10

Biết bao biến cố trong đời. Biết bao vật đổi sao dời vậy mà không hiểu sao có những chi tiết rất nhỏ, những chuyện tưởng vặt vãnh thời con trẻ cứ bám riết lấy Nhã. Năm mười bốn tuổi, đã một lần Nhã được cụ Bảng cho đi theo cụ làm lòng lợn. Làm lòng ở ngay cái bến nước ao chùa chỗ mấy bậc đá cạnh cây ruối sà trên mặt ao. Mẹ anh Tết ấy nuôi được con lợn to và cho mấy nhà ăn đụng. Anh Tế là người đứng chủ dao. Tế gần ba mươi tuổi nhưng được khen là khéo tay nhất đám trai làng. Giỏi nhất của anh Tế là môn chọc tiết và hãm tiết canh lợn. Với con dao bầu trong tay, chỉ một cái lẩy nhẹ, dòng tiết tim đỏ hồng đã gọn ghẽ chảy ra. Anh không lấy tiết phổi. Tiết phổi đỏ đậm, sủi bọt đánh tiết canh thâm lại trông mất ngon. Cách hãm tiết của anh Tế cũng khác người. Anh chỉ cần lắc cái phạng mà tiết cứ nhóng nhánh đổ bọt không đông lại được. Nhiều nhà sợ hỏng phải nhờ anh Tế đến lấy giúp tiết canh mỗi khi mổ lợn. Một tay anh làm ngon ơ. Con lợn dưới tay anh Tế khi đã chia là phần nào ra phần ấy. Bốn phần chân lợn cân lên bằng nhau chằn chặn. Ít khi phải thêm bớt. Nhưng làm lòng lợn thì không ai bằng cụ Bảng. Cụ Bảng đã cao tuổi. Cụ không tham gia mổ lợn, chia phần nữa. Cụ đứng chỉ huy. Song nếu ăn đụng lợn nhà nào thì việc làm lòng cụ không cho ai mó vào. Cụ bảo dân gian nói: “Con lợn có béo thì lòng mới ngon”. Nuôi được con lợn béo mà không biết làm lòng thì cũng vứt. Vứt! Cả con lợn giá trị nhất bát tiết canh, món nội tâm. Làm lòng mà để thủng để vỡ, cứt lợn ngấm vào ăn cứ thum thủm thì còn gì là sự thanh cao, khoan khoái. Cụ bảo cánh thanh niên bây giờ ẩu đả. Mổ con lợn như đánh vật. Chỉ cốt chém to kho mặn. Năm nay cụ chọn Nhã đi theo để chỉ vẽ cho sau này còn biết mà làm.

– Được cụ Bảng cho đi làm lòng lợn là một vinh dự đấy con ạ. Để ý cụ mà học làm – Bà Mận mẹ Nhã động viên.

Nhã bê cỗ lòng trong cái rổ đại theo cụ Bảng ra bến ao chùa. Háo hức và hãnh diện. Đúng là chưa đứa nào cùng lứa được cụ Bảng ưu ái như vậy. Thế là cụ coi Nhã đã lớn, đã chững chạc. Trong lúc cụ Bảng vào vườn chùa phạt một tầu lá chuối, Nhã đã mân mê cỗ lòng. Cái đoạn lòng non gần dạ dày rối rắm khó gỡ. Nhã lấy mũi dao cắt một nhát. Phân non phọt ra vàng khè, khăm khẳm. Đúng lúc cụ Bảng ra tới nơi nhìn thấy thế, mắt như lộn tròng sau lớp kính lão. Cụ gầm lên:

– Mả bố mày. Cắt rời ra thế thì lấy cái l. mẹ mày mà tuôn nước nữa à.

Nhã tái mét mặt. Cụ Bảng túm đoạn ruột lợn vừa bị cắt run bần bật. Bất ngờ cụ vung tay tát một cái trời giáng vào mặt Nhã. Cứt lợn vung tán tàn. Nhã run rảy, hai mắt len lén nhìn cụ Bảng. Trên má, trên tai, mồm miệng cứt lợn bám đầy mà không dám lau đi. Buổi làm lòng lợn của Nhã trở nên vô cùng nặng nề, sợ hãi. Cụ Bảng gầm gừ suốt buổi:

– Hỏng, hỏng. Lũ chúng tao chết đi thì chúng

mày ăn cả cứt. Ăn cả cứt. Biết chửa? Miếng ăn miếng uống là phải cho cẩn tắc, đúng kiểu. Đến miếng ăn vào mồm mà cũng ẩu đả xô bồ thì còn gì là lý thú, ngon miệng.

Sau lần ấy không bao giờ cụ Bảng cho Nhã đi làm lòng lợn nữa. Đứa nào được cụ chọn đều bị cụ đem tấm gương tầy liếp của Nhã ra đe nẹt. Với Nhã, cái tát của cụ Bảng năm ấy là một bài học nhớ đời. Nó đã trở thành kỷ niệm không bao giờ quên. Sau này mỗi dịp về quê đứng bên bến ao chùa, nhớ tới cụ Bảng, đôi má Nhã lại bất chợt ấm nóng.

Nhà nghèo một đàn em lít nhít. Tất cả sinh kế đều dồn lên đôi vai của mẹ Nhã. Cha anh công tác gần nhà nhưng lương ba cọc ba đồng, có tằn tiện đến mấy cũng không đủ cho chín miệng ăn. Nhà nghèo lại sống trong một ngôi làng hẻo lánh, khép kín nhưng dường như những năm tháng sống với cha ở Hà Nội đã mở ra cho đầu óc Nhã một tầm nhìn rộng lớn. Nhã luôn luôn khao khát được học lên nữa, được biết tới những chân trời mới. Ở làng Phù đến lúc ấy chưa có ai bước chân vào cổng trường đại học. Nhã khao khát thực hiện ước mơ đó. Cuối tuần cha anh về thăm nhà, sau bữa cơm tối đuổi tất cả lũ em Nhã lên nhà trên, ông bảo bà Mận cùng Nhã xuống bếp nói chuyện. Không khí thật nghiêm trang. Chuyện gì Nhã chưa biết nhưng như thế là bố anh đã coi anh là người lớn. Ông chậm rãi bảo:

– Năm nay con sắp mười sáu tuổi rồi. Bố biết con muốn đi học tiếp. Nhưng cảnh nhà ta neo quá. Các em con chưa làm được gì. Vì thế bố mẹ nói chuyện với con. Có lẽ con phải dừng việc học tập để đi làm giúp bố mẹ nuôi các em.

Nhã ngồi cúi đầu nhìn ánh lửa lom dom. Anh biết nhà mình nghèo. Cha anh phải nói thế là không còn cách nào khác. Mà cả cái làng Phù này đã có ai học lên cao hơn đâu.

– Ở nhà giúp bầm vài năm, các em khôn lớn con đi học tiếp cũng chưa muộn – Bà Mận động viên.

… Sáng tinh mơ ở cái tuổi mười lăm, mười sáu Nhã đã phải đặt bắp cày lên vai. Cái cầy cao hơn đầu. Mũi cày trắng tởn chỉ chực chọc vào gót chân. Mờ đất trở dậy đặt đôi bàn chân trần lên mặt cỏ còn trắng nguốt sương đêm. Cái tê buốt hất ngược mười ngón chân đỏ rực run rẩy. Cảm tưởng hơi lạnh sộc lên tận óc. Cho tới lúc cánh dơi lia trên mặt ruộng Nhã vẫn còn sờ soạng ngoài đồng. Từ cày bừa tới nhổ mạ, gánh phân… anh phải làm tất. Làm như một lao động chính cho dù anh vẫn chỉ là một lao động phụ. Công điểm bằng nửa người lớn. Rồi làm cỏ, bắt sâu những việc chủ yếu của đàn bà cũng có tên Nhã. Đi làm cỏ lúa phải dàn hàng ngang, lá lúa sắc như cật nứa cào ngang dọc khắp mặt, khắp cổ. Nhưng khốn khổ nhất là phải nghe những chuyện tục tĩu ngoa ngoắt của mấy bà nạ dòng. Giữa thửa ruộng mênh mông, chân dầm trong bùn chẳng chạy đi đâu được. Các bà cũng coi Nhã không hơn gì cái cuốc cái xẻng dựng bên cạnh. Thi thoảng lại một bà tốc quần dạng háng đái tồ tồ xuống mặt ruộng. Nước đái sủi bọt loang ra cả chỗ tay Nhã đang vơ cỏ. Nhã cúi mặt rủa thầm. Nhưng ngày nối ngày Nhã vẫn phải lăn mình vào mọi việc mà đội sản xuất phân công.

Những hôm việc đồng áng tạm ngơi, anh em Nhã lang thang hai bên triền đê cắt cây phân xanh. Mà đâu chỉ có mình Nhã, đám bạn cùng làng cũng lặn lội đêm hôm tìm cắt đến nỗi bao nhiêu cây lá hôi bị triệt sạch. Muốn có lá phải đi từ mờ đất, đi xa xuống tận chợ Thốn, xuống Giang Hạc. Nhiều hôm đi mà trong bụng rỗng tuếch. Nhã và thằng Nhẫn kéo cái xe cải tiến khô dầu kêu loạch quạch. Mỗi thằng ngó một bên đê. Thấy bụi cây thân mềm nào có thể băm thành phân xanh là dừng lại lao xuống cắt. Ngày nào cũng thế. Đi khoảng chục cây số mới đủ một xe. Chuyến về bao giờ cũng rơi vào giữa trưa. Đói và mệt. Nhã là anh bao giờ cũng phải cầm càng. Mồ hôi rỏ tong tong xuống mặt đường. Thằng Nhẫn đẩy xe nhưng lúc đói, mệt quá nó cũng chẳng còn sức. Nó vịn vào đuôi xe mà bước, cái xe càng thêm nặng. Hôm ấy phải bữa trời oi nồng khủng khiếp. Trời không một sợi gió. Nhã và Nhẫn lệt bệt kéo xe về đến dốc Nú thì hai chân rủn ra. Mắt Nhã nổ hoa cà hoa cải. Hai đầu gối theo nhau sụn xuống. Nhã nằm vắt qua càng xe. Nhểu nhãi. Mặt đỏ găng. Thằng Nhẫn chạy lên ôm lấy Nhã gào:

– Anh Nhã ơi dậy đi. Đừng chết ở đây.

Nó lột cái mũ lá xơ tớp trên đầu úp vào mặt Nhã. Nó vừa khóc vừa lay lay thằng anh. Mấy bà tan chợ muộn xúm vào. Người quạt, người cậy miệng Nhã đổ nước. May thay bà Lý người làng Phù cũng đi qua. Biết hai thằng là con bà Mận, bà nói với mấy người đi chợ:

– Hai đứa này là người làng tôi. Nhờ các bà chăm chúng nó một lúc, tôi chạy ù về gọi mẹ nó.

Bà Lý cuốn vội quang thúng tong tả. Ngang nhà bà Mận, bà hớt hải đứt quãng:

– Chị cu Mận ơi. Chị cu Mận ơi…

– Ai gọi tôi đấy.

– Chết thôi. Xuống ngay dốc Nú đi. Hai thằng con chị chết lả dưới đó rồi kia kìa…

– Sao thế hả bà… Ối giời ơi. Các con tôi làm sao hả bà?

Chẳng còn kịp khép cửa, bà Mận tất tả dưới trời nắng gắt. Vừa chạy bà vừa hức lên. Mặt đê cháy nắng, một nhóm người xúm quanh. Mấy cái nón che bên trên chỗ Nhã nằm. Người che, người quạt. Thằng Nhẫn ngồi bệt giữa hai càng xe cải tiến khóc mếu máo. Nhã được uống nước đã tỉnh lại nhưng mắt vẫn nhắm nghiền thở dốc. Mặt hết đỏ lại chuyển sang tái xanh, đôi khi xám xịt. Bà Mận rẽ mọi người lao vào ôm lấy Nhã:

– Khổ thân con tôi. Từ sáng hai thằng không có hột cơm nào vào bụng đấy mà.

Vài tiếng gắt:

– Phải cho chúng nó ăn tý gì chứ. Làm nặng thế này mà nhịn thì chịu sao nổi…

Cái bánh tẻ vừa bóc đưa vào:

– Chị cầm cho cháu nó ăn này. Ăn một tý mới có sức mà về.

– Cám ơn bà – Bà Mận ngước nhìn người vừa cho bánh rồi quay lại bón vào miệng Nhã:

– Bà cho, con cố ăn đi – Bà bẻ một miếng đưa cho Nhẫn. Nó lắc đầu không cầm – Nhiều đấy con ăn đi một miếng. Ăn đi rồi về con – Giọng bà Mận nhòe nhợt. Bà nhìn hai đứa con mặt xanh rớt vì đói khát.

Ăn được vài miếng bánh, Nhã có sức ngồi dậy. Bà Mận thu thu hai tay trước bụng cám ơn mọi người. Rồi bà đỡ Nhã lên, quay sang bảo Nhẫn:

– Giữ càng xe cho bầm.

Bà đập đập mấy bó lá hôi cho phẳng phiu dìu Nhã ngồi lên đó. Nhã bảo:

– Con đi được mà.

– Chưa được đâu. Cứ nằm lên đó bầm với thằng Nhẫn đưa về. Nhanh lên không say nắng nữa là khốn.

Bà Mận cầm càng, thằng Nhẫn đẩy sau, ba mẹ con lầm lụi giữa trưa hè gay gắt. Vừa chớm đến đầu làng bà ngoại Nhã đã từ đâu tất tả chạy tới, tiếng bà gầm lên:

– Bố mày chứ. Để chúng nó nhịn đói đi làm thế này à. Khổ thân cháu tôi. Có mệt lắm không cháu ơi…

Những ngày tháng thật gian truân với Nhã. Mơ ước lớn nhất của anh lúc ấy là làm sao thoát khỏi cảnh tù túng đó. Đi đâu cũng được. Làm gì cũng được. Miễn là đi khỏi làng.