2

Lần theo gia phả, chỉ nội trong ba đời gần gụi với mình nhất, Nguyễn Bá Nhã đã chứng kiến biết bao số phận trái ngang cơ khổ. Mỗi cảnh đời y như một cái vảy, một mẩu vỡ thậm chí một hạt bụi rụng ra từ làng Phù. Nó là nét chấm phá trong bức tranh toàn cảnh quá đỗi dữ dằn, kỳ quặc của ngôi làng này.

Cha anh, ông Nguyễn Bá Lễ là con trai thứ hai của cụ Nguyễn Bá Hiếu với người vợ thứ Lại Thị Tựa. Cụ Hiếu hai vợ. Bà cả Lại Thị Nương sinh một trai và bốn gái. Bà thứ không ai khác chính là em gái của bà cả, sau khi về cùng chị gái nâng khăn sửa túi cho cụ Hiếu bà thứ sinh thêm hai người con trai. Nguyễn Bá Trí, Nguyễn Bá Lễ và Nguyễn Bá Độ thuộc nhánh trưởng họ Nguyễn Bá làng Phù. Cụ Hiếu ngày ấy là một người giầu có nức tiếng. Giầu không phải do tích tụ ruộng đất, thuê người canh tác. Nhà cụ chỉ có hơn ba mẫu Bắc bộ trồng cấy lương thực đủ dùng cho gia đình. Cụ kinh doanh rượu. Ty rượu của cụ mang tên Phù Vân tửu quán. Vừa là tên làng, vừa mang cái âm hưởng phiêu du của đám đệ tử lưu linh. Do mát tay thế nào, ty rượu của cụ phất lên vù vù. Cả làng, cả tổng mặt đỏ chân khua vì cái hương vị rượu cụ Hiếu. Nhiều nhà cũng rắp tâm làm theo nhưng chẳng hiểu có bí quyết gì mà Phù Vân tửu quán vẫn bỏ xa bao hãng rượu khác. Tiếng tăm đến nỗi các loại rượu của ty cụ Hiếu cứ theo chân thương lái bành trướng chiếm lĩnh khách hàng suốt dải từ thành phố Giang Hạc lên đến tận miệt Vũ Ẻn, Khe Hoa, một điểm buôn bán nhộn nhịp nhất ngay cửa ngõ đi vào Việt Bắc. Gần chục năm cuối đời do những đóng góp của cụ cho làng xã, hội đồng kỳ mục mời cụ giữ chân Chánh tổng. Nhưng cái chân Chánh tổng của cụ không toàn tâm toàn ý cho việc làng việc xã. Cụ chỉ giữ nó làm cái danh. Mọi việc hàng ngày do các ông Chánh hội, Lý trưởng các làng đảm nhiệm cả. Khi nào có công to việc lớn Chánh tổng Hiếu mới can dự vào. Con nhà khá giả, Nguyễn Bá Lễ được học hành chu đáo. Cụ Chánh gửi Lễ về thành phố Giang Hạc thụ giáo thầy đồ Lạng, một nhà giáo có tiếng khắp vùng Tam Giang. Nhưng rồi việc học hành của Nguyễn Bá Lễ cũng chỉ xuôn thuận được vài năm. Chín tuổi Lễ thôi học vì cụ Chánh đột ngột qua đời. Các con trai đều còn non dại, bà cả Lại Thị Nương tiếp tục quán xuyến chuỗi cửa hàng rượu và hướng dẫn công việc kinh doanh cho người con trai trưởng Nguyễn Bá Trí. Song sức đàn bà cùng con trẻ không nối được chí cha. Do thiếu kinh nghiệm, ty rượu của Nguyễn Bá Trí bị các hãng khác cạnh tranh, o ép. Vài năm sau ngày cụ Chánh quy tiên, Phù Vân tửu quán phá sản. Nguyễn Bá Trí lúc ấy đã có vợ và hai con gái. Chán chường vì thất bại, ông đem bầu đoàn thê tử lên vùng Thác Bà, Yên Bái sinh sống. Khi ấy bà cả Lại Thị Nương đã qua đời. Lý do bỏ làng ra đi theo như Trí nói là cái số ông không thể làm ăn được ở làng Phù. Ông lại không có con trai, mọi việc hương khói, báo hiếu tổ tiên ông giao lại cho hai người em là Nguyễn Bá Lễ và Nguyễn Bá Độ. Nhà cụ Chánh tan đàn xẻ nghé sau biến cố đó. Đất đai nhà cửa phần thì phân chia, phần lớn bán đi để ông Trí trả nợ. Ba mẹ con bà thứ Lại Thị Tựa được chia một ngôi nhà lá ba gian hai chái và hơn bốn sào ruộng.

Thao Giang một trong ba địa bàn đứng chân của phong trào Quốc Dân đảng. Từ Vĩnh Phúc qua Thao Giang tới Yên Bái như thế chân kiềng của tổ chức chống Pháp nổi tiếng này. Nhiều người ở làng Phù có chân trong hội kín. Nguyễn Bá Lễ khi ấy còn quá nhỏ, ông chỉ biết về Quốc Dân đảng khi người anh cả Nguyễn Bá Trí bị bắt. Giặc Pháp buộc tội Trí lợi dụng việc mở ty rượu để tuyên truyền chống lại chính phủ bảo hộ. Vậy Nguyễn Bá Trí không phải chỉ là chân đảng viên thường mà là người có vị trí trong tổ chức. Ấy là người Pháp loan tin thế chứ cả nhà ông Lễ chẳng ai biết ông Trí tham gia Quốc Dân đảng như thế nào. Việc bán xới khỏi làng là do ông thất bại trong làm ăn. Lại có người bảo số ông không thể có con trai nên ông phẫn chí bỏ đi. Bây giờ thêm cái lý do ông là người của Quốc Dân đảng vì thế mới đưa gia đình lên Yên Bái…Chẳng biết nguyên nhân nào là đúng. Mật thám Pháp có về làng Phù truy sát gốc gác của Nguyễn Bá Trí nhưng chẳng còn ai để hạch tội. Mối liên hệ gần nhất với Nguyễn Bá Trí là hai người em trai cùng cha khác mẹ thì đều còn quá nhỏ. Sau này tin tức về Nguyễn Bá Trí cũng mờ mịt. Nghe nói ông phải đi tù và chết trong trại giam.

Trưởng thành vào đúng thời điểm những cuộc

vận động sâu rộng của phong trào Việt Minh chống lại ách thống trị của thực dân Pháp, ông Nguyễn Bá Lễ hăng hái tham gia cách mạng tại địa phương. Năm 1943, ông kết hôn với bà Lê Thị Mận, một thôn nữ cùng xóm. Lấy vợ chưa đầy nửa năm thì mẹ ông, cụ Lại Thị Tựa qua đời. Vợ chồng ông Lễ được thừa hưởng căn nhà lá ba gian vào loại tuềnh toàng như hầu hết các gia đình nghèo ở làng Phù. Nguyễn Bá Lễ cùng một vài thanh niên khác thoát ly lên chiến khu. Ngày mà cả nước sùng sục khí thế giành chính quyền, ông đột ngột trở lại làng Phù. Ủy ban khởi nghĩa được thành lập. Ông Lễ giữ chân Chủ tịch lâm thời. Làng Phù bừng dậy tấn công trại lính Nhật, phá kho thóc chia cho dân. Khởi nghĩa thành công có chính quyền mới, ông lại biến khỏi làng. Đó là những năm tháng đầy biến động, ông Lễ hoạt động nửa công khai nửa bí mật. Nguyễn Bá Độ em trai ông Lễ, mồ côi cả cha mẹ lúc tuổi đời còn nhỏ nên ở với chị dâu. Bà Mận chăm sóc em chồng đến lúc trưởng thành. Cuộc sống quả là hết sức gian nan.

Bà Lê Thị Mận, mẹ Nhã là một người phụ nữ đảm lược và kiên gan. Cuộc đời bà là hình ảnh quá đỗi sinh động về làng Phù dằng dặc những bất trắc tai ương. Gọi là con dâu Chánh tổng Hiếu, nhưng sự giầu có và danh vọng sang cả của cụ chưa bao giờ che rợp

trên mái đầu vợ chồng bà Mận.

Đứa con đầu Nguyễn Bá Tín vừa chào đời vài tháng làng Phù của bà nháo nhác. Đúng phiên chợ, người buôn bán đông đặc thì trên đê náo loạn. Bụi cuốn mù trời. Một đoàn người ngựa sầm sập từ đâu sộc tới. Họ bao quanh chợ Phù. Những người lính đầu tiên nhảy khỏi lưng ngựa. Chúng mặc quần áo rộm vàng, mũ vàng. Dáng hình thấp béo. Mắt ti hí. Thằng nào cũng đeo một thanh gươm dài quá thân người. Đứng cạnh tên có vẻ chỉ huy là một gã lêu nghêu. Thằng Việt gian vung tay hét:

– Quân đội Thiên hoàng đã về. Mọi người hãy giải tán. Giải tán hết!

– Bọn Nhật đến nhanh thế nhỉ? Chưa ai nghe nói gì mà giờ chúng đã ở đây.

Tiếng ai đó lào phào vào tai bà Mận. Nháo nhác, cuống cuồng họ vơ vội hàng hóa dời khỏi chợ.

Nhật chiếm làng Phù. Chúng đóng bốt ngay sân đình. Có một chuyện mà bà Mận sống để dạ chết mang theo. Đến cả mẹ, các dì em gái bà cũng không cho biết. Ấy là việc ông Lễ theo người của Việt Minh lên chiến khu. Ai hỏi thì bà bảo ông đi làm ăn xa. Trước ngày giặc Nhật chiếm làng, Nguyễn Bá Lễ có nhiều chuyến bí mật trở về nhà vào buổi tối. Ông đi bằng thuyền cùng vài người nữa. Lần nào cũng chở theo súng đạn. Ông thì thào với vợ rằng đang phụ trách một tổ thu mua vũ khí cho chiến khu Vạn Thắng. Mua được ít nào ông đem về vườn nhà chôn dưới các gốc chuối. Khi đủ chuyến mới đem đi. Những hôm như thế bà Mận lại đứng canh gác cho họ. Ông dặn bà phải hết sức kín miệng, bình tĩnh, tuyệt đối không nói với ai, hở ra là chết cả nhà.

Bọn Nhật lùa hết dân ra đình nghe phổ biến. Một tên sĩ quan thấp lùn, đi đôi ủng da. Đầu hắn trọc lóc, trên mắt ngoắc một cái kính trắng tròn xoe rất dữ tợn. Miệng đe nẹt, tay hắn cầm thanh kiếm dài vung lên. Tên thông ngôn cũng vung tay gào theo:

– Quân đội Thiên hoàng về đây là để bảo vệ người dân. Mọi người hãy phối hợp với quân đội. Nhà nào có hầm bí mật, hay chôn giấu vũ khí phải báo cho quân đội Thiên hoàng biết.

Bà Mận đứng lẫn trong số dân làng bị triệu tập ra đình. Người run bắn khi nghe thằng chỉ huy nói lớn:

– Mọi người hãy nghe cho kỹ. Quân đội Thiên hoàng có cây kiếm thần. Cắm cây kiếm này xuống đất sẽ biết nhà nào có hầm bí mật nuôi giấu bộ đội, du kích hay chôn vũ khí. Các quan Nhật kêu gọi sự tự giác của người dân. Trong vòng mười ngày phải tố giác Việt Minh, giao nộp vũ khí. Sau đó quân đội Thiên hoàng sẽ dùng kiếm thần này để kiểm tra từng nhà. Tự giác khai ra thì được thưởng lớn. Ai cố tình che giấu sẽ bị chém chết cả nhà.

Tai bà Mận ù đi. Mấy ngày liền bà như người sốt rét. Ngoài vườn còn đầy súng đạn. Bọn Nhật mà có cây kiếm ấy thật thì phen này mẹ con bà chết chắc. Một thân một mình bà chẳng biết phải làm gì lúc ấy. Bà như đứng ngồi trên lửa, bồn chồn vào ra. Miệng cầu Thần khấn Phật xui rủi cho chồng bà về. Đêm đêm bà thao thức ngóng tin. Hai rồi ba ngày. Ngày dài đằng đẵng. Bà chỉ mong cho mau đến tối. Ngoài bến sông vẫn lặng như tờ. Nhìn đứa con thơ dại, lo sợ cho tính mạng của con. Lúc này bà chẳng khác gì con gà mái ghẹ xù lông lên để che chắn cho cái ổ của mình. Một người đàn bà mù chữ biết làm gì ngoài cách “gà mái giữ lấy con”. “Không được! Thằng chỉ huy nói rõ ràng thế. Không thể đánh liều mạng sống của cả nhà. Phải đem đi…phải phi tang”. Bà Mận lẩm bẩm trong đêm. Một ý nghĩ táo tợn. Tối ngày thứ tư, sau bữa cơm chiều, ru rín cho con ngủ yên, bà Mận lẳng lặng lấy đôi thùng gỗ, cuốn khăn quanh cổ, ra vườn. Bà chợt sững lại mấy giây. Bà nghĩ đến chồng. Việc bà sắp làm có sai trái, mang tội với chồng bà không? Nhưng lời đe nẹt của thằng sĩ quan Nhật khiến bà còn sợ hơn. Bà cắm mũi xén xuống cạnh gốc chuối. Đào hối hả và lôi lên từng bọc súng đạn. Bà giả như người đi gánh nước đêm. Ra đến vỉa nước bà bước né xuống dưới bến một đoạn đổ nó xuống sông. Trời lạnh mà người bà đầm đìa mồ hôi. Ngó trước ngó sau tịnh không một bóng người. Vục nước vào thùng bà quảy về nhà. Bà tính chắc phải chục chuyến mới hết. Nhưng làm xong chuyến đầu bà thấy không còn run như lúc trước nữa. Chuyến thứ hai rồi chuyến thứ ba… Đúng lúc bà vừa nghiêng thùng thì lờ mờ trong làn sương trắng có bóng thuyền tiến vào. Ơn Trời, chồng bà về. Tự nhiên sao lúc ấy bà thấy nhược nhã cả người. Bà quỵ gối. Nước mắt từ đâu kéo về đầm đìa. Miệng bà hức lên gọi tên chồng.

– Có chuyện gì thế này?

Ông Lễ vội đỡ bà dậy. Bà Mận cứng cả mồm. Tay chỉ ra mép nước giọng thều thào:

– Súng… đạn…

Nguyễn Bá Lễ cùng mọi người nhào xuống. Họ vớt lại số vũ khí bà Mận vừa đổ. Ông nói với bà :

– Mình đừng sợ, bọn Nhật dọa thế thôi, không có cây kiếm thần như chúng nóiđâu.

Ông vục cho bà gánh nước, giọng thì thào:

– Bây giờ mình gánh nước đi trước, bình tĩnh quan sát xem có người không. Bọn anh theo sau, có gì khả nghi thì đặt gánh nước xuống nghỉ.

Đêm ấy bà lại đứng gác cho chồng và đồng đội của ông. Họ đem hết số vũ khí trong vườn lên chiến khu.

Ông Lễ biền biệt xa nhà. Mấy mẹ con bà Mận bìu ríu lấy nhau. Người con đầu của bà là Nguyễn Bá Tín ốm đau sài đẹn luôn. Sau ngày ông Lễ thoát ly theo cách mạng, bệnh tình của Tín ngày càng nặng. Không biết con bị bệnh gì, chỉ thấy nóng sốt kéo dài. Trong tai nước với mủ vàng chảy ra, mùi rất nặng. Bà Mận chạy đôn chạy đáo, ai mách thuốc gì cũng tìm chữa cho con. Bà lấy cẵng lá cây thầu dầu đốt thành than. Hàng ngày thổi loại than ấy vào tai Tín. Bệnh tình không giảm. Giữa năm 1947, Nguyễn Bá Tín qua đời. Năm sau bà sinh người con thứ hai là Nguyễn Bá Nhã.

Những ngày thật cơ khổ! Bà Mận quay quắt với bốn sào ruộng và mấy chục gốc chuối trong vườn mà cái nghèo vẫn chẳng buông tha. May mắn nhà bà còn hai cây hồng quý đã mấy chục tuổi ở chân làng cũ ngoài bờ đê. Giống hồng không hạt nổi tiếng của đất Hạc Trì. Mỗi năm hai cây hồng cũng cho vài tạ quả. Hồng đến vụ thu hoạch, bà nhờ người hái về ngâm vào một dãy chum đặt dọc hiên nhà. Quả hồng ngâm hết độ chát, vỏ ngả mầu xanh thẫm. Ruột ửng vàng, lên phấn. Ăn giòn khâng khấc, ngọt lịm. Cả xã Cao Phong chỉ mình nhà bà có hai cây hồng quý thế. Mùa nào bà cũng dành ít trái biếu bà con hàng xóm. Còn lại bà gánh sang tận chợ Nhông bên Quảng Oai, Sơn Tây bán. Mỗi phiên chợ bà đi từ mờ đất. Cuốc bộ hơn ba cây số thì đi đò qua sông Cả. Đi tiếp gần chục cây nữa thì đến chợ. Cứ tần tảo một nắng hai sương như thế. Mỗi mùa hồng bà Mận thu nhập thêm bằng cả bốn sào lúa. Mỗi thứ một tí, mẹ con bà tằn tiện vượt qua những năm tháng gian nan.