CHƯƠNG 15: NGUYỄN HUỆ NGƯỚC NHÌN MẠN BẮC

Nguyễn Huệ chuyển đại bản doanh từ Quảng Ngãi ra thành Phú Xuân. Bên cạnh các tướng tâm phúc ông có thêm Hữu đô đốc Nguyễn Hữu Chỉnh. Bắc Bình vương giao Vũ Văn Nhậm giữ vùng đất Quảng Nam – Quảng Ngãi. Phan Văn Lân, Võ Văn Sở ngày đêm luyện tập quân bộ. Nguyễn Hữu Chỉnh cùng Huệ lo rèn tập thủy quân. Lúc này con mắt Bắc Bình vương đã ngầm hướng ra Bắc hà. Tả hữu không ai nhận ra ý đồ đó. Để củng cố dự định của mình và thăm dò Nguyễn Hữu Chỉnh, Nguyễn Huệ mở lễ khao quân mừng chiến thắng. Sau màn chúc tụng, Nguyễn Huệ hỏi Chỉnh rất kỹ về các danh sĩ hàng đầu đất Bắc. Nguyễn Hữu Chỉnh cũng luôn nung nấu việc bắc tiến. Ý đồ của Huệ trùng khớp với suy nghĩ của Chỉnh. Tuy nhiên giữ phận trên dưới, lại quá hiểu tính cách của Bắc Bình vương, Nguyễn Hữu Chỉnh không dám thổ lộ với Huệ như với vua Thái Đức. Nhân Huệ hỏi, Chỉnh thưa:

– Bắc Bình vương chỉ một trận mà thu cả xứ Thuận Hóa về tay. Tiếng tăm vang vọng khắp nơi. Triều chính nhà Lê – Trịnh lúc này rối ren. Tướng trễ binh nản không còn kỷ cương gì cả.

– Việc ta lấy Thuận Hóa theo ông Đông Kinh sẽ phản ứng thế nào?

– Tôi cũng nghĩ đến chuyện đó, nhưng cung vua, phủ chúa lâu nay mỗi người mỗi phách khó mà có phản ứng gì.

Nguyễn Huệ suy nghĩ rất lung. Lâu sau Huệ bảo:

– Triều chính như thế thì nước nát là phải thôi.

Nguyễn Hữu Chỉnh mạnh bạo hơn:

– Mấy năm nay ở Bắc hà liên tiếp xảy ra điềm gở. Loạn lạc khắp nơi. Tôi cũng có hiểu biết một chút về bốc dịch. Vận nhà Lê – Trịnh hết rồi. Trời có ý đem Bắc hà cho tướng quân đó.

Nguyễn Huệ nhìn Chỉnh làm ra vẻ sửng sốt:

– Ông nói đùa hay thật. Nhà Lê trị vì Bắc hà đã gần bốn trăm năm. Đó là một nước lớn, nhân tài, chí sĩ nhiều. Việc này không phải cứ dùng sức mạnh mà chiếm được.

Nguyễn Hữu Chỉnh đang say, hay thói ngạo mạn không kìm giữ được mà buột mồm nói năng khinh xuất:

“- Người tài ở Bắc hà chỉ có mình Chỉnh này mà thôi. Nay tôi theo Tây Sơn thì đó là cái nước rỗng.

Huệ bảo:

– Ta thấy ông có vẻ coi người ta như cỏ rác vậy.

– Tôi nói thực lòng. Xin ngài đừng nghi ngờ.

Cũng không biết Nguyễn Huệ say hay giả say vặn lại Chỉnh rất hiểm:

– Đừng ngờ ai, có lẽ phải ngờ ông chăng?” (38).

Chỉnh toát mồ hôi, vội chữa:

– Đó là tôi vui miệng nói ý người tài ở Bắc hà tuy nhiều nhưng giờ họ đã quay lưng lại với triều đình cả.

Nguyễn Huệ cả cười vỗ về Chỉnh:

– Ta cũng đùa ông thôi. Nhưng nước người ta đang có vua có chúa, mình tự dưng đến cướp lấy, chưa biết thành bại thế nào. Vả rồi người đời sẽ bảo việc ấy là cái gì nữa chứ.

Nguyễn Hữu Chỉnh biết Nguyễn Huệ không phải thờ ơ chuyện Bắc hà như lời nói ngoài miệng. Chỉnh thuyết phục:

– Tôi nghĩ, triều đại thì cũng như vận số con người mà thôi. Có thịnh tất có suy. Có sinh tất có diệt. Nhà Lê cầm quyền đến nay đã dài nhất trong lịch sử. Vận số đã hết. Sự biến ở phủ chúa năm trước là báo hiệu một cuộc khép mở rất lớn. Luân chuyển của trời đất là lẽ tự nhiên và công bằng. Phải có ai đó thay trời ghé vai gánh vác thiên mệnh. Ngài chẳng nên lăn tăn về chuyện đó.

Nguyễn Huệ dịu giọng. Huệ cũng không cần giấu Chỉnh nữa:

– Lời ông cũng phải. Nhưng lấy Bắc hà đâu có thể dễ như chiếm Thuận Hóa. Nước đó quá lạ lẫm với ta. Cần phải tìm hiểu, suy đoán kỹ lưỡng.

– Ngài dùng binh như thần. Chuyện đó theo tôi có gì là khó.

– Mỗi địch thủ, mỗi vùng đất có cách đánh khác nhau. Lại còn phải trông vào ý trời, lòng người. Phép dùng binh với Bắc hà ông có cao kiến gì, nếu ta nghe ông đem quân ra đó?

– Phép dụng binh có ba điều cốt tử. Một là “thì”, hai là “thế” ba là “cơ”. Gặp được ba điều đó làm gì cũng nên. Đánh đâu thắng đó. Cổ nhân từng dạy: “Chiếm kẻ yếu, đánh kẻ tối, lấy kẻ loạn, đè kẻ sắp mất”. Xét mọi nhẽ triều chính Bắc hà lúc này cả thì, thế, cơ đều đang ở trong tay ngài, không nên bỏ lỡ (39).

Nguyễn Huệ lại bảo:

– Vậy còn phía nam. Nguyễn Ánh tuy bại trận nhưng đó là một kẻ lì lợm, khó chơi. Lúc nào cũng phải đề phòng.

– Bắc Bình vương tính thế là chu toàn mọi nhẽ. Nhưng sức Nguyễn Ánh chưa thể gượng dậy sau đại bại vừa rồi. Thân còn phải đi sống lưu vong chắc gì đã khởi lên được. Ngài chỉ cần khó nhọc ít bữa, Bắc hà đã ở trong tay.

Nguyễn Huệ không trả lời Chỉnh. Nhưng việc chiếm Bắc hà lúc này quả thật dễ dàng. Không nhân dịp này mà mở rộng thanh thế, tạo dựng đại nghiệp há người đời cũng bảo mình ngu. Song Huệ cần thời gian. Trong Tây Sơn tam kiệt, Nguyễn Huệ là người có cao vọng nhất. Là chủ Tây Sơn nhưng con mắt Nguyễn Nhạc chưa lúc nào nhìn vượt ra khỏi vùng đất miền Trung. Thu phục được cương thổ cũ của chúa Nguyễn là Thái Đức toại nguyện. Nguyễn Lữ ốm đau luôn, nhụt chí. Nguyễn Huệ là người mang tố chất của một quân vương, khát khao lập đại nghiệp, thống nhất giang sơn, xây dựng một quốc gia hùng mạnh. Ông còn là vị chiến tướng tài năng bậc nhất. Mấy năm Tây Sơn dấy binh, Nguyễn Huệ cầm quân đánh đâu thắng đó, chưa thua trận nào. Nguyễn Huệ không chỉ có uy, dũng, nhân. Huệ còn là kẻ giảo hoạt gian hùng vào bậc kỳ thủ. Vui, buồn Huệ có thể bộc lộ ra mặt. Thậm chí tỏ ra yếu mềm. Nhưng cao vọng và mưu chước thì không kẻ nào thâm sâu và biến ứng bằng Huệ.

Thấm thoát đã lại đến tết. Người dân thành Phú Xuân náo nức mua sắm, chuẩn bị đón xuân. Tiếng pháo tép bắt đầu rộn rã vui tai. Thú nghịch của trẻ con luôn là tín hiệu cái tết sắp tới. Bắc Bình vương Nguyễn Huệ ra lệnh năm ấy ăn tết to. Chiến thắng giặc Xiêm La, thâu tóm được vùng Thuận Hóa xứng đáng để nhà Tây Sơn ăn tết lớn. Trong quân, Nguyễn Huệ thưởng cho binh sĩ mỗi người một quan tiền. Tướng lĩnh theo cấp bậc cũng được ban thưởng hậu. Triều đình Lê – Trịnh mất Thuận Hóa mà không có bất cứ động thái gì. Có lẽ đúng như Nguyễn Hữu Chỉnh nhận định về cái triều đình bạc nhược ấy.

Nhân lễ chúc mừng năm mới Bính Ngọ, trong lúc thù tạc Nguyễn Hữu Chỉnh lại ý tứ nhắc Nguyễn Huệ câu chuyện về Bắc hà. Chỉnh thừa biết tham vọng của Bắc Bình vương. Nhưng ngoài lúc Nguyễn Huệ chủ động trò chuyện hoặc tỏ ra vui đùa, dễ tính, Chỉnh với Huệ vẫn là mối quan hệ trên dưới. Không thể nói năng khinh xuất như lần trước. Chỉnh muốn tác động Nguyễn Huệ xuất binh ra Thăng Long, cũng biết phải chọn đúng lúc. Nguyễn Huệ không quên và không bỏ qua bất cứ điều gì. Mọi động thái luyện quân ở Thuận Hóa là tín hiệu Nguyễn Huệ chuẩn bị đem quân ra Đông Kinh. Có điều Huệ còn lựa ý và xem thái độ của vua Thái Đức. Chỉnh đưa đẩy:

– Từ ngày vào Quy Nhơn tôi luôn nghĩ đến câu sấm truyền:“Tây Sơn khởi, Bắc thu công, gà cất tiếng, phất cờ hồng, đại nghiệp dựng, trong ngoài thông” là ứng vào mệnh Bắc Bình vương đó.

Nguyễn Huệ giật mình:

– Ông biết câu sấm đó?

– Tiếng tăm Bắc Bình vương vang vọng khắp gầm trời Đại Việt từ mấy năm nay. Nhất là sau võ công đại phá Xiêm La vừa rồi. Dân thành Đông Kinh từ lâu cũng đã râm ran câu đồng dao: “Chẳng đế, chẳng bá quyền nghiêng thiên hạ, truyền được tám đời trong nhà dấy vạ” là ứng vào vận mệnh họ Trịnh. Nhà chúa đến Trịnh Sâm đúng là đã truyền được tám đời. Sự loạn ở Thăng Long năm trước, rồi anh em Trịnh Khải, Trịnh Cán chém giết nhau chả phải trong nhà dấy vạ là gì. Vận họ Trịnh đã hết. Số nhà Lê cũng mịt mờ. Lòng người Bắc hà giờ chỉ còn biết hướng về Tây Sơn.

Nguyễn Hữu Chỉnh dẫn câu sấm ấy để khích tướng Huệ. Nhà chúa đến Tĩnh Đô vương Trịnh Sâm truyền được tám đời. Và cũng từ Trịnh Sâm giết Thái tử kế ngôi Lê Duy Vỹ. Mê muội Đặng Thị Huệ phế bỏ con trưởng Trịnh Tông, truyền ngôi cho Trịnh Cán đã gieo mầm dấy vạ đẩy dòng họ Trịnh đến mạt vận. Sau Trịnh Sâm, ngôi chúa nối thêm ba đời nhưng tất cả chỉ chập chồi trong vòn bốn năm thì mất hẳn.

Nội tình nhà Lê – Trịnh lúc này đúng như Nguyễn Hữu Chỉnh nhận định. Bắc Bình vương Nguyễn Huệ tuy có chủ định, song lâu nay vẫn luẩn quẩn trong đầu: “Bắc hà là mảnh đất hoang. Bước chân vào đấy chưa biết cứng mềm, lầy thụt ra sao. Nhà Lê tồn tại gần bốn trăm năm. Ơn nghĩa còn nhuần thấm trong đầu óc của mỗi người dân. Giả mình nắm lấy, nhất thời giành quyền bính nhưng lòng người mấy ai theo. Nhà Tây Sơn chưa có ảnh hưởng gì đến dân Bắc hà. Hoàng đế Nguyễn Nhạc chỉ muốn thu phục phần đất cũ của nhà Nguyễn chứ không muốn đem quân vượt qua sông Gianh…”. Trong thâm tâm Nguyễn Huệ luôn linh cảm việc đại thống giang san đặt lên vai mình. Nhưng liệu thời cơ đã đến chưa. Thế nước chia ba. Triều đình Lê – Trịnh đang trong những ngày tàn, nhưng ý muốn của Thái Đức như thế khiến Huệ cũng khó làm trái. Mượn hơi rượu và không khí thân tình phút đón xuân, Nguyễn Huệ ngất ngưởng ướm hỏi Chỉnh:

– Ý ông nói lần trước về chuyện Bắc hà ta vẫn để tâm. Nhưng ta vâng mệnh đi đánh Thuận Hóa chứ không phải đem quân ra Đông Kinh. Xong việc nọ xọ sang việc kia thì làm trái mệnh vua. Vả lấy xong rồi ta cũng chưa thể ngồi lại đấy. Tình cảnh lúc ấy thật là khó giải thích.

Nguyễn Hữu Chỉnh biết Nguyễn Huệ còn phân vân giữa chuyện vượt quyền vua Thái Đức và hậu bắc tiến sẽ ra sao. Chỉnh hiến kế:

– Nếu lúc này ngài chưa sẵn sàng nắm lấy Bắc hà, thì nên giương cờ phò Lê, diệt Trịnh. Công lao ấy đối với vua Lê không khác gì tôn lập. Nhà Tây Sơn cũng nhân đó nới rộng cương thổ ra tới Bố Chính. Bắc Bình vương để lại tiếng thơm không chỉ với nhà Lê mà người dân Bắc hà cũng có cớ để mơ về một triều đại tốt đẹp hơn. Thế chẳng là chuẩn bị cho đại nghiệp sau này sao.

Lời Chỉnh khiến Nguyễn Huệ giải tỏa được nỗi băn khoăn. Cái lý do Nguyễn Hữu Chỉnh nêu lên thật xác đáng. “Diệt Trịnh phò Lê”. Lúc này chưa nắm lấy Bắc hà nhưng cũng coi như đặt một chân vào đất ấy. Nguyễn Huệ lại giả vờ như chưa hiểu ý Chỉnh:

– Ông nghĩ ta sẽ còn trở lại Bắc hà sau này ư?

Nguyễn Hữu Chỉnh nói toẹt:

– Ngài không lấy thì sẽ có người khác lấy. Tôi xem mệnh nhà Lê đã hết. Vua Thái Đức thì không để tâm tới. Nguyễn Phúc Ánh không nhắc làm gì. Chỉ sợ lại một kẻ bất tài, vô sỉ lên thay càng thêm khổ dân lành. Tuy nhiên…

Nguyễn Hữu Chỉnh buột miệng, Huệ hỏi ngay:

– Tuy nhiên sao?

– Ý tôi là lấy Bắc hà thì dễ, tuy nhiên để có Bắc hà thì khó. Dễ là không cần đánh. Ngài chỉ cần đem quân ra, triều đình Lê – Trịnh nghe thấy cũng tan. Nhưng khó là có khiến lòng dân Bắc hà tâm phục, khẩu phục mà theo không.

Nguyễn Huệ bất ngờ phẩy tay nói như bỡn cợt:

– Sức ta như hổ báo. Ta lấy uy, lấy hình để trị, dân không theo cũng phải theo.

 – Ngài đùa tôi hay tỏ ra không hiểu dân. Thực ra chỉ có quan lại là hai lòng. Dân chỉ một lòng. Nếu dùng hình, dùng uy dân sợ thì chỉ được cái yên ổn bên ngoài còn trong bụng họ thù, họ khinh. Để dân khinh thì lúc nào cũng ôm cái mầm đại họa. Được dân yêu, dân phục thì mới lâu bền. Vì thế muốn biết mình mạnh hay yếu thì phải xem dân sợ mình hay phục mình. Bắc Bình vương ra đợt này ngoài việc nêu cao cờ nghĩa diệt Trịnh phò Lê, còn là dịp gieo lại tiếng thơm trong lòng dân là vậy.

Nguyễn Huệ vỗ vai Chỉnh cười ha ha, nói như để lấp liếm:

– Ông làm ta khó nghĩ quá. Ông đang xui ta vào chỗ chết đây.

Nguyễn Huệ thấy Nguyễn Hữu Chỉnh quá thông minh, nhậy bén. Lý lẽ hắn nêu ra đều khó bắt bẻ. Thôi thì cứ hỏi cho hết nhẽ:

– Thực lực Trịnh Tông thế nào?

– Như đám củi khô. Tây Sơn là ngọn đuốc vậy.

– Ông có coi thường người ta quá không đấy?

– Tôi hiểu cái triều đình ấy như lòng bàn tay. Cung vua phủ chúa gầm ghè đánh giết nhau. Lính tráng thì bạc nhược. Lòng dân thì chán ngán.

Nguyễn Huệ thích nhận xét ấy của Chỉnh nhưng vẫn dè dặt:

– Việc đại sự này do huynh trưởng ta quyết định. Nếu ta tự quyết thì ra nhanh về nhanh được không?

Nguyễn Huệ lại bất ngờ về nhận xét tai quái, đầy ẩn ý khó bắt bẻ của Chỉnh:

– Bất quá hai tuần trăng. Vả lại Thái Đức Hoàng đế phong ngài chức Bắc Bình vương đâu phải là cứ bo bo giữ mảnh đất đang có. Tôi luôn nghĩ về cái danh xưng ấy như trời đặt cho ngài qua vua Thái Đức mà thôi.

Tự nhiên Nguyễn Huệ chùng xuống. Như có màn sương kéo tràn qua đôi mắt quắc sáng. Tư lự. Nguyễn Hữu Chỉnh biết Nguyễn Huệ đã quyết. Huệ chỉ đang mưu tính làm việc đó thế nào mà thôi. Điều làm Huệ lấn cấn lúc này là nên bẩm báo với vua anh hay không? Bẩm báo thì chắc hẳn vua Thái Đức cản trở. Mà tự chuyên nếu thuận lợi không sao. Khó khăn trắc trở thì là trái mệnh quân thần. Huệ bật nói với Chỉnh mà như tự nói với mình:

– Ông bảo Bắc hà giờ như mảnh đất hoang. Ai đến trước thì làm chủ. Ta nghe ông đem quân ra Đông Kinh là trái mệnh vua, là hành động không tự nhiên.

– Tôi trộm nghĩ người làm tướng phải tùy cơ ứng biến. Binh thư viết: “Tướng ở ngoài, mệnh vua có khi không cần phải theo”. Lúc này Bắc Bình vương gánh sứ mệnh lớn ngoài biên ải. Ngài không nên để những điều vụn vặt ràng buộc mà lỡ mất thời cơ.

– Ta cũng nghĩ như ông. Nhưng việc này rất trọng. Hành động mà không tự nhiên thì cương thường đảo lộn. Nội bộ bất an. Tướng sĩ bất hòa.

Nguyễn Hữu Chỉnh cố làm Nguyễn Huệ an lòng:

– Binh thư còn có câu cho phép người cầm quân trong hoàn cảnh nào đó: “Trên không bị chế bởi trời, dưới không bị chế bởi đất, giữa không bị chế bởi người”. Kết quả làm biện minh. Theo lẽ tự nhiên thì không gì là không thể. Bắt đầu chưa quen nhưng lâu dần sẽ trở thành tự nhiên.

Nguyễn Huệ khẽ rùng mình nhìn Nguyễn Hữu Chỉnh. Cái rùng mình rất nhẹ. Chỉnh không nhận ra. Huệ nghĩ: “Bụng dạ kẻ gian hùng này ghê gớm thật. Tráo trở, mưu mô, hoạt đầu như Chỉnh mà miệng nói về lòng dân, về phép trị nước trơn tru đến thế thì dễ sợ thật”. Hình ảnh con suối nước xanh ngằn ngặt ma mị lại hiện lên trong đầu Huệ.