợ con, có mẹ già…

Nói đến đó Đương Trung hầu ôm mặt khóc nức lên. Nguyễn Huệ cũng thấy chạnh lòng. Những người có tấm lòng như Đương Trung hầu này, tuy bất tài song còn biết thương lính. Nguyễn Huệ chợt nhớ cái câu của Nguyễn Hữu Chỉnh: “Thực lực quân lính triều đình như đám củi khô…”. Đúng là Chỉnh tài. Nguyễn Huệ tự tay đưa nước cho Đương Trung hầu. Chờ ông ta qua cơn xúc động, Huệ hỏi tiếp:

– Trong số các chỉ huy quân đội nhà Lê, ai là người có thể cầm quân cự lại Tây Sơn lúc này?

– Rường cột của triều đình bây giờ là mấy vị Thái Đình hầu Trịnh Tự Quyền, Liễn Quận công Bùi Thế Dậu và Liễu Trung hầu Đinh Tích Nhưỡng. Mỗi người cầm mấy chục cơ quân thủy, bộ.

– Những cánh quân ấy giờ đóng ở đâu?

– Theo tôi biết thì chủ yếu ở Đông Kinh và hai trấn Sơn Tây, Kinh Bắc.

Nắm được đầy đủ thông tin, Nguyễn Huệ nhẹ nhàng nói với Đương Trung hầu:

– Tôi cũng biết tình hình rối ren trong triều đình Lê – Trịnh. Họ làm cho đất nước nhão ra. Năm nay lại mất mùa lớn. Khắp nơi người dân oán thán. Vì thế tôi đem quân ra đây để diệt Trịnh, phò Lê chứ không có bụng chiếm giữ nước ông. Giờ ông đem theo gia quyến trở vào Thanh Hoa. Trong lúc loạn lạc này, đừng chạy đi đâu cả.

Đương Trung hầu sửng sốt nhìn Bắc Bình vương Nguyễn Huệ như chưa tin những gì tai mình vừa nghe:

– Ngài bảo ra giúp nhà Lê rồi rút quân về nam?

– Đúng vậy. Tôi giương cờ phò Lê diệt Trịnh làm việc nhân nghĩa, đường đường chính chính. Ông không tin tôi sao?

Đương Trung hầu đứng dậy, rũ tay áo hướng ra bắc quỳ lạy:

– Thật là trời còn thương nhà Lê. Ngài mà làm đúng như vừa nói thì không chỉ vua Lê đời đời ơn tạc mà người dân nước tôi cũng ngỏng cổ ngợi ca.

– Thì ông cứ chờ đấy mà xem. Còn cứ như lời ông nói thì tôi cũng sẽ không gặp khó gì khi vào Thăng Long?

Đương Trung hầu linh hoạt khác hẳn vẻ ủ rũ ban đầu:

– Mấy tướng đó vâng mệnh thì phải đem quân bố phòng vậy thôi. Tâm trạng của họ lúc này cũng có khác gì tôi đâu. Nếu ngài thực lòng giúp nhà Lê, tôi xin viết thư cho họ. Chắc họ cũng mừng khôn xiết như tôi vừa nghe ngài nói vậy.

– Được. Ta sẽ nhờ ông viết thư khuyên họ. Xin hỏi ông câu nữa. Người Bắc hà, nhất là các quan lại, kẻ sĩ nghĩ về Nguyễn Hữu Chỉnh thế nào?

Đương Trung hầu hỏi lại Huệ:

– Ngài muốn tôi nói thực lòng chứ?

– Tôi muốn nghe thực lòng người Bắc hà nghĩ về Chỉnh thế nào.

– Quận Bằng là người tài lớn, chí lớn nhưng lòng tham cũng lớn. Phản trắc, bội bạc lắm. Chỉnh ăn lộc chúa. Chạy theo Tây Sơn. Bây giờ lại ra diệt chúa. Lòng người Bắc hà căm ghét Chỉnh. Tội của Nguyễn Hữu Chỉnh rửa cả đời cũng không hết nhơ.

Nguyễn Huệ nghe thế trầm ngâm không nói gì. Đương Trung hầu viết thư đưa tới các đạo quân trấn giữ kinh thành. Trong thư nói rõ ý định củng cố rường mối nhà Lê, của Bắc Bình vương Nguyễn Huệ. Người tin người ngờ nhưng họ đều làm theo Đương Trung hầu. Nguyễn Huệ đi đến đâu quân sĩ triều đình chạy cả. Có nơi xếp giáo chờ sẵn. Vậy là lần xuất quân ra Bắc hà của Nguyễn Huệ gần như không phải giao tranh. Máu binh sĩ không phải đổ nhiều. Đúng như nhận định của Chỉnh, chưa đến hai tuần lễ quân đội Tây Sơn dưới sự chỉ huy của Bắc Bình vương Nguyễn Huệ đã xóa bỏ vai trò của nhà chúa hơn hai trăm năm tiếm quyền ở đàng Ngoài.

Ở thành Đông Kinh, biết tin Nguyễn Huệ dương cờ diệt Trịnh, phò Lê kéo ra Đoan Nam vương Trịnh Tông vội cử mấy tướng đem quân vào giữ lấy phòng tuyến Gián Khẩu, Hà Nam. Gián Khẩu vỡ bay về sau thư của Đương Trung hầu khuyên các tướng không nên chống lại Nguyễn Huệ để bảo toàn mạng sống cho lính. Biết không còn cách nào khác, viên tùy tướng tên Hà Noãn đưa Trịnh Tông và gia quyến chạy lên Sơn Tây. Qua sông Đáy ngó trước ngó sau chỉ còn lác đác vài chục người. Đoan Nam vương Trịnh Tông buồn bã ngửa mặt than: “Văn thần, võ tướng tâm phúc bỏ ta mà đi cả rồi”. Tông hỏi Hà Noãn:

– Vùng này có vị nào đỗ đạt đang làm quan không?

– Thưa chúa thượng, vùng này chỉ có viên Thiêm sai là Lý Trần Quán.

– Vậy ngươi tìm hắn đến cho ta.

Hà Noãn vâng mệnh. May gặp Quán đang ở nhà. Lý Trần Quán người làng Vân Canh, đỗ Tiến sĩ khoa Bính Tuất. Là người có tiếng hiếu thảo. Bố mẹ mất, Quán mặc

áo xô ở nhà ba năm chịu tang, miệng không ăn miếng đồ mặn nào. Lý Trần Quán từng nói với học trò: “Ta đã sống gần bốn mươi năm. Nhưng những việc ta làm chỉ có ba năm cư tang là gần với đạo làm người”. Hà Noãn đem hết sự tình nhà chúa ra kể. Quán bảo:

– Tôi vâng mệnh triều đình về quê mộ quân. Đã được vài trăm tên. Hiện đang ở bản huyện. Ngài liệu cách nào kiếm ít binh khí cho đám quân ấy theo hộ giá. Lúc này tôi nghĩ chúa hãy tạm lánh sang bên Hạ Lôi. Ở đó tôi có tên tuần huyện là Đỗ Tráng, là học trò cũ, có thể nương cậy được. Rồi liệu tình hình mà tính tiếp.

Hà Noãn đưa Lý Trần Quán gặp Trịnh Tông. Quán bảo:

– Chúa thượng phải cải dạng, không nói năng gì trong lúc đi đường.

Trịnh Tông ngần ngừ:

– Có cần thiết phải làm thế không? Vùng này còn nhiều thủ hạ có lòng với nhà chúa. Chúng nhìn ta có bệ rạc quá không?

Lý Trần Quán thưa:

– Bên ngoài đang loạn lắm. Tây Sơn ban bố mục đích diệt Trịnh phò Lê, ai phát giác chúa ở đâu có ban thưởng lớn khiến lòng người cũng rối trí. Không biết thế nào. Chúa thượng cứ nghe thần, đi cho dễ lọt.

Trịnh Tông đành làm theo. Bồ đoàn theo Quán sang Hạ Lôi. Lý Trần Quán nói thác với Đỗ Tráng:

– Vị quan lớn này là cột trụ nhà chúa cũng là thày học của ta, từng làm chánh chủ khảo khoa thi năm Bính Tuất. Vì không muốn hợp tác với nhà Tây Sơn nên trốn khỏi kinh thành. Ta nhờ ngươi cho ở tạm đây một thời gian.

Đỗ Tráng xuất thân là một tướng cướp. Trước đó có theo học Lý Trần Quán một thời gian. Nghe thày học bảo thế Đỗ Tráng vui vẻ:

– Vậy xin mời quan lớn ở lại chỗ tệ xá xuềnh xoàng này, hàng ngày tôi xin chu cấp mọi vật phẩm đầy đủ.

Trịnh Tông ở đó đã mà mấy ngày mà không hề nói một câu. Đỗ Tráng nghi nghi. Vài hôm sau Lý Trần Quán tới. Quán nói với Đỗ Tráng:

– Ta đã liên lạc được với tuần phủ Sơn Tây. Nơi ấy xưa nay là lãnh địa của nhà chúa. Sang đó sẽ có nơi ở an toàn lâu dài. Ngày mai nhờ ngươi đưa thầy học ta sang đấy.

Đỗ Tráng vâng lời. Lý Trần Quán không ngờ Đỗ Tráng là đứa tham lam, vô đạo. Từ hôm nghe tin triều đình truy nã Đoan Nam vương Trịnh Tông. Ai phát hiện, bắt giữ sẽ được trọng thưởng lớn, Tráng đã nghi ngờ về vị khách mà Lý Trần Quán đưa sang. Nhưng cả Lý Trần Quán và Trịnh Tông còn bất ngờ, đau xót hơn khi biết viên tiểu tướng thân cận là Hà Noãn cũng ủ mưu phản chúa. Từ hôm đưa Trịnh Tông lên Hạ Lôi, Hà Noãn thấy tình cảnh bế tắc. Trước sau gì Trịnh Tông cũng bị quân Tây Sơn bắt. Noãn lo cho mạng sống của mình. Nghe lệnh truy nã Trịnh Tông, Hà Noãn mất ăn mất ngủ. Đêm ấy Noãn vẩn vơ ra sân đi đi lại lại. Không ngờ gặp Đỗ Tráng. Tráng mời Hà Noãn uống rượu. Lúc đã ngà ngà, Đỗ Tráng khéo léo hỏi thì Noãn cho biết người mình hộ tống đi trốn chính là Đoan Nam vương Trịnh Tông. Nghĩ ngợi một lúc Đỗ Tráng bảo:

– Tướng quân ăn lộc nhà chúa phải hết lòng với chúa. Nhưng thân phận tôi một tên tuần huyện dính vào chuyện tày trời này không khéo chết cả nhà.

– Ông nói thế là có ý gì?

– Tôi sợ lắm. Hôm đầu tin lời thày học mà giúp. Nay hóa ra mình đang giấu người bị triều đình truy bắt. Tội đồng lõa, che giấu bị chém đầu như chơi.

Hà Noãn nghe Đỗ Tráng nói vậy đúng tâm trạng mình. Noãn liền níu áo kéo Đỗ Tráng sát lại, miệng thì thào:

– Từ hôm biết lệnh của triều đình tôi cũng lo lắng vô cùng. Cũng như ông thôi. Tiếng ở cửa chúa nhưng là phận tôi tớ chứ vương tướng gì. Tôi sợ lắm.

Đỗ Tráng nhìn vào mắt Hà Noãn:

– Hay là tôi với ông mật báo cho quan sở tại. Mai trên đường đưa chúa sang Sơn Tây, lính triều đình phục sẵn mà bắt lấy. Khéo làm biết đâu hai ta lại kiếm được món thưởng to.

Hà Noãn vòng tay xiết chặt lưng Đỗ Tráng. Ghé miệng vào tai bảo:

– Ông là tuần huyện, việc báo cho quan sở tại cậy vào ông. Dặn họ mai lúc bắt thì bắt tất cả ông và tôi nữa cho kín chuyện. Về huyện giam riêng từng người ra.

Hai thằng đồng lòng bán chúa. Chúng nốc một chầu rượu nữa mới về. Hôm sau Trịnh Tông rời Hạ Lôi, đi chưa đến nửa ngày đường thì bị lính triều đình bắt. Lý Trần Quán nghe tin dữ vội vàng đến nơi Trịnh Tông bị giam xin gặp. Quán khóc lạy Đoan Nam vương Trịnh Tông:

– Bề tôi nhất thời hồ đồ. Khiến chúa thượng lâm vào cảnh này là tội của thần cả.

Trịnh Tông an ủi:

– Số mệnh ta vậy. Ngươi cũng đừng ăn năn làm gì.

Lý Trần Quán lạy Tông ba lạy rồi lui ra đi tìm quan sở tại. Viên quan này đã đỗ Hương cống. Rất phục tài học và lòng hiếu thảo của Quán. Trò chuyện, Lý Trần Quán biết Đỗ Tráng báo cho lính triều đình bắt Trịnh Tông. Quán hấp hả đi tìm Tráng. Lý Trần Quán trách mắng học trò:

– Chúa lâm cảnh hoạn nạn. Bề tôi còn phải chết thay chúa. Ngươi học chữ thánh hiền sao sấp mặt làm điều phản chủ thế.

Đỗ Tráng trâng tráo:

– Chúa đang bị truy nã như giặc. Nếu giúp chúa, triều đình hỏi đến, thầy có gánh đỡ tội cho tôi không. Dân gian có câu: “Sợ thầy không bằng sợ giặc, quý chúa không bằng quý thân”. Tôi phải lo cho cái thân tôi trước.

Lý Trần Quán chỉ biết cay đắng khóc thương chúa. Trên đường bị giải về kinh thành, Đoan Nam vương Trịnh Tông cướp được con dao tự đâm cổ chết. Hôm đó nhằm ngày 27 tháng 6 năm Bính Ngọ (1786). Lý Trần Quán nghe tin chúa qua đời, gào khóc mãi không thôi. Quán bảo người nhà đi mua một cỗ quan tài, mười vuông vải trắng. Vợ con ra sức can ngăn. Lý Trần Quán nói:

– Bề tôi hại chết chúa, tội muôn chết. Ta phải tỏ cái bụng với trời đất.

Lý Trần Quán sai người đào một cái huyệt ngay trong vườn nhà. Xé vải làm khăn buộc lên đầu. Miếng kia buộc quanh bụng. Lý Trần Quán hướng về phương nam khóc, lễ hai lễ rồi nằm vào quan tài.

Tiến sĩ Lý Trần Quán tuẫn tiết sau chúa Trịnh Tông hai ngày.

Nghe tin Đoan Nam vương Trịnh Tông sợ mà tìm đến cái chết, Bắc Bình vương Nguyễn Huệ sai Chưởng phủ Nguyễn Văn Dụng lên Sơn Tây đưa thi hài Trịnh Tông về Đông Kinh. Lại sai bắt Đỗ Tráng, Hà Noãn tra hỏi. Nguyễn Văn Dụng làm tờ khải lên vua Lê Hiển Tông nói rõ về nguyên nhân cái chết của chúa Trịnh Tông. Nguyễn Huệ cho phép làm tang ma cho Trịnh Tông theo nghi lễ đế vương. Lại bố cáo với dân chúng rõ về hành động phản chủ của Đỗ Tráng và Hà Noãn. Hai tên này sau lễ an táng Trịnh Tông bị đem ra chém để làm bài học răn đe. Việc làm đó của Nguyễn Huệ khiến các đại thần nhà Lê – Trịnh rất hài lòng. Vừa hài lòng vừa ngỡ ngàng. Tác động mạnh tới tâm tư, suy nghĩ của giới sĩ phu Bắc hà về Nguyễn Huệ. Tuy vẫn còn đầy ngờ vực, nhiều bậc đại khoa, danh sĩ có tiếng đất Đông Kinh đã dần thay đổi ác cảm với Huệ.

Lòng trung trinh của Lý Trần Quán được mọi người truyền tai nhau. Họ hết lời ca ngợi khí tiết của vị tiến sĩ họ Lý.

Để giúp bạn hiểu rõ hơn về nội dung, sau đây là phần chú thích của chương 16. Mời bạn nghe cùng BÚC CÁC:
 

8- Đất “tắm gội” Ý nói quê hương, bản quán dòng họ vua Lê, chúa Trịnh.