Sau ngày tham gia tiếp quản Thủ đô, ông Nguyễn Bá Lễ chuyển ngành sang làm cán bộ văn hóa ở Chi nhánh Điện ảnh I, Hà Nội. Ông bà sinh tới tám người con, năm trai ba gái. Người con đầu Nguyễn Bá Tín mất sớm, bốn người con trai còn lại tiếp tục làm sum suê thêm cành nhánh của dòng họ Nguyễn Bá. Thời gian diễn ra cải cách ruộng đất ở làng Phù, Nhã vừa đến tuổi nhận biết. Làng Phù khi ấy không có trường học. Tất cả đám trẻ con đều dồn vào lớp vỡ lòng của cô giáo Vấn. Gọi là lớp học nhưng thực chất là cái phòng nhốt trẻ để bố mẹ chúng rảnh tay làm đồng. Lớp đặt ngoài đình. Ngày nào cũng ê a mấy câu thuộc lòng. Đọc chán thì làm trò chạy đèn kéo quân. Đám con gái chơi chi chi chành chành, chồng nụ chồng hoa…Tuổi thơ của Nhã gắn với làng Phù không dài, nhưng đó là những năm tháng đầy nước mắt, tối tăm. Nhã đã phải khôn ra rất sớm. Nó như một chương đời non nớt nhuốm đầy sự thù hận, phản kháng trẻ con mà anh không thể nào quên. Sau này dù lớn tuổi nhưng có một kỷ niệm mà mỗi khi nghĩ về làng Phù Nhã lại nhớ tới đầu tiên. Đó là cuộc nói chuyện của mẹ với hai anh em Nhã sau ngày đội cải cách ruộng đất về làng mấy tháng. Lúc ấy Nhã đã sáu tuổi. Người em trai tên là Nhẫn lên bốn. Ở cuộc họp của xóm về mẹ Nhã thất thần gọi hai con xuống bếp. Giọng bà thảng thốt:
– Bầm dặn thằng Nhã với thằng Nhẫn từ hôm nay không được đi học nữa. Phải đóng cửa ở nhà.
– Sao thế ạ? – Nhã hỏi.
– Con còn nhỏ chưa hiểu. Nhà ta từ nay là thành phần bóc lột rồi con ơi. Không ai chơi với anh em mày nữa, phải đóng cửa ở nhà nghe chửa?
Nhã phụng phịu phản ứng:
– Kệ, cứ chơi. Ở nhà chán lắm.
Bà Mận bất ngờ dang tay tát vào mặt Nhã. Cái tát khiến cu cậu nổ đom đóm mắt. Liền đó bà ôm chầm lấy hai con khóc ngằn ngặt.
Anh em Nhã đang tuổi ăn tuổi chơi với đám bạn bè cùng lứa bị cấm học hành, giao lưu. Cùng tuổi mà Nhã và Nhẫn phải gọi chúng là ông, bà xưng con. Thằng Nhẫn còn nhỏ chưa biết phản ứng, nhưng Nhã thì rất bất bình ra mặt. Ba mẹ con bị giam lỏng trong ngôi nhà ủ dột trước sự dè bửu, khinh ghét của hàng xóm láng giềng. Bà Mận cắn răng chịu nhục vì hai đứa con thơ, mong cho cái thời đoạn đảo điên, oan khuất ấy chóng qua đi. Song Nhã thì hăng máu vịt lắm. Trẻ con hiếu thắng biết chó gì chuyện đấu tranh giai cấp, đối địch, trắng đen của người lớn. Không được chơi bời với đám bạn nối khố, Nhã khùng lên gây sự chửi nhau với chúng. Một hôm đám bạn cùng lớp vỡ lòng đứng ngoài bờ rào trêu chọc anh em Nhã. Không biết chúng nói với nhau những gì chợt bà Mận nghe tiếng Nhã gào to:
– Tao đút bòi chơi với đám con nhà nông dân chúng mày nữa. Tao chỉ chơi với thằng Vạc, con Ngàn nhà địa chủ, phú nông thôi.
Câu nói ngỗ ngược bạo gan khiến bà Mận toát mồ hôi hột. Làm sao một đứa trẻ như nó lại thốt ra những lời chết người như thế. Bà lật đật chạy ra lôi con vào nhà. Bà tra hỏi nó vì sao lại ăn nói dại dột thế nhưng Nhã cứ lỳ ra. Mặt nó câng câng bất cần. Từ hôm ấy bà Mận phải canh chừng Nhã không cho nó gặp đám bạn cùng xóm. Cuối năm ông Lễ về thăm nhà, nghe vợ kể ông sửng sốt. Không thể ngờ sự phản ứng rất người lớn đó lại bật ra từ một đứa trẻ còn hôi mùi sữa mẹ. Ông biết để Nhã ở nhà sẽ có chuyện chẳng lành. Ông bàn với vợ:
– Thằng này để ở nhà không ổn. Tai ương không chừng sẽ từ nó mà ra. Thôi để tôi đưa nó về Hà Nội. Năm nay nó cũng đến tuổi vào lớp một rồi.
Nguyễn Bá Nhã dời làng Phù theo cha về Hà Nội trong một tâm trạng khó tả. Nói tới Hà Nội là thấy xa vời vợi. Nơi ấy theo mô tả của cha là có tầu điện chạy lenh keng, có người giầu ngồi xe xích lô, có nhà cao vút mấy tầng, trẻ con đi học mặc quần sóc trắng với giầy tây, mũ cát…Trong trí tưởng tượng của một thằng bé nhà quê như Nhã thì Hà Nội quả là vầng trăng đêm rằm so với cái ánh đèn dầu le lói nơi cái làng Phù “chiêm khê mùa thối”. Hôm Nhã lếch thếch theo cha sang bến xe Trung Hà để xuôi Hà Nội, bà Mận khóc hết nước mắt. Bà cõng thằng Nhẫn đi theo lên tận bến đò Lời để tiễn hai bố con. Tính theo đường chim bay, làng Phù chỉ cách bến xe Trung Hà một tầm nhìn gần. Vậy mà muốn đi Hà Nội người làng phải qua đò sang bến Cổ Đô rồi đi bộ thêm dăm cây nữa. Bước chân theo cha, Nhã vừa háo hức vừa lạ lẫm. Điều đầu tiên chàm khắc vào bộ óc non nớt của Nhã cho đến tận bây giờ là cái mùi ô tô. Mùi khét khét, thơm thơm, ngai ngái. Mùi của xăng cháy. Cái mùi không thể lẫn với bất cứ mùi gì khác. Nó gợi trong Nhã về một điều gì đó mới mẻ, rộng mở đang đến với cuộc đời cậu. Rồi nữa, những chiếc xe ô tô chở khách. Trông chúng chả khác gì những con bọ hung to lớn. Mỗi xe chở được hơn chục người. Vài chiếc còn nhỏ hơn gọi là xe đít vịt. Cái đuôi xe cong sát xuống đất rồi vểnh lên chẳng khác gì đuôi con vịt bầu, đen chũi. Lần đầu tiên trong đời Nhã được bước lên cái phương tiện giao thông lạ lẫm đó. Mùi thơm nồng của xăng cháy, giữa một khung cảnh hùng vĩ núi Ba Vì soi bóng xuống sông Đà một ngày nắng rực đó mãi in vào trí nhớ của Nhã về một đoạn đời khác đã đến. Trước lúc lên xe Nhã tần ngần nhìn về làng Phù. Vệt tre xanh thẫm viền theo triền đê. Ngọn tre hiu hiu phơ phất. Nước mắt tự dưng theo nhau trào ra. Nhã nhớ mẹ, nhớ thằng Nhẫn, nhớ những con chim chào mào còn đỏ hỏn trong cái tổ trên buồng chuối. Chắc lúc này chúng đang ngoác những cái mỏ viền vàng rộng quá cỡ đòi ăn. Nhã nhớ tới những lỗ dế mà hai anh em hàng ngày tha thẩn trút nước để dế bò ra… Có lẽ Nhã là đứa trẻ đầu tiên của làng Phù được biết tới cái chân trời ngoài ngôi làng ủ dột đang oằn mình dưới những cuộc đấu tố đẫm nước mắt trong những năm tháng kỳ quặc này.
Nhã vào học lớp một trường tiểu học Lý Thường Kiệt ở phố Sinh Từ vào cuối năm đó. Ông Lễ đón bà Mận và cu Nhẫn xuống Hà Nội chơi. Nhã sống cùng cha trong căn hộ tầng hai ở rạp chiếu bóng Kinh Đô, phố Cửa Nam. Ông Lễ lúc ấy là chủ nhiệm rạp chiếu bóng Kinh Đô kiêm phụ trách các rạp chiếu bóng Hà Nội. Từ nơi ở Nhã đi bộ tới trường chỉ hết mười phút. Từ ngày xuống Hà Nội, Nguyễn Bá Nhã đã trở thành cậu ấm. Một cậu ấm nhà quê. Tuổi thơ đầm mình trong môi trường điện ảnh, Nhã cũng nhiễm lòng say mê bộ môn nghệ thuật thứ bảy này. Hà Nội những năm sau giải phóng còn thưa người. Khung cảnh yên bình và nét hào hoa của người Hà Nội đem đến cho Thủ đô một vẻ đẹp vừa sang cả vừa dung dị. Trước cửa rạp Kinh Đô tối nào cũng một dòng người dài xếp hàng mua vé vào xem phim. Chiếm lĩnh phông hình là các bộ phim của Liên xô và Trung Quốc. Việt Nam chưa sản xuất được phim truyện. Vài bộ phim tài liệu: Việt Nam trên đường thắng lợi, Giải phóng Điện Biên, Cây tre Việt Nam... bao giờ cũng được chiếu mở màn trước khi xem phim chính. Nhã tiếp xúc lần đầu tiên với điện ảnh bằng những bộ phim của người lớn. Toàn là phim về chiến tranh vệ quốc của Liên xô, Trung Quốc: Người thứ 41; Mây đen rời khỏi bầu trời; Khi đàn sếu bay qua; Đổng Tồn Thụy, Bạch Mao Nữ…Ngày cuối tuần rạp chiếu hai ba xuất mà người xếp hàng vẫn đông.
Tối tối Nhã tha thẩn cùng với các cô chú làm nhiệm vụ vệ sinh lau ghế, quét rạp. Sau mỗi xuất chiếu Nhã đi từng hàng ghế nhặt những que kem, vỏ quýt, giấy gói lạc rang, hạt táo…Tất cả những thứ đó hóa ra rất có ích cho cuộc sống của hai bố con. Giấy gói lạc để nhóm bếp; vỏ quýt, hạt táo khi tích cóp được nhiều đem ra phố Lãn Ông bán cho hiệu thuốc Nam; que kem bó lại đem bán cho tiệm kem Long Vân cạnh bờ hồ Hoàn Kiếm. Sau mảng đời đen đúa, thù hận những năm sống ở làng Phù, một chương tươi sáng hơn khi sống với cha ở Hà Nội làm cho tuổi thơ của Nhã sinh động đa sắc hơn đám trẻ cùng lứa.
Ngày khai giảng năm học đầu tiên, Nguyễn Bá Nhã diện quần soóc áo cộc tay trắng. Hai cái răng thỏ làm sáng lên khuôn mặt bầu bĩnh. Duy chỉ đôi mắt vẫn ẩn chứa nét buồn cố hữu khiến mỗi khi đăm chiêu đôi mắt ấy cứ hoang hoải vô định. Có người bảo nhìn mắt thằng Nhã như mắt con chiên vời vợi hướng lên Chúa trời. Mơ màng thăm thẳm. Học trò chen nhau lên tầng hai nhận lớp, Nhã tháo đôi dép nhựa cầm tay. Cứ thế chân đất cu cậu chen bật mấy cậu ấm cô chiêu thị thành ẻo lả phóng lên cái ban công. Nhã chúi cổ gào tướng:
– Bầm ơi? Em ở đây này…
Bà Mận sợ xanh mặt chỉ sợ con ngã. Nhã đứng trên ban công vẫy mãi. Vừa vẫy vừa gọi toáng lên. Tiếng vẫy gọi như con chim sổ lồng đập cánh tung mình lên khoảng trời cao rộng, tự do. Đám trẻ con Hà Nội lạ lẫm nhìn Nhã một tay xách dép ngoái ra ban công làm ầm ĩ. Chúng bĩu môi ra cái điều khinh thị.