Từ ngày tiếp nhận gia phả dòng họ và lịch sử làng Phù, điều làm Nguyễn Bá Nhã trăn trở nhiều nhất là chuyện học hành của con em trong làng. Cái nhát chém mang tên “Hình nhân bái tướng” vào huyện đạo cực kỳ thâm độc khi nó chặn đường học hành và thăng tiến của người làng Phù. Nó quyết dìm làng Phù vào sự ngu dốt. Cuộc vật lộn tìm cái chữ cho con cháu trong làng, không phải để làm giầu hay làm quan. Người làng Phù nhận thức rõ, không có cái chữ thì làm ra miếng cơm mà ăn đã khó nói gì đến phát triển, thăng tiến. Có cái chữ gương mặt người làng Phù sẽ sáng láng, đỡ dị mọ hơn. Nhận sự ủy thác của dòng họ, Nhã bắt đầu xâu chuỗi các biến cố trải dài hơn hai trăm năm. Câu hỏi luôn thường trực trong đầu: Sao mà việc học tập của người làng Phù nhọc nhằn, trắc trở đến thế? Tại bùa yểm hay còn lý do nào khác? Mỗi lần về quê anh lại tìm gặp các bậc cao niên để hỏi chuyện. Cụ Vạng người cao tuổi nhất làng kể cho Nhã nghe về cái sự học của làng. Chuyện bắt đầu vào những năm Nhã theo cha về sống ở Hà Nội. Ngay sau khi miền Bắc được giải phóng, làng Phù cũng đã cơm đóng gạo góp cho con em đi học. Nhưng chẳng hiểu sao cái chữ về làng Phù cứ như nước đổ đầu vịt. Cụ Vạng nhớ lại:
– Chuyện đi tìm cái chữ của làng mình trầm kha lắm. Đầu năm 1955 -1956, làng đã từng mời một thầy giáo tên Uýnh từ Sơn Tây sang. Cái tên ông thầy ấy dễ nhớ mà tướng mạo cũng phi phàm. Thầy Uýnh người vạm vỡ, râu quai nón, tính tình chẳng khác gì Trương Phi. Lớp mở ngoài đình. Nhà nào có con đến tuổi học cũng gửi vào lớp thầy Uýnh. Từ sáu bảy đến chín mười tuổi mà chưa biết chữ đều học chung một lớp. Lổm khổm như mẻ khoai lang luộc lẫn với đỗ, lạc. Gọi là cứ vỡ cái chữ ra đã. Biết đọc, biết làm con tính cộng trừ đơn giản là đầu óc đã mở mang ra rồi. Nhưng chưa đầy ba tháng thầy Uýnh đeo bị bỏ trường.
– Sao cháu nghe bảo người làng mình đuổi thầy đi? – Nhã hỏi.
– Cũng đuổi. Cái dân làng mình nó thế. Anh lạ gì. Chạm vào lòng tự ái là nhất thì bét.
Có lẽ vì quá nhiều lần làng trải qua oan khiên, đại họa. Luôn sợ bị các làng khác coi thường, lấn lướt nên tính khí dân làng Phù gai ngạnh. Như con cua con cáy lúc nào cũng sẵn sàng giơ càng lên trong cái thế của kẻ luôn bị ức hiếp.
– Nhưng vì sao mà lớp học giải tán ạ?
– Tôi thì không phải học trò của thầy Uýnh, chỉ nghe cha tôi kể thầy nghiêm khắc lắm. Phạt học trò như cơm bữa. Phạt rất ác. Trong lớp có hai chục học sinh thì cũng có hai chục viên đá ong xếp dọc tường đình. Trò nào mắc lỗi thầy đều bắt trật gối ra quỳ trên đá ong hàng giờ liền. Đám trò trai còn đỡ, những trò gái vừa đau vừa xấu hổ.
– Cả con gái cũng được đi học ạ?
– Ừ các cụ làng mình tiến bộ ra phết. Không phân biệt gì trai hay gái. Nghe đâu đỉnh điểm là hôm thầy Uýnh phạt cái Na, con gái cụ Đảnh. Ban đầu là cái tội nói chuyện riêng với cái Nhiễu trong khi thầy giảng bài. Thầy Uýnh gọi cả hai đứa lên bắt quỳ trên đá ong. Cái Nhiễu vừa khóc vừa làm theo nhưng cái Na thì không chịu. Nó bị thầy lôi ra sân đình, lấy một cái giành, hót phân trâu vào đó bắt đội lên đầu. Thỉnh thoảng thầy lại sai một đứa múc nước dội lên. Phân trâu chảy tràn trên mặt, trên cổ. Cái Na cũng là loại gan cóc tía. Nó không khóc. Cứ cắn răng chịu nhục. Người làng thấy thế kéo nhau ra phản đối rầm rầm. Hôm sau thầy Uýnh lặng lẽ bỏ trường, làng Phù lại phải gửi con cháu sang các làng xung quanh nhặt nhạnh cái chữ trong một tâm thế chẳng chỉn chu gì.
– Nhưng vì sao thời đánh Mỹ các làng xung quanh vẫn học lên cao mà cái sự học của làng ta cứ lẹt đẹt như vậy ạ? – Nhã hỏi.
– Thì thế! Đã bao nhiêu lần các bậc cao niên trong làng cũng đặt câu hỏi như anh, nhưng chẳng ai trả lời nổi. Rồi lại luẩn quẩn giải thích có lẽ do bùa yểm chưa dời xa số phận người làng mình.
Con đường văn nghiệp của người làng Phù cứ như khoảng tối dưới chân đèn. Không chỉ cái chữ èo ọt, ngày lễ ngày Tết, người làng Phù cũng dửng dưng chẳng khác gì ngày thường. Một ngôi làng lừng danh một thời mà bây giờ không lễ hội, không trò chơi. Biết bao nhiêu tập tục, trò diễn độc đáo xưa sau vụ tru di đều biến mất trong đời sống tinh thần của người làng. Đến ngôi mộ bà Cả Vàng, người phụ nữ anh hùng của làng Phù chỉ ít năm sau ngày phát hiện, cũng lạnh dần khói hương. Nấm đất lúc đầu cao to rồi thấp dần đến nay mất hẳn. Cuộc đời nữ tướng Cả Vàng oai phong xuất hiện ở làng Phù như thế. Sáng lòa lên rồi tắt ngấm trong khoảng tối đen thăm thẳm của thiên hà. Chuyện về bà Cả Vàng đến nay vẫn thấp thoáng trong những câu chuyện phiếm của người làng Phù. Nhiều người còn nhớ chiếc mũ sắt bị một nhà nghiên cứu văn hóa dân gian trên tỉnh về đem đi mất. Tràng hạt, cối giã trầu chôn theo cốt. Duy mấy mảnh quan tài sau vài năm lềnh bềnh ở đầm Rộc, được một người cứng vía xin về. Ông ta đóng một bộ chuồng cửa. Đến nay nó vẫn trơ trơ không hề mối mọt gì.
Nhã biết các làng xung quanh không chỉ học lên cao, nhiều người còn được đi học nước ngoài. Họ về đem theo xe đạp, máy hát, quạt tai voi… người làng Phù nhìn họ như ở đẳng cấp khác.
Cụ Vạng tủm tỉm cười bảo:
– Đến tận bây giờ cái sự học của làng mình vẫn bét nhất xã. Các làng xung quanh giáo sư, tiến sĩ vô số. Anh có biết không, chúng nó kháo nhau người làng Vĩnh, làng Xá bằng cấp đầy mình. Họ in danh thiếp đề mấy chữ viết tắt: GS.TS rõ oai. Họ cho người làng Phù xem. Dân làng mình chẳng có trình độ cứ đánh vần là “ gà sống thiến sót”. Khi nghe anh tiến sĩ ấy phân tích mới xấu hổ chết đi được.
Nhã phì cười:
– Có thật không ạ. Hay cánh thanh niên nó bịa. Bây giờ chúng nó cái gì chả đem ra cười cợt được.
– Chả phải bịa. Dân mình dốt đặc cán mai. Chỉ thấy lắm bộ đội.
Đúng là chỉ thấy đông bộ đội. Phần lớn học hết cái lớp bảy là tấp tửng bỏ ngang. Con gái mới chớm lớn đã nhấp nhổm lấy chồng. Cánh trai làng hầu hết xin nhập ngũ. Vì thế những năm chống Mỹ làng Phù đông bộ đội nhất. Cái giá trị mà người làng Phù coi trọng không phải những giáo sư, tiến sĩ mà là lính cụ Hồ. Nhà nào cũng có người đi bộ đội. Có nhà hai, ba người.
Con đường tiếp cận với văn hóa, văn minh của làng Phù chật vật lao đao chẳng khác gì số phận của những con người của đất này. Học hành không đến nơi đến chốn, cái tầm nhìn, cái sự quan tâm cũng chỉ luẩn quẩn quanh miếng ăn. Biết bao nhiêu quyền lợi của chính mình bị xâm hại, bỏ qua mà không biết. Không ít nơi, chính quyền địa phương lợi dụng sự thiếu hiểu biết của người dân để trục lợi. Làng Phù cũng không thoát khỏi tệ nạn đó.
Một dạo, chính quyền thi nhau phù phép biến đất sản xuất thành đất ở. Ao chuôm bị san lấp hết để bán nền, đẩy làng quê vào cảnh úng ngập thường xuyên. Rồi bao nhiêu thứ lệ, phí trái quy định đè nặng lên vai người dân…Cán bộ xã mà mua nhà thành phố, sắm xe ô tô. Người dân còng lưng nuôi mấy trăm người ăn lương từ xóm cho đến xã.
Nguyễn Bá Nhã thấy anh Phèo chồng chị Thơm đột ngột xuống Hà Nội. Hóa ra bức xúc trước lối làm ăn bất chính của cán bộ địa phương, người làng Phù cử anh Phèo đi kiện lên Trung ương. Cái lý do cử anh Phèo, theo các cụ ngoài việc là cây lý sự, anh còn có người em họ là Nguyễn Bá Nhã làm báo ở Thủ đô. Chuyến đi của anh Phèo sau khi bà Buộm qua đời hơn một tháng. Trong bữa cơm chiều anh liên tục gầm ghè với Nhã: “Chúng nó tệ lắm, tệ ghê lắm. Một lũ lừa dân dối đảng. Chú phải về cùng tôi viết bài đăng trên mặt báo…”. Nhìn anh thật ngang ngạnh. Nhã lựa lời: “Bác xuống chơi vợ chồng em mừng lắm. Mai em nghỉ làm đưa bác đi thăm Hà Nội. Còn chuyện quê, theo em bác phải xem xét cẩn thận. Việc bán đất bán cát… phản ánh lên báo về chuyện quê không đơn giản đâu…”. “Không được”! Anh Phèo vằn mắt cắt ngang lời Nhã. Anh lôi trong túi ra một tập giấy, tờ trắng tờ đen lẫn lộn “Tất cả trong này: Chứng cứ, lời khai, hóa đơn… hơn một năm giời mới thu thập được đấy, chú đọc đi rồi phải về làng với tôi”. Nhã quá cảm phục anh Phèo. Không biết đọc mà chỉ nhận mặt chữ anh vừa chỉ tay vừa nói nội dung từng tờ trúng phắp.
Đêm, vợ con Nhã đã ngủ cả. Hai anh em Nhã nằm trên nền nhà. Cứ nghĩ chuyện quê anh không ngủ nổi. Đợi anh Phèo nằm yên yên, Nhã trở dậy đọc đơn kiện của người làng. Ôi chao! Cái làng Phù Vân khốn khó. Bao nhiêu gương mặt bạn bè, anh em nội ngoại lại hiện ra xù xì gai góc sau những con chữ mộc mạc nghiêng đổ. Nhã thấy tức thở quá. Sau lưng Nhã, anh Phèo cứ trằn trọc trở mình. Nghĩ anh lạ nhà khó ngủ, Nhã khẽ gọi: “Bác Phèo chưa ngủ hả. Dậy uống nước vậy”. Không thấy anh nói gì, nhìn vào màn Nhã bắt gặp đôi bàn chân to bè, vặn vẹo của anh. Đôi bàn chân ngụp lặn trong bùn đất, phóng túng và ngay thẳng. Một vết đỏ bầm nơi ngón út vì quai nhựa của đôi dép mới khiến anh khó chịu, thi thoảng lại co co như muốn gãi. Không hiểu sao mắt Nhã cứ đau đáu vào bàn chân anh Phèo. Đôi bàn chân Giao Chỉ to bè vặn vẹo. Hai ngón cái cong gập vào lòng bàn chân như hai cái móc. Bất cứ lúc nào những cái móc ấy cũng ngoắc xuống mặt đất như sợ bất ngờ trượt khỏi cuộc đời này. Nước mắt Nhã ứa ra. Anh đã từng nhìn thấy những ngón chân như thế ở hai bàn chân của mẹ anh. Nhiều bữa ngồi ăn cơm hai ngón chân mẹ cũng cũng cắm xuống nền nhà. Xuống Hà Nội, ngồi ăn cơm với các cháu mẹ anh vẫn quặp hai ngón chân xuống chiếu. Cuộc đời những người như thế là khổ lắm.
Cái máu anh Phèo tham làm cũng tham đẻ. Mới ngoài năm mươi mà lít nhít sáu đứa con. Anh đặt cho chúng những cái tên thật kêu. Con trai: Kiên Cường, Quyết Thắng. Con gái: Kim Ngân, Lam Ngọc, Mộng Mơ… nhưng trông đứa nào cũng bủng beo, trì độn. Mỗi lần thăm quê, vợ Nhã thương lắm. Bao nhiêu quần áo cũ, cô ấy vá lại, gửi về. Anh Phèo lại bảo thằng con lớn viết thư cảm ơn. Trong bữa cơm chiều ấy anh chẳng ăn gì, chỉ uống rượu suông. Thư thoảng anh lại ghé sang Nhã. Mùi mắm tôm, hành sống phả ra trong tiếng nức nở: “Chú biết không, bà Buộm chết rồi”. Nhã sửng sốt hỏi: “Bà Buộm mất rồi?”- “Phải. Chết vì cứt trâu. Khổ sở lắm…”.
Nhã biết anh Phèo như cây cỏ ấu bám lăn lóc trong đất quê. Xù xì chát đắng mà tình nghĩa đủ đầy. Anh coi bà Buộm như mẹ đẻ. Mấy đứa con anh một tay bà bồng bế, chăm ẵm. Bà không chồng, không con nhưng tham việc. Trong trí nhớ của Nhã hình ảnh một bà Buộm chuyên đi hót phân trâu. Dáng bà gày sắt, bụng ỏng tay lăm lăm chiếc giành đứng chơi vơi bên mép nước cứ rõ mồn một. Bà đứng đó sẵn sàng hứng lấy đống phân mà con trâu khi dầm mình xuống nước thường cong đuôi lên ỉa. Mỗi lần cho trâu xuống tắm, Nhã và lũ bạn bảo nhau cho từng con xuống một để bà Buộm kịp hứng phân, nhưng cũng có lúc chúng theo nhau ào xuống, không kịp đổi giành, bà Buộm kéo căng hai vạt áo kề vào đít trâu. Đống phân nóng hôi hổi nặng trĩu, bà hồ hởi bì bõm ôm trong lòng đem vào bờ. Đôi mắt Nhã bỗng cay xé. Anh Phèo than thở: “Chết thảm lắm! Hơn tám mươi tuổi đầu, chân tay lúc nào cũng dầm trong cứt trâu, hôm sốt cao mới biết bị uốn ván. Cảm ơn chú thím có nhời chia buồn…”.
Lời đề nghị của anh Phèo khiến Nhã thật sự băn khoăn. Viết báo, vạch trần cái sai ở đâu còn dễ nhưng với quê hương, quả thật Nhã thấy ngại. Tâm thế an phận, ngại va chạm với chính quyền địa phương là biểu hiện hèn nhát của những người cầm bút như Nhã. Nhưng đêm ấy, nhìn vào đôi chân vẹo vọ của anh Phèo, nghĩ đến cuộc đời những người như bà Buộm, như mẹ anh, đọc tập đơn kiện của người làng Nhã quyết định lên đường về quê. Những bài phóng sự điều tra của Nhã đăng trên tờ “ Dân tộc” đã góp phần tích cực vạch trần vụ tham ô lớn của ban quản trị hợp tác xã Cao Phong. Những người có lỗi đã bị kỷ luật. Sau chuyện đó anh Phèo phởn chí lắm. Trò chuyện với ai anh cũng vỗ ngực chính anh là người đã chiến đấu đưa bè lũ “lừa dân dối đảng” ra ánh sáng. Chính anh đã cho chúng vào tù.
Một lần Nguyễn Bá Nhã gợi ý viết về anh Phèo. Viết truyện ngắn. Nhân vật mang bóng dáng cuộc đời của anh nhưng tên tuổi khác đi. Nghe xong anh bảo: “Đời tôi tầm thường, chú viết làm gì. Nhưng hãy viết cho cả nước biết cái làng Phù mình không có hèn có kém. Chú nghe chửa. Đấy, ngày Tổng khởi nghĩa làng mình cầm cờ vác dáo đi đầu. Tham gia xây dựng hợp tác xã nông nghiệp đợt một. Bộ đội chống Mỹ đông nhất vùng. Đấy, bọn “lừa dân dối đảng” làm ăn bất chính liền bị lật đổ ngay. Đấy, đường lối của tôi chỉ ngắn gọn thế. Còn làm cho làng mình vẻ vang hay mang tiếng là ở nơi cái chữ nghĩa của chú. Thế nhé! Thôi, chú đi chân cứng đã mềm”.
Lý sự nhưng khúc chiết, công bằng. Lời anh Phèo sáng rõ thế, mà Nhã cứ loay hoay mãi. Viết về làng Phù về những con người như anh Phèo, bà Buộm chữ nghĩa Nhã cứ hời hợt, bóng bẩy đến khốn nạn.
Nhân chuyến về quê lần ấy cùng anh Phèo, Nguyễn Bá Nhã tìm gặp Đặng Hoàng Vạc. Sau cái vụ gạ mua đất của bủ The không thành, Vạc tung tiền dồn ba mảnh liền nhau cạnh hai mảnh anh ta mua trước đó ở mặt đường thị tứ. Diện tích cũng rộng gần hai sào. Một khu từ đường vô cùng hoành tráng mọc lên. Mặt tiền lừng lững hai trụ cổng đắp hình rồng, phượng. Giữa hai khối nhà cổ kính trồi lên một tầng gác chuông đồ sộ. Nhìn từ xa chẳng khác gì thánh đường ở các nước phương Tây. Chắc thằng Vạc coppy mô hình nhà thờ của nước ngoài. Nó thuê xe cần cẩu chở những cây cau vua to lừng lững về trồng quanh nhà. Nói chung một núi tiền đổ ra, song thật tình nhìn nó chả có hồn vía gì cái nhà thờ truyền thống Việt Nam.
Công trình của Đặng Hoàng Vạc khiến người làng Phù lác mắt. Mà chẳng riêng gì người làng Phù, cả mấy xã chung quanh chưa thấy có ngôi từ đường nào cao, to bề thế đến vậy. Cái đại hồng chung trên gác chuông to vật vã chả kém chuông chùa. Nghe đâu thằng Vạc đặt đúc tận bên Đại Bái, Bắc Ninh. Hôm rót đồng vào khuôn, ba xe ô tô chở bà Én và tất cả con cháu về chứng kiến. Cũng có vài người thân thiết trong họ Đặng được mời. Họ bảo khi mẻ đồng sắp chín cô Lẫm, vợ thằng Sếu lột hết dây chuyền, nhẫn tay, vòng tai đến hai lạng vàng thả vào lò. Mấy anh em nhà Đặng Hoàng Vạc làm theo. Cái chuông treo ở nhà thờ nhà Vạc có dễ đến cả chục lạng vàng. Nhiều vàng thì tiếng vang và ấm lắm. Dư âm ngân nga mãi chưa tan. Ấy là người làng Phù râm ran bàn tán thế, chứ xưa nay đã nhà nào đúc chuông, nhà nào có nhiều vàng mà biết.
Ngày khánh thành từ đường, bà Én mời cả làng tới dự. Cỗ bầy hơn bốn trăm mâm. Ăn rà rã một ngày. Chủ yếu khách làm ăn, buôn bán của Vạc. Bạn bè của cô Le từ Hà Nội về tính ra hơn chục ô tô. Người làng Phù có đến nhưng không đông lắm. Họ lâu nay vốn vẫn rất tự ti, chuyện ăn uống thì càng ngại. Miếng ăn là miếng nợ. Mà nợ chuyện cưới xin, ma chay nó đi một nhẽ. Ai cũng có cha mẹ già, con cái trưởng thành dựng vợ gả chồng. Miếng ăn vào những dịp ấy, mang ý nghĩa đầm ấm, trách nhiệm chòm xóm với nhau. Ăn cỗ mừng khánh thành từ đường nhà người ta thì bao giờ mình xây được từ đường mà mời lại? Rồi chưa nói đến cái chuyện đã đi ăn là phải có quà. Thói quen bỏ phong bao năm chục, một trăm thì nghe ra đám này không hợp lắm. Nhà Đặng Hoàng Vạc tiền bạc tính bằng trăm, bằng ngàn tỷ, năm ba chục tiền mừng không khéo lại để cho đám như con Lẫm nó rủa sả ngầm. Mấy đoàn khách từ Hà Nội về thấy khiêng theo cả ti vi màn hình phẳng, tủ lạnh, rồi những đôi lục bình gỗ quý trạm trổ vô cùng tinh xảo… Mình chẳng lẽ cứ cái lệ lâu nay của dân làng. Người làng Phù xưa nay nó cứ rạch ròi, chi li thế. Thành thử chỉ những ai trong nội tộc hay ai có mối quan hệ với Đặng Hoàng Vạc mà không đến không được thì mới đến. Từ đường xây xong, bà Én dọn xuống ở. Vợ chồng thằng Vạc tiếng là có nhà ở quê nhưng thường xuyên ở dưới thành phố Giang Hạc. Cả cái cơ ngơi đồ xộ chỉ có mình bóng bà Én vào ra trông càng giá lạnh.
Lần đầu tiên Nhã gặp Vạc từ ngày nó đi nước ngoài về. Mà kể đúng ra phải là mấy chục năm từ ngày Nhã lên đường nhập ngũ. Vài lần về quê anh cũng đã ngó nghiêng xem Vạc ở nhà không nhưng chẳng gặp lần nào. Nhã và Vạc chơi thân với nhau từ lúc để chỏm. Do hoàn cảnh hai nhà cùng thuộc thành phần bóc lột trong cải cách ruộng đất, không được chơi với con nhà bần, cố nông thì đám bóc lột con chơi với nhau. Nhã vẫn lưu dấu chút ít cảm tình với Vạc. Từ cái vụ anh em nhà Đặng Hoàng Vạc gạ mua đất của bủ The, nghe chuyện con Lẫm cạnh khóe chửi rủa xúc phạm bủ, Nhã đã định thế nào cũng phải ngồi với thằng Vạc một buổi. Anh chủ động đánh tiếng khi trông thấy Vạc đang đứng ngó nghiêng ở sân từ đường.
– Chào tỷ phú doanh nhân thành đạt.
– Ố, duyên may nào mà hôm nay rồng đến nhà tôm thế này?
Vạc vốn là người vui tính, sởi lởi. Sau bao nhiêu năm giờ vẫn thế. Nhã cũng mở lòng tếu táo:
– Vâng. Rồng đây rồng đất, tôm kia tôm hùm.
Vạc vừa pha nước vừa căn vặn:
– Mà từ ngày tôi về nước đây là lần đầu tiên chúng ta ngồi với nhau đấy nhỉ? Sáu chục tuổi đến nơi rồi. Tóc đổ bóng cả rồi.
– Ừ thì mỗi thằng một phương. Nghề ngỗng của tôi với ông lại chéo nghoe nhau 180 độ. Chẳng có lý do gì để ngồi. Mấy lần tôi về quê cũng có ý xem ông có nhà không nhưng thấy bảo ông chủ yếu ở dưới Giang Hạc.
– Lũ địa chủ cường hào chúng mình phải có gì hợp nhau chứ? Tôi với ông lại cùng tuổi. Hay ông chê tôi là loại trọc phú? – Đặng Hoàng Vạc hềnh hệch nói.
– Là ông tự nói đấy nhé. Mà ông là địa chủ thứ thiệt. Bây giờ càng đại địa chủ. Còn nhà tôi là cường hào giả cầy. Ngày cải cách ruộng đất sửa sai, bầm tôi còn được hạ xuống bần nông, chứ tôi bây giờ cố nông cũng chưa xong.
– Đừng tự hạ mình thế, tôi cũng để ý dư luận cả đấy. Người ta bảo ông thuộc hạng sang cả nhất xã này đấy. Nhà văn, nhà báo này, lại là người đầu tiên của làng thi đỗ vào đại học, học hành xuôn xẻ. Ông thuộc loại “Nguyên khí của quốc gia” còn gì.
Trò chuyện phớ lớ một hồi, Nhã trầm giọng bảo:
– Lâu lắm mới gặp nhau, nhưng tôi cũng phải nhắc lại chuyện này ông đừng giận. Hình như dạo mua đất mua cát của bủ The, nghe nói anh em ông xử sự không chuẩn lắm, nhất là cô Lẫm vợ chú Sếu.
Đặng Hoàng Vạc sững người:
– Ông lấy thông tin từ đâu? Sau vụ đó tôi cắm cúi dưới Giang Hạc, có để ý gì nữa đâu.
– Ông thì có thể không, nhưng người làng bảo cô Lẫm cạnh khóe, xúc phạm bủ The thậm tệ lắm. Cô ấy rủa bủ là: “Ba lần tiễn con đi ba lần thân già lặng lẽ…rồi chửi bủ là đồ vô phúc mất mả”. Chuyện này tôi nghe lâu rồi, hôm nay gặp ông tôi mới nói. Nếu đúng cô Lẫm làm thế với bủ The là rất bất nhân, bạc nghĩa. Ba người con trai bủ hy sinh vì đất nước. Là một người mẹ còn ai đau đớn, bất hạnh hơn bủ. Vì thế tôi nói ông nên nhắc nhở cô Lẫm.
– Họ cứ thêm mắm thêm muối vào chứ tôi nghĩ thím Lẫm cũng chỉ bực bõ mà nói bâng quơ qua quýt vài câu thôi. Nhiều người bây giờ ác khẩu lắm ông ơi.
Vạc bao biện cho em dâu làm Nhã nóng mặt:
– Không như ông nghĩ đâu. Dân người ta bất bình lắm. Họ bảo vợ chồng chú Sếu còn mua cả loa thùng về gào thét tra tấn bủ The. Tôi với ông là người lớn, bây giờ không phải lúc ngồi để tranh hơn thua. Ông phải để tâm một tí mới được – Nhã lặng đi đắn đo rồi chẳng hiểu sao anh bật ra – Nói thật với Vạc, nếu cô Lẫm một lần nữa gây sự với bủ The là tôi không để yên đâu.
Giọng Nhã quyết liệt. Nói xong Nhã chợt tự hỏi: “Ô mình là gì mà đe dọa anh em nhà Vạc? Họ hàng nhà bủ The cũng không. Việc làm của cô Lẫm cả xóm biết thật đấy, chính quyền còn chả can thiệp thì việc gì đến mình”. Nhã chờ Đặng Hoàng Vạc nổi xung lên. Nhưng Vạc ngồi lặng. Thái độ nín nhịn của Vạc khiến Nhã chợt thấy mình liệu có se sắt quá không. Anh liền nói vòng vo cho đỡ căng thẳng:
– Tính tôi thế. Có lẽ ngấm nặng quá cái chất người làng Phù, điều gì quá trớn thì “nhất thì bét”. Có gì ông xí xóa. Tôi với ông đều là những đứa bất hạnh từ lúc tuổi thơ. Mỗi người theo đuổi một chí hướng, nhưng rồi suy cho cùng cũng đến lúc “cóc chết ba năm quay đầu về núi”. Mỗi thằng đều như một mảnh vỡ của làng Phù này tách ra, bay lượn kiểu gì rồi cũng dạt về cội cả. Ông còn mẹ già, có nhà cửa từ đường ở quê. Song tôi nghĩ cái “nguy” hơn là ông quá giầu có. Giầu có đến độ nguy hiểm. Tiền – bạc mà. Vì thế ông nên chan hòa với người làng, không phải tôi lên lớp ông đâu, nhưng sự đời đúng là như thế đấy.
Nhã đứng dậy chìa tay, Vạc nắm tay Nhã lắc lắc. Nó không hề tự ái. Mấy chục năm rồi cuộc hội ngộ với Đặng Hoàng Vạc lại đẫm mùi không vui như vậy. Nhưng Vạc đúng là kẻ không đến nỗi đáng ghét. Vạc vốn là đứa thông minh, có khiếu văn nghệ, mồm mép biến báo. Có thể tiền bạc, có thể cuộc sống lý tài này làm cho anh ta trở nên khệnh khạng, mất đi bản chất ấm áp vốn có. Buổi trò chuyện với Vạc làm Nhã xốn xang mất mấy hôm. Anh không ngờ mình lại thẳng thừng quyết liệt thế. Phải người khác có khi thành cãi nhau to, thành thù hằn, không nhìn mặt nhau nữa ấy chứ.