9

Chỉ mấy năm làm ăn theo mô hình hợp tác xã nông nghiệp đã thấy bộc lộ nhiều điều không ổn. Từ hợp tác xã bậc thấp lên bậc cao quy mô toàn xã, ruộng đất không chỉ ngày càng nghèo kiệt đi mà con người cũng trở nên lười biếng dối dá. Tư tưởng “Cha chung không ai khóc” nhiễm vào suy nghĩ mỗi người. Lãnh đạo hợp tác xã thì ngày càng hách dịch, đổ đốn. Họ tập hợp thành phe nhóm tham ô, vơ vét tài sản tập thể. Đồng đất không nuôi nổi người. Bao nhiêu lời xì xèo phản đối từ âm thầm tới công khai bùng phát trong dân. Làng Phù nảy nòi ra ông giáo Mực. Ông Mực từng là giáo viên, người được coi có chữ nhất làng. Ông Mực trắng trẻo. Môi ăn trầu chon chót như môi con gái. Con trai đầu của ông tên là Vở. Anh Vở đi bộ đội vào Nam vừa báo tử về. Đau nỗi mất con, chuyện làm ăn dở ẹc của hợp tác xã và những trò ăn bẩn của ban quản trị khiến ông Mực nổi điên. Ông bỏ dạy học ở nhà chuyên làm thơ, làm vè phê phán lũ cán bộ nhũng nhiễu, ăn chặn của dân. Ông gọi đó là bọn cường hào mới ở nông thôn. Mỗi tuần ông giáo Mực có vài buổi phát thanh dọc đê làng. Chương trình do ông tự biên tự diễn. Ông gọi là tiết mục “Văn hóa văn nghệ của đài phát thanh công lý”. Đã mấy lần ông bị công an xã bắt giam. Giam rồi lại thả. Người làng đùa gọi là ông “ráo” Mực. Hôm đầu tiên ông vác cái loa bằng bìa các tông leo lên cây đa chỗ cổng làng, nơi xã viên trước khi xuống đồng tụ tập chờ nhau. Mọi người thích thú xúm vào nghe. Tiếng ông véo von:

Xã viên làm việc bằng hai

Để cho cán bộ mua đài, mua xe

Xã viên làm việc bằng ba

Để cho quản trị xây nhà, xây sân…

Cánh dân quân xã đạp xe đến. Họ leo lên cây lôi ông Mực xuống. Mấy anh to cao bẻ quặt hai tay ông Mực về phía sau. Buộc chéo cánh khỉ. Ông bị áp giải lên ủy ban. Họ kết tội ông là phần tử phản động, vu cáo cán bộ, làm mất trật tự an ninh thôn xóm. Cứ giam rồi lại thả như bắt cóc bỏ đĩa. Sau mỗi lần như thế ông Mực càng dở chứng. Ông không chỉ phát thanh vào lúc mọi người đi làm đồng. Ông phát cả vào buổi tối. Lần nào ông cũng đeo trước ngực di ảnh anh Vở, liệt sĩ chống Mỹ.

– Thưa bà con, a lô, a lô… đây là chương trình văn hóa văn nghệ của đài phát thanh công lý …

Nghe cái câu mở đầu đó của ông Mực là tất cả mọi người lại dừng hết công việc ra sân, ra hè đứng. Giọng ông véo von những câu vè chép được ở đâu đó hoặc do ông sáng tác:

Mười năm vác sách theo thầy

Năm thứ mười một vác cày theo trâu

…Trời làm một trận sương mù

Người khôn ra trận kẻ ngu làm thầy

Trời làm một trận gió mây

Người tốt phải lạy một bầy gian manh…

Những tối ông Mực đi phát thanh, Nguyễn Bá Nhã cùng thằng Mừng, thằng Vạc, con Ngàn nối theo đít ông như cái đuôi con thằn lằn. Lúc ông Mực đọc thơ, chúng cũng đế theo. Bài thơ của ông chúng đã thuộc lòng.

Trong đám bạn cùng chà lứa, Nhã thân nhất Cao Mừng. Thằng Mừng là con chị Thứ câm. Chị Thứ gọi bà Mận mẹ Nhã là cô họ. Theo thế, thằng Mừng vai cháu phải gọi Nhã là cậu. Mừng kém Nhã một tuổi, do học cùng lớp, xưng hô với nhau là anh em mãi thành quen rồi. Biết bao trò nghịch ngợm, dại dột của tuổi thơ, Nhã đã cùng Cao Mừng trải qua. Có lần hai anh em Nhã với thằng Vạc, con Ngàn… lội qua nhánh sông Cả mùa nước cạn sang bãi Mục ăn trộm mía. Những cây mía chưa đến cữ thu hoạch nhưng đã cao to lắm. Từng đốt lần lẫn tím ngắt ủ mật trông thèm rỏ rãi. Mỗi đứa đẵn một vác đem xuống vỉa nước, buộc chung lại rồi cùng đẩy về. Đến bờ bên kia đứa nào đứa ấy đánh một bụng no căng. Còn bao nhiêu đem về giấu quanh giấu quẩn vào đâu đó để ăn dần.

Riêng Nhã với Cao Mừng còn thêm cái trò ăn trộm bưởi. Hôm nào định đi là Nhã giấu trước cái xiên lao cá ngoài bờ rào từ chiều. Cái xiên một mũi có ngạnh nhọn hoắt. Hai thằng sóng bước trong ngõ xóm. Ai hỏi thì bảo đi đâm cá. Nhưng cá mú gì ban đêm ban hôm. Người hỏi cũng chỉ cho qua quýt thế thôi. Họ đâu biết hai thằng quái ấy đã để ý đến cây bưởi nhà mọ Bát. Cây bưởi trồng sát bờ rào, tán lá phủ trùm ra lối đi của xóm. Những trái bưởi xanh thẫm, có trái đã ưng ửng vàng là lúc bưởi ngậm ngọt, hết he. Từ chiều Nhã cầm súng cao su lượn qua lượn lại như đi tìm bắn lũ chim chào mào, chim sẻ thường rúc rích bắt sâu trên cành bưởi. Quả nào to, vàng mà chìa ra ngoài đường là Nhã tia rồi. Chờ mọ Bát đóng cửa tắt đèn đi ngủ là hai thằng hành động.

Mọ Bát người cao to lừng lững nhưng bệu lắm. Mọ bị run chân tay. Đến thế hệ của Nhã với Mừng thì không còn biết mọ Bát là người gốc gác từ đâu dạt đến làng Phù. Nghe nói hơn chục năm trước mọ cũng có một người con gái. Hai cha con sống với nhau. Mọ Bát không vợ. Người con gái ấy sau chết non vì bệnh sốt rét. Từ đó mọ Bát ở một mình. Mỗi ngày mọ lập cập ra giếng gánh một gánh nước. Hai cái nồi đình đầy nước, mọ thả vào đấy mấy nhánh lá tre cho khỏi sánh ra ngoài. Một gánh nước là mọ đủ dùng trong ngày. Cần tắm, giặt mọ tắm luôn ở giếng. Cởi trần trùng trục, quần áo ướt vắt lên đòn gánh, mọ run rảy gánh hai nồi nước về. Cái bụng mọ xệ ra béo trắng nhưng bệch bạc yếu nhớt. Mọ Bát chỉ mặc độc một bộ quần áo lửng mầu nâu. Nhã chưa thấy mọ mặc bộ quần áo mầu khác. Tối nào mọ Bát cũng “rấp” * cổng đi ngủ từ lúc nhà khác còn đang réo gọi con về ăn cơm. Chỉ cho thằng Mừng quả bưởi định lấy, Nhã lượn lại cổng nhà mọ Bát. Ngó trước ngó sau, rồi phẩy tay. Mừng chọc cái xiên vào trôn quả bưởi. Vặn ngoéo một cái vác lên vai như không có chuyện gì xảy ra.

Cái xiên là dụng cụ đâm cá của Nhã. Trưa nào nồng trời, cá khó thở nổi lên là Nhã lại thập thò chỗ rặng tre bờ ao thả cá của hợp tác xã gần chùa Tiên. Cá mè, cá trắm rồi những đàn rồng rồng kéo lên. Rồng rồng là đám cá chuối con vừa nở. Chúng chỉ bé như đầu que tăm, đi từng mảng đen đặc. Mỗi đàn hàng vạn con làm sẫm cả một vạt ao. Bên dưới bao giờ cũng có hai con cá bố, mẹ bơi theo canh chừng. Đúng là “cá chuối đắm đuối vì con”. Chúng không bao giờ rời xa lũ con trứng nước. Đám rồng rồng thi nhau nhào lộn hớp không khí, cá bố, mẹ đôi khi mất tỉnh táo, cái sống lưng đen chùi chũi chồi lên lập lờ mặt nước là mũi xiên lao phập xuống. Con cá quật mình dữ dội, song cái mũi xiên có ngạnh, nó không thể thoát được. Nhã đã có lần đâm được một con cá quả mẹ nặng hơn hai cân. Nó lôi lút cả cán xiên xuống nước. Vùng vẫy một hồi mới rạt vào dưới mảng cỏ. Hôm ấy, Nhã vừa kéo được con cá lên thì nghe tiếng ông Viềng bảo vệ hợp tác xã. Đám thằng Vạc phía bên kia ao nháo nhào bỏ chạy. Ông Viềng tay cầm mũ tay nhặt đất ném theo thằng Vạc. Bờ bên này, Nhã vội lôi con cá nép sau bụi tre. Nhưng làm sao bây giờ? Con cá chưa chết hẳn. Thỉnh thoảng nó dướn lên quật đuôi. Máu cá chảy lênh láng. Thế nào ông Viềng cũng quay lại. Chỉ có một lối ra đường. Tiếng ông Viềng nghe đã văng vẳng. Không còn kịp nữa, Nhã vội gỡ con cá mở khuy áo đút vào bụng. Cắm lút cái xiên xuống bùn. Cán xiên bị mảng cỏ trùm lên. Con cá chưa chết hẳn thi thoảng lại quậy một cái. Hàng xương vây lưng cào ngang dọc trên ngực trên bụng Nhã. Nhớt, máu cá ngấm vào vết sước làm Nhã điếng người. Lúc ông Viềng đến gần, Nhã làm ra vẻ như đang bó gối ngồi chơi cất tiếng chào rõ to:

– Cháu chào bác Viềng.

Ông Viềng lừ lừ mắt:

– Mày không đâm trộm cá à?

– Không ạ!.

– Mày mà không. Xiên cá giấu đâu rồi?

– Cháu không ăn trộm thật mà. Cháu chỉ đi xem tụi thằng Vạc thôi.

– Chúng mày tất cả đều một giuộc…

Ngó nghiêng một hồi không phát hiện được gì ông Viềng lừ lừ nhìn Nhã lần nữa rồi chắp tay sau đít đi sang mé ao chỗ thằng Vạc vừa ngồi. Hú vía, Nhã thò tay rút cái xiên. Tay kia ôm chặt con cá trong áo cúi lom khom chạy về. Người nhầy nhụa. Máu cá tanh lợm sực lên nghẹt thở. Vụ ấy tuy sợ nhưng làm Nhã rất khoái chí mỗi khi nghĩ đến chuyện đánh lừa được ông Viềng.

Ký ức đầu đời cứ miên man trong đầu Nhã. Nhiều đêm trong giấc ngủ chập chờn, Nhã lại nhớ những kỷ niệm thơ dại cùng các bạn quê nghèo ven dòng sông Thao đỏ quạch. Con sông vừa vĩ đại, bí ẩn vừa thân thiết đến nao lòng. Mùa nước cạn, cánh bãi trải dài ra mênh mang. Cát trắng lóa mắt dưới ánh trăng kỳ viên mãn. Bãi cát trở thành sân chơi của thanh niên làng. Những năm chưa xảy ra chiến tranh, đêm trăng nào Nhã và Cao Mừng cũng có mặt trên bãi cát. Những trận đá bóng nảy lửa của tụi thanh niên mới lớn. Quả bóng làm bằng trái bưởi xanh. Bưởi đem nướng qua lửa rồi vần cho mềm ra. Hết bóng bưởi lại nghĩ ra cách cuộn lá chuối khô, đan mắt lưới bao quanh thành quả bóng lá. Vậy mà mê mải ganh đua ghê lắm. Mỗi đội đều có cổ động viên hò hét vang trời. Hiếu thắng và máu lửa đến nỗi thằng nào cũng bị sái chân tay, rách quần rách áo. Một hôm xảy ra trận cầu thảm họa. Nhã ham bóng đạp gẫy chân thằng Tá. Đang đêm người làng nháo nhác thay nhau cáng Tá xuống bệnh viện Giang Hạc bó bột. Tiếng khóc gào, tiếng đánh chửi con cái loạn xóm. Từ đấy những trận cầu bị phụ huynh cấm tiệt.
 

Để giúp bạn hiểu rõ hơn về nội dung, sau đây là phần chú thích. Mời bạn nghe cùng BÚC CÁC:
Chú thích *: Kéo ngược ngọn cây tre tạo vật cản ở lối ra vào nhà trước khi đi ngủ.