Cũng phải nhì nhằng tới hơn một năm Nguyễn Bá Nhã mới trở ra Bắc. Anh là một trong những hành khách trên chuyến tầu hỏa đầu tiên nối Hà Nội với Sài Gòn. Những ngày nằm bẹp trên tầu, Nhã chúi đầu vào mấy cuốn sách văn học nhặt được trong cư xá sân bay Tân Sơn Nhất. Phần nhiều tên sách rất cải lương rẻ tiền. Vốn đam mê văn học, Nhã muốn đọc thử xem cái “gu” của dòng văn học miền Nam dưới chế độ Sài Gòn như thế nào. Nghe mấy ông phê bình văn học miền Bắc thì hình như đó đều là đồ bỏ đi. Bệnh hoạn, sa đọa, lai căng. Rặt giọng phê phán một chiều. Không nằm trong số người cái gì cũng ta là nhất, Nhã quyết đem theo mấy cuốn mà dư luận miền Nam lúc ấy nhắc tới nhiều. Trước lúc ra Bắc, Nhã được cấp trên nhắc nhở về chuyện mua hàng hóa. Áo len, khăn voan, ví đầm, quần bò, búp bê… chỉ được mua số lượng mỗi thứ một cái. Không đem ra Bắc văn hóa phẩm đồi trụy của chế độ cũ. Nhã không có tiền để phải lo chuyện mua bán. Một chiếc khăn len biếu mẹ. Hai cái khoăn voan cho hai em gái. Lọ dầu Nhị Thiên đường cho bà ngoại… Tuy vậy hành lý của Nhã cũng khá nặng. Một lần vào nhà viên trung tướng Trần Văn Quang, Tổng tham mưu quân đội Việt Nam Cộng hòa anh nhặt được khá nhiều sách. Căn nhà đã bị bới móc tanh bành. Chỉ còn mấy giá sách của ông ta là ít bị xáo trộn. Nhã tha hồ chọn. Anh khễ nễ bê về bộ đại từ điển bách khoa toàn thư thế kỷ 20 của Pháp (Larousse du XX e Siecle). Bộ sách có sáu cuốn nhưng anh chỉ tìm thấy bốn cuốn đầu. Bắt đầu từ vần A. Mỗi cuốn nặng gần chục cân. Vậy là chiến lợi phẩm mà Nhã lấy được từ nơi được mệnh danh Hòn ngọc Viễn Đông toàn sách là sách. Nhã chúi đầu vào cuốn tiểu thuyết hiện sinh “Vòng tay học trò” của tác giả Nguyễn Thị Hoàng. Câu chuyện tình giữa cô giáo với học trò bị dư luận lên án là dâm thư. Một thứ loạn luân. Nghe thì ghê vậy nhưng đọc nó thấy cũng bình thường. Kiểu tình yêu khác lạ, ủy mị, cải lương. Nguyễn Thị Hoàng là cái tên ăn khách bậc nhất Sài Gòn lúc đó. Nữ tác giả này còn có bút danh là Hoàng Đông Phương, ký dưới nhiều tác phẩm được giới trẻ miền Nam đón đọc như: “Vệt sương trên ghế hồng”, “Một ngày rồi thôi”… Nó phản ánh tâm trạng và những mâu thuẫn nội tại trong giới trẻ ở các đô thị miền Nam. Tác phẩm của nhà văn này theo thế thuộc loại cấm đem ra miền Bắc. Nhưng nói là cấm vậy chứ ai kiểm tra. Người còn ta bận tập trung vào đô la, hạt xoàn, vàng, đá quý…chứ mấy ai để ý đến sách vở. Cũng vì thế mà vô khối tài liệu quý, trước tác có giá trị của nhân loại lưu trữ trong các tủ sách cá nhân của quan chức, tướng lĩnh Sài Gòn bị thiêu bỏ khi lính ta dọn dẹp cư xá sĩ quan và công sở của chế độ cũ.
Cùng toa với Nhã, còn mấy chục cán bộ, chiến sĩ. Hành trang của họ phần nhiều giống nhau, chiếc ba lô cóc cáu bẩn. Nhiều cái bên ngoài treo một con búp bê nhựa mặc váy lòe xòe. Cũng có anh xách theo chiếc khung xe đạp còn để mộc. Có cả đài bán dẫn, nhưng ít thôi. Rất ít. Phần đông đều nhẹ tênh. Toa tầu cũ hôi hám. Ghế không đủ, lính ta mắc võng ngang toa chẳng khác gì bãi khách trên đường Trường Sơn thủa nào. Người trên võng ngó cổ xuống người nằm ghế trò chuyện, khói thuốc lá mù mịt.
Nằm bên dưới võng Nhã là Tượng và Đàm. Anh quen hai người lúc tập kết ở sân ga Sài Gòn. Tượng, cụt chân phải, bị thương khi tham gia giải phóng cụm đảo Hòn Ông, Hòn Bà cuối tháng 5 năm 1975. Đi lại phải nhờ đôi nạng gỗ, nhưng chưa thuần thục lắm và có vẻ vẫn còn đau. Đàm đeo ba lô cho Tượng. Cái trước bụng cái sau lưng nhưng đều xẹp lép cả. Lúc lên tầu Nhã bảo:
– Hai cậu ngồi luôn cả chỗ của tớ đi. Tớ mắc võng bên trên. Mấy ngày trời chen chúc, cái chân ông Tượng không chịu nổi đâu.
Đúng là tên nào của bào hao làm vậy. Vóc dáng Tượng lộc ngộc như con voi. Đặc biệt ít nói, ngồi đâu chỉ một lúc là mắt anh ta díp lại. Chuyện gì buồn cười Tượng ngoác miệng ra, hặc hặc cười không thành tiếng. Đàm vào loại còi cọc. Bộ quần áo hắn mặc chỉ cỡ B2 mà đít chôn vẫn rúm ró. Đàm bảo trước khi đi B đã kịp lấy vợ. Hình như anh còi nào cũng lắm chuyện. Nhìn thấy gái mắt Đàm cứ hau háu. Nhã vẫn nhớ cái cảnh ba thằng ăn cơm ở quán sân ga Sài Gòn. Đàm đưa bát cơm lên miệng mà mắt thì để đâu đâu. Mỗi khi hắn lùa cơm vào miệng thì cơm lại rơi hết xuống cổ xuống ngực. Hóa ra có hai nữ sinh mặc áo dài trắng ra tiễn bạn vừa lướt qua. Tượng bịt mồm cười cấu vào tay Nhã. Cả hai khùng khục. Đàm tỉnh ra, chống chế:
– Cái bé kia trông quen quá. Hôm đầu vào Sài Gòn xe tớ cho một em quá giang. Bố mẹ nàng di tản, nhưng nàng quyết định ở lại. Đang lơ vơ chỗ ngã ba Long Thành thì gặp tụi tớ.
– Thôi ăn đi, nửa bát cơm bón cho đất rồi. Máu gái kiểu này không khéo chưa kịp ra gặp vợ đã có đứa dắt đi mất .
Nhìn bên ngoài Tượng và Đàm có vẻ tréo nghoe nhau lắm vậy mà lại chơi với nhau khá thân thiết. Hình như họ bổ xung cho nhau thêm hoàn hảo. Qua đêm đầu đám lính ngủ mê mệt, sau bữa sáng bắt đầu râm ran trò chuyện. Vẫn chuyện lính. Thôi thì đủ đề tài, đủ cung bậc. Đàm là tay đầu têu khuấy động cả toa. Bao giờ cũng là chuyện yêu đương trai gái. Tiếp đến là tiếu lâm. Mỗi người một câu, lúc ầm ĩ bốc trời, khi thầm thì mơ tưởng. Tiếng Đàm vói lên:
– Các đồng đội biết không? Ngày nhập ngũ tớ chỉ nặng có 45 cân thôi. Vậy mà sau đợt huấn luyện ba tháng tớ lên được trên 70 cân.
– Bốc phét, lợn nhồi cũng chẳng nhanh được thế.
– Thật mà. Có phải tự tớ khen đâu. Vợ tớ khen đấy chứ.
– Vợ cậu cân cậu lên à?
– Chuyện là thế này. Trước ngày đi B, tớ được về phép một tuần. Nhớ quá, cưới vợ mấy hôm thì nhập ngũ, đang máu. Đúng là xăm xăm như lính về quê. Tầu đến ga lúc mờ sáng, tớ phăm phăm cuốc bộ một lèo tới nhà gần chín giờ. Không hiểu bố mẹ tớ đi đâu mà nhà cửa vắng tanh. Mỗi vợ đang nấu cám lợn dưới bếp. Tớ ào vào. Cô nàng trố mắt nhìn, chưa kịp nhổm dậy, thì tớ vật ngửa luôn ra. Làm cái.
– Hí… hí… không nhịn được à?
– Còi mà máu thế.
– Nhịn thế chó nào được. Nhìn má nàng hây hây. Quần vén cao hở cả hai bắp đùi trắng hơ hớ. Lúc tớ “thông nòng” nàng cứ hức nhược lên. Miệng vừa thở vừa khen: “Cơm gạo bộ đội tốt thật đấy. Mới có mấy tháng mà lên cân nhanh thế. Phải 70 kí là ít”. Xong việc, tớ đổ vật ra nền bếp. Nàng ngồi dậy, vừa buộc lại tóc tai vừa trố mắt ra nhìn rồi cười ngặt cười nghẽo. Cười chảy cả nước mắt nước mũi. Hóa ra lúc ấy tớ vẫn còn đeo cái ba lô trên lưng.
– Há… há… Đúng là lão còi lắm chuyện. Thằng còi nào cũng máu cả.
Cả toa rầm rĩ. Thằng Họa bị chuyện của Đàm kích thích, đứng dậy tham gia:
– Chuyện lính về quê thì vô thiên lủng. Thằng Đàm tuy lên cân nhanh thế, nhưng chưa nhanh bằng thằng bạn tớ.
– Bạn mày cũng tăng cân à?
– Không lên cân mà nó lên cấp, lên chức. Có lẽ
nó là trường hợp thăng cấp nhanh nhất quân đội ta.
– Chuyện thế nào kể đi.
– Nó tên là Vình, con một. Ông bố hy sinh ở Điện Biên Phủ nên thuộc diện không phải nhập ngũ, vậy mà nó cứ nằng nặc đòi đi bộ đội. Ngăn không được bà mẹ đồng ý, nhưng ra điều kiện phải lấy vợ xong mới cho đi. Cưới được đâu nửa tháng thì cu cậu lên đường. Cũng qua đợt huấn luyện như thằng Đàm. Bắn đạn thật đạt 29 điểm, trên cho về phép. Sướng quá, thằng Vình nhắn tin cho mẹ. Hôm hắn về bà mẹ đứng một bên cổng, cô vợ đứng một bên cổng. Hai người đàn bà co kéo hắn ta về phía mình. Cô vợ trẻ khỏe hơn, lôi tuột chồng vào trong buồng, đóng sập cửa lại. Bà mẹ đành chạy theo ghé tai vào bức vách. Tiếng vợ nó cười khinh khích lào phào, câu rõ câu mất: “Khỉ nào. Chưa chi đã thượng tướng lên rồi”.
Bà mẹ tức tốc chạy sang hàng xóm hồ hởi khoe:
– Các bủ, các bà ơi. Thằng cháu Vình nhà tôi mới đi bộ đội mà tiến bộ lắm các bủ ạ.
– Ôi! Thế thì mừng cho bà quá. Tôi cũng mới nghe tin anh Vình được về phép, đang định sang hỏi thăm.
– Vâng. Cháu vừa về, nào tôi đã kịp hỏi han gì. Vợ chồng nó lôi nhau vào trong buồng. Tôi nghe con vợ nó nói nó lên Thượng tướng rồi các bà ạ.
…
Cười ngả cười ngớn. Nhã phải đưa hai tay chặn lấy bụng. Cái võng rung lên từng nhịp. Phía dưới anh, Tượng cũng hặc hặc rồi chợt bật ho rũ rượi.
Chuyện còn nối nhau rầm rĩ cho đến lúc tầu vào ga. Tiếng rao hàng rộ lên, mấy chàng lính nằm gần hai cửa toa vội nhổm dậy, nhắc ba lô chặn cửa. Chỉ một loáng sau, tiếng đấm cửa đồm độp kèm lời mời mua hàng. Vài cái miệng lính lại ngoác ra:
– Toa quân sự, không được vào.
– Các chú ơi, con vào chút xíu à, phục vụ các chú nước uống, quà bánh mà.
– Không là không! Lính rách làm đ. gì có tiền mà quà với bánh.
– Ai bánh giò, bánh chưng, bánh ngọt… đơ… ơi…
– Thuốc lào Tiên Lãng, lính hút thủ trưởng say, chồng hút vợ lăn quay, bố hút con bay bay… đơi đơi… Điếu kêu, đóm cháy, trà đượm, giá rẻ bất ngờ, thanh toán bằng đô-la Việt nào… ào.
– Nghe chả rao mà thèm. Mở cửa ra mày -Chàng lính thô tháp vục dậy bảo bạn – cho ông thuốc lào vào làm điếu. Lâu quá ta, ngày trước ở nhà tớ toàn đánh bạn với anh Tiên Lãng này, bảo ông ta vào đây.
Cái hòm gỗ nhỏ như chiếc tráp thày bói ló qua khe cửa hẹp. Rồi đến ấm nước trà pha sẵn bọc trong cái hộp lót bao tải. Bóng đèn dầu lắc lư nơi cái lỗ khoét sâu trên mặt hòm. Ống điếu cày vặn sợi dây đồng treo ngang chỗ quai xách tay. Mấy anh lính vây ông thuốc lào vào giữa.
– Nào, nào các chú. Lâu ngày, thử một mồi cho thấy trời đất. Nào… mời các chú.
Ba, bốn bàn tay thò vào bịch thuốc véo, vê, hà hơi. Chiếc nõ điếu cháy đỏ chạy vòng hết một lượt. Khói cuộn vẩn vơ trong lòng toa. Hút xong dựa lưng vào thành ghế. Mắt đờ đẫn, lim dim. Khuôn ngực hào hển, thở dốc.
– Say thật… hà, hè…
– Quắt tai vào chưa? Làm phát ông Nhã ơi.
Nhã ngóc cổ về phía anh lính vừa gọi lắc đầu bảo:
– Tớ chịu. Cái món này nặng ghê gớm, có lần tớ bập phải, chảy cả nước mắt, nước mũi.
Tiếng mấy người đang chờ điếu giục:
– Thôi hút đi, cháy hết mẹ nó đóm rồi cứ giữ mãi thế ông nội.
Chợt một tiếng rao như hát khiến đám lính giật thót. Ông bán tạp phẩm, từ vai xuống chân nhúc nhỉu nào dây nhợ, kim băng, khăn mặt, băng phiến, đồ chơi bằng nhựa…Nhân lúc lính ta không để ý đã len vào toa. Ông lão cứ khua khua cái chùm hàng tạp phí lù ấy lên rồi cất giọng:
“Đường dài mà… vui cảnh hồi hương
Kim băng, lơ, tẩy, lược gương tặng nàng.
Chứ lính trơn, anh chẳng có bạc vàng.
Dầu thơm đây em chải tóc, xà bông gội đầu.
Cha già anh tặng lọ dầu
Con thơ kẹp tóc, tong tèng đeo tai
Mà này, dây chuyền thì anh tặng ai?
Quà gì cũng có ai mua đơi nào… ào”
– Mua đi các chú, các bác. Ấy ấy, cứ từ từ xếp hàng thứ tự, đừng chen nhau. Chúng tôi có đủ hàng phục vụ quý vị.
Miệng ông lão liến láu như tép nhảy, dù chẳng có ma nào ngó ngàng đến món hàng của ông ta. Người bán cứ khua đi khua lại món đồ chơi. Khiến mấy chú lính phát cáu:
– Thôi ông ra đi cho. Đã bảo không mua là không mua. Lính rách làm gì có hào. Ra đi, ra đi.
Đêm trùm xuống, Nhã thiếp đi trong cái nhịp lắc lư của con tầu. Thư thoảng một làn gió lọt vào se lạnh. Chỉ còn ít giờ nữa là đến ga cuối, quê hương đã rất gần. Hình ảnh những người thân yêu, những đồng đội anh lại hiện về. Nhã không hình dung nổi chuyến “khải hoàn” của mình sau mười năm quăng mình vào chảo lửa chiến tranh lại là thế này. Ngày anh nhập trạm giao liên ở cửa rừng Trường Sơn có Cao Mừng, có đồng đội… Giờ nhiều người đã nằm lại ở những cánh rừng não nề mưa rơi. Cả Ngàn Chi, người con gái mà anh yêu thương nhất trên đời này. Lúc này họ có biết chiến thắng đã về? Hòa bình đã trở lại nhưng cuộc sống thì chưa hẳn đã được như họ tưởng tượng và mong ước về nó. Những người được sống như Nhã sẽ trải nghiệm nền hòa bình ấy. Liệu họ có lúc nào phải đau lòng, xấu hổ khi nghĩ tới cái chết của bao nhiêu con người đáng sống nhất đã ngã xuống cho nền hòa bình. Liệu những người như anh có làm hoen ố những dòng máu ưu tú đã đổ? Liệu máu xương của hàng triệu con người có uổng phí?
Kỷ niệm về Cao Mừng về Hoàng Vĩnh Trạm cứ luẩn quẩn trong đầu Nhã. Ba thằng lính làng Phù vào chiến trường cùng đợt, giờ đây chỉ có mình Nhã trở về. Mặc dù Hồ Văn Bản cam đoan thằng Trạm chạy theo giặc, nhưng Nhã cứ mong là nó nhầm lẫn. Trong chiến tranh mọi nhầm lẫn có thể xảy ra. Thực hư thế nào chưa rõ nhưng nó khiến ông bà Phổ chỉ biết thở dài ngao ngán. Sau bao nhiêu lần tìm tin tức con, ông Phổ nhận được câu trả lời là Trạm mất tích trong chiến tranh. Người làng Phù bảo thôi thế cũng may. Mất tích khiến người ta phân vân chưa biết tốt xấu thế nào. Nếu xác tín chuyện thằng Trạm đầu hàng giặc thì ông bà Phổ khó mà sống nổi.
Đau xót băn khoăn nhất là số phận thằng Mừng. Nhã vẫn nhớ như in cái hôm thằng Nhiệt nhảy bổ vào chỗ Nhã.
– Hề hề, bất ngờ chưa? Tao đang trên đường xuống Phú Ninh. Hai tiếng nữa mới phải lên đường. Tao nhớ mày quá. Hôm nọ hỏi mấy đứa ở phòng Thông tin quân khu nó bảo mày vẫn cắm rễ ở K07.
– Đơn vị đang nằm ở đâu?
– Bãi khách 254. Tao vừa đi vừa chạy hết nửa giờ.
Nhã vội vơ mũ, khoác súng lên vai bảo:
– Nếu không ở lại được thì đi luôn. Tao tiễn mày, vừa đi vừa nói chuyện. Lúc này tao đang rỗi.
Nguyễn Bá Nhã và Nhiệt trở lại đường giao liên. Đi được một đoạn chợt Nhiệt khựng lại. Mặt hắn sầm xuống, giọng bẹt đi:
– Nhã ơi…
– Gì thế? – Nhã lấy làm lạ trước thái độ của nó.
– Mải chuyện tao quên mất… Mày biết tin chưa, thằng Mừng bị địch bắt rồi.
– Sao? – Nhã choáng váng. Anh sáp lại gần Nhiệt giọng run rẩy, mắt nhìn như chàm vào mặt nó. Hình như Nhã hét lên:
– Bao giờ? Ở đâu?
– Đầu năm rồi. Nó bị bắt khi đơn vị tao đánh vào cứ điểm Cao Lao.
Nhã nghe câu được câu mất. Mừng đã chuyển từ lính 2w sang làm lính trinh sát sau mấy tháng vào Nông trường 3. Nó nhỏ người nhưng chiến đấu rất dũng cảm và đặc biệt có năng khiếu trong nhiệm vụ này.
– Lúc bị bắt nó là trung đội trưởng trinh sát pháo binh. Trận ấy đơn vị tao gặp khó bởi trận địa pháo địch đặt trên điểm cao 200. Hỏa lực rất mạnh khống chế mọi ngả đường vào cứ điểm. Để giải quyết Cao Lao phải nhổ được trận địa pháo đó. Cao Mừng xin dẫn một tổ bốn người đem theo khí tài lên đồi tranh bên cạnh làm mắt cho pháo binh ta. Hợp đồng khi pháo binh dập trận địa pháo, thì đơn vị tao cũng nổ súng công phá Cao Lao. Một trận phối hợp hỏa lực thật đẹp. Tổ trinh sát của Cao Mừng như ngồi trên đầu giặc. Nó căn chỉnh chính xác. Pháo ta bắn rất chụm. Chỉ ít phút sau trận địa của địch bị vô hiệu hóa. Quân ta giải quyết Cao Lao không mấy khó khăn. Nhưng thằng Mừng không trở về…
– Làm sao biết nó bị bắt?
– Cao Lao bị tiêu diệt nhưng một trung đội địch có nhiệm vụ bảo vệ trận địa pháo đã phát hiện ra tổ trinh sát của Cao Mừng. Chúng tràn lên. Quân số quá chênh lệch, Cao Mừng lệnh cho bốn chiến sĩ đem theo thiết bị lùi về bìa rừng. Một mình nó ôm AK chạy ngược hướng rút lui của đồng đội. Từ khoảng cách đó Cao Mừng nổ súng hút địch về phía mình. Tiếng súng ran lên một lúc lâu nữa mới tắt hẳn. Mấy thằng được Cao Mừng cứu kể lại như thế.
– Vậy thì khó mà sống được – Nhã rên lên.
Tuy chưa biết nó sống chết thế nào nhưng trước bữa ăn, cả đơn vị tao đứng lặng một phút tưởng nhớ Cao Mừng và đồng đội hy sinh trong trận tập kích Cao Lao. Mấy chiến sĩ trẻ trong tổ trinh sát có thằng còn bỏ cơm.
– Sao lúc nãy mày nói nó bị bắt?
Thì thế mới oái oăm, rắc rối. Ba hôm sau máy bay địch vè vè trên đầu. Từ bụng thằng trinh sát, chỉ điểm ấy bung trắng xóa truyền đơn. Mọi người tá hỏa vì thấy ảnh thằng Mừng. Trong thư nó kêu gọi quân ta chiêu hồi về với chính nghĩa quốc gia.
– Thằng Mừng viết thế?
– Thư đánh máy chứ không phải chữ nó nhưng tụi tâm lý chiến địch nó loan thế. Chúng ra rả đọc lá thư của Mừng. Còn đọc tên bố nó là Cao Thứ, năm nó sinh ra và quê quán. Mà mày không ngờ đâu. Trong thư nó có nhắc đến mày nữa.
– Nhắc đến tao?
– Nó bảo mày và nó là anh em, động viên mày quay súng ra hàng để được hưởng lượng khoan hồng…
Đầu óc Nhã quay cuồng. Chẳng lẽ thằng Mừng đầu hàng phản bội thật. Không thể như thế. Tiếng Nhiệt nhòa nhợt trong cái mớ suy nghĩ rối rắm, hoảng loạn của Nhã:
– Mấy ngày liền máy bay địch cứ quần thảo trên đỉnh rừng. Nhiều người phân vân về cái lẽ trong lá thư. Cũng có người nghĩ thằng Mừng đã chiêu hồi. Nhưng tao thì không tin. Tao lên gặp và báo cáo chỉ huy. Các thủ trưởng cũng không tin nó đầu hàng. Nhưng lúc ấy xác minh thật giả là rất khó. Đơn vị tao sau trận ấy lại di chuyển liên miên, rồi chuyện về thằng Mừng cũng chẳng ai nhắc đến nữa. Tâm trạng mọi người đều né tránh. Mày biết đấy, thà gục ngã trước mũi súng giặc còn dễ, đằng này nó biến mất tăm mất dạng. U u mơ mơ. Chuyện thành ra phức tạp. Mấy năm chiến đấu cùng nó, tao biết nó rất nghị lực, dũng cảm, vững vàng. Nó lập nhiều chiến công và được thăng chức khá nhanh. Chưa ai thấy nó biểu hiện tư tưởng sợ sệt, dao động bao giờ.
– Nhưng làm sao biết nó không chiêu hồi? Làm sao bọn tâm lý chiến địch biết tao là anh nó?
Câu hỏi ấy anh hỏi Nhiệt và nó cứ vần vũ trong đầu óc Nhã mấy năm trời. Nói gở, nếu đúng là thằng Mừng trở súng đầu hàng địch như thằng Trạm thì những thằng trai làng Phù còn dám ngẩng mặt nhìn ai nữa. Nhiều đêm Nhã vừa đau xót vừa lo sợ khi nghĩ đến Cao Mừng.