Đã trở thành thói quen, một nhu cầu tự thân, cứ đêm về hồi ức lại sống dậy trong Nhã. Nó đưa anh trở lại với những tháng ngày binh lửa. Nó như có mối liên hệ, như dòng chảy xuyên suốt trong những sự kiện, những con người anh gặp. Phận nước, phận người. Rồi dừng lại cuộn sôi trong cảnh chết chóc. Trong mớ kỷ niệm đã trở thành máu thịt ấy. Nhã nghĩ về chiến tranh như một đấu trường tàn bạo. Nó thực sự là một cái gì đó quá tầm sức con người. Nó như ván bài của Tạo hóa. Cuộc chơi bằng máu và nước mắt. Nhã cứ vật vã tự hỏi: “ Chiến tranh từ đâu ra? Ai điều hành nó?”. Hầu như cuộc chiến tranh nào cũng thế. Những người cầm súng đa phần chỉ là một đám đông vô danh. Họ bị kéo vào cuộc chém giết để phục vụ cho những tham vọng mà nhiều khi họ chẳng hiểu mô tê gì. Nhưng cái chết của họ thì như nhau. Sau chiến tranh, tượng đài được dựng lên. Họ được tụng ca. Chiến thắng. Vinh quang. Anh hùng… Nhưng cũng còn biết bao bộ xương lạnh lẽo, cô quạnh nơi góc rừng. Số phận. Âu cũng là số phận. Người nằm xuống đã đành phận người bất hạnh. Người sống sót trở về như Nhã nào có vẻ vang, thanh thản gì. Họ phải gánh chịu di họa chiến tranh để lại. Họ bị hành hạ bởi những kí ức quá đỗi tàn bạo. Họ bị lãng quên. Rất nhanh chóng bị lãng quên. Người ta có bàn đến cái đúng cái sai, cái tốt và cái xấu của chiến tranh. Nhưng dường như rất ít người nói đến bản chất phi nhân của nó. Không có cuộc chiến tranh nào không vô nhân tính.
Thời gian càng lùi xa, Nhã càng thấy ghê rợn với những gì mình đã can dự trong những tháng năm lửa đạn. Đêm đêm những tháng ngày khủng khiếp từ bốn chục năm trước vẫn hiển hiện trong trí nhớ, vẫn áp đặt những giá trị sống lên cuộc đời anh. Nỗi tấy nhức cứ âm thầm hành hạ, nó biến anh trở thành một kẻ bệnh hoạn, cổ hủ, lập dị đến quái đản.
Nhã sống như thế với kí ức, tự hành hạ, cật vấn mình. Trong cuộc chiến tranh này những người dân thường, tầng lớp chúng sinh đông đảo như lớp ong thợ thành nạn nhân của nó. Và khi những con ong thợ ấy tay đã vấy máu sẽ lại đau đớn trăn trở về tội lỗi của mình. Thật điên cái đầu. Một vòng luẩn quẩn không thoát ra được.
Nhã quyết tâm phải trở lại chiến trường xưa. Đi như một sự tự giải tỏa. Đi để tìm cảm hứng cho việc làm mà anh được trao gửi như một thiên mệnh. Và anh bắt đầu bóc kí ức mình ra để viết. Anh viết trong sự thôi thúc hối hả. Không có chủ đề, sắp xếp gì rõ ràng. Anh cũng không dám chắc còn nhớ chính xác về trình tự thời gian, về chi tiết của sự kiện hay không. Nhưng tất cả đều là những gì mà đời anh trải nghiệm. Nó hiện ra trong đầu thế nào thì chảy thành con chữ xuống trang giấy như vậy. Nó hoàn toàn thô mộc, nguyên bản đôi khi rối rắm, lộn xộn. Mỗi mảnh kí ức là một câu chuyện, một lá thư. Thư gửi về quá khứ. Nhiều câu chuyện không có liên hệ gì với nhau. Anh nối nó lại bằng một sợi sống mỏng manh, chính là cuộc đời mình.
Nghĩ là thế, nhưng đặt bút xuống kí ức lại ào về một cách xô bồ. Anh ngập ngụa đến tức thở trong dòng thác ào ã, sôi réo. Nhiều lần Nhã bỏ bút, bất lực. Cuộc chiến tranh đã lùi xa bốn chục năm rồi. Mọi sự dường như đã an bài. Người ta đã tổng kết, đã khép lại quá khứ. Thậm chí những kẻ đối địch cũ cũng đã xếp lại hận thù bắt tay nhau làm ăn. Không ít kẻ phía bên kia đã trở thành đồng chí của phía bên này. Xới lật cuộc chiến ấy lên trong bối cảnh đó có lạc lõng quá không? Để làm gì nữa? Câu hỏi đó cứ quay quắt trong đầu Nhã. Chưa kể việc mấy chục năm qua, người ta đã khai thác nát bấy cuộc chiến ấy lên rồi. Người trực tiếp cầm súng viết. Người không một ngày ra trận viết. Thế hệ sinh ra sau chiến tranh cũng viết. Họ mô tả cuộc chiến ở mọi góc nhìn, mọi cấp độ nhận thức. Cảnh đạn nổ bom rơi. Chuyện mất mát đau thương… ngập tràn trên sách báo. Chẳng lẽ Nhã không biết điều đó?
Thực tình thì anh biết. Biết quá rõ là đằng khác. Nhưng không hiểu sao trong anh vẫn khôn nguôi khắc khoải. Cả một núi chữ nghĩa mô tả chiến tranh hầu như đều tập trung vào tiếng nổ đầu nòng súng. Những đám cháy hỏa ngục. Núi xương sông máu chất chồng… Người ta đã dựng lên biết bao tượng đài chữ nghĩa. Âm hưởng cuộc chiến vang vọng. Hình hài cuộc chiến sừng sững, sáng lòa. Song Nhã vẫn thấy dường như nó thật thưa vắng nỗi tấy nhức trong trái tim người lính. Tiếng thở dài nhớ mẹ giữa đêm sâu. Niềm khao khát yêu đương. Những cái chết lặng lẽ tức tưởi vô danh góc rừng chiều… Và bao điều phi lý, kỳ quặc, bất nhẫn, dối lừa diễn ra trong cái thời đoạn đặc biệt ấy. Tất cả đều bị coi là những chuyện bình thường trong thời chiến. Bình thường như số phận người lính. Bình thường như những cái chết của người lính. Tất cả… tất cả vẫn còn vùi sâu dưới đáy ba lô.
Nhã trôi nổi vật vờ trong những ý nghĩ lạc điệu ấy. Anh như kẻ nổi loạn, phản bội lại những gì mình đã can dự và tin tưởng. Bế tắc, Nhã đằm mình vào triết lý đạo Phật. Anh muốn tìm một câu trả lời, một lối thoát cho tư tưởng mình. “Phật dạy đời là bể khổ. Là vô thường. Mọi điều tồn tại trên thế gian này đều là ảo ảnh. Con người là tổng hòa của mọi mối nhân duyên. Mọi sự vật, hiện tượng cũng đều do nhân duyên hòa hợp mà thành”… Theo thế thì hóa ra cuộc chém giết này cũng là do duyên sinh mà ra? Nó không có quyền gì với sự sinh ra và diệt vong của chính nó. Ngộ ra như thế Nhã lại rơi vào một bế tắc khác. Anh cảm thấy như Phật vỗ về đám chúng sinh. “Sống gửi thác về”. Đời như một thoáng trọ trần gian. Như cánh chim qua cửa. Cuộc chiến tranh cũng chỉ như một cái chớp mắt của Tạo hóa. Khổ đau, dằn vặt mà làm chi? Đám chúng sinh lặn ngụp trong tội lỗi mà Tạo hóa ban tặng. Phải chăng đấy chính là bể khổ mà mỗi con người khi cất tiếng khóc chào đời đã cảm nhận thấy?
Nhân loại này đã hình thành từ bao nhiêu triệu năm? Con người thoát khỏi lốt thú từ bao nhiêu triệu năm? Sự tranh giành, lòng thù hận, máu hiếu sát sẽ còn cần bao nhiêu triệu năm nữa để người với người trở thành bạn bè? Trên thế gian này dường như từ khi có con người chưa bao giờ ngọn giáo khô máu, chưa bao giờ nòng súng ngừng đỏ. Máu ngừng chảy ở góc này thì đầu rơi ở góc khác của cái trái đất ngày càng nhỏ bé điên khùng này. Xung đột, chém, giết liệu có phải chỉ là sự xung khắc về tư tưởng? Nó có mang tính chất của một cuộc làm ăn? Liệu bản chất nó vẫn là sự tranh giành miếng ăn? Nhiều gương mặt đen sinh ra chiến tranh đã bị gọi tên. Nhưng chẳng kẻ nào phải chịu trách nhiệm. Bọn lái súng. Những kẻ đắm chìm trong tư tưởng tôn giáo cực đoan. Tư tưởng nước lớn, bành trướng …Với chúng chiến tranh chỉ là một cuộc làm ăn, một ván cờ, thậm chí một trò tiêu khiển.
Ngoài kia biển Đông đang rên rỉ quằn quại bởi tham vọng của những kẻ miệng nam mô bụng bồ dao găm. Một thời kỳ mới của những cuộc tranh giành lợi ích nhằm ngự trị thế giới này. Sau những lời hữu hảo đầu môi là mũi dao, nòng súng. Tất cả chỉ vì lợi ích dân tộc hẹp hòi. Chính nó là khởi nguồn sự đau khổ của nhân loại. Chiến tranh. Khủng bố. Cậy mạnh hiếp yếu… Cái điệp khúc ấy dường như chưa bao giờ dời xa số phận con người.
N.T.T
Kỷ niệm 50 năm nhập ngũ ( 1966 – 2016 )
Hà Nội, Phú Thọ: Khởi thảo 16 tháng 2 năm 1998
Bắt đầu viết 12 tháng 6 năm 2014
Viết xong 05 tháng 6 năm 2016