1

Gia phả họ Nguyễn Bá và lịch sử làng Phù Việt Trang như ngọn đèn rọi vào quá khứ đầy tăm tối. Nguyễn Bá Nhã nâng niu từng trang sách, giữ gìn chắp nối từng mẩu tư liệu. Anh chuyên chú vào giải mã những điều mà dòng họ và bà con trong làng khát khao muốn biết. Nguyễn Bá Nhã cũng lờ mờ nhận ra dường như số phận đã chọn anh là người viết tiếp lịch sử dòng họ, lịch sử làng Phù. Nhã tin điều đó bởi đã bao nhiêu năm, trải hàng chục đời mà đến nay kỷ vật tổ tiên lại về vào đúng lúc anh tốt nghiệp đại học, sau những năm tháng dài hoàn thành trách phận cùng thế hệ mình cầm súng tham gia giải phóng đất nước. Ý nghĩ ấy khiến Nhã thoải mái trong tâm tưởng. Anh lặng lẽ, cẩn trọng sắp xếp mọi chi tiết, kết nối những sự kiện trong những tháng năm dài trầm luân của dòng họ từ thời làng mang tên Phù Việt Trang. Ngoài gia phả của chi thứ nhất mà các hậu duệ trên Vàng đem về, các bậc tiên chỉ thuộc chi thứ hai từ cụ Nguyễn Bá Trang về sau cũng có gia phả riêng. Hai nguồn tài liệu quý giá ấy giúp anh hình dung khá rõ ràng về lịch sử dòng họ kể từ cụ thủy tổ thứ nhất Nguyễn Bá Hiến. Cũng từ tài liệu này, Nguyễn Bá Nhã muốn giúp cho các thế hệ người làng Phù hiểu một cách ngọn ngành giai đoạn bể dâu mà làng Phù trải qua. Nó như cây cầu nối những câu chuyện đầu Ngô mình Sở mà trước đó người làng chỉ biết một cách bập bõm, mơ hồ qua những giai thoại, những truyền miệng khó tránh khỏi tam sao thất bản.

– Liệu có phải bắt nguồn từ phong thủy?

– Cái vạ tru di tam tộc xưa kia cho đến bao tai ương, chìm nổi về sau này có nguyên do từ đâu?

Những câu hỏi ấy thường trực trong từng giấc ngủ của Nhã. Bao đời nay mọi tai ương vẫn được người làng Phù giải thích do phong thủy. Cái “dớp” lên voi xuống chó của làng Phù, mà chẳng phải lên voi xuống chó, phải gọi là lên bờ xuống ruộng mới đúng, được gắn với câu chuyện Quốc tổ Hùng Vương dựng nước.

Quốc tổ chọn núi Nghĩa Lĩnh để định đô. Từ đỉnh núi nhìn ra thấy trùng điệp đồi núi với muôn hình vạn trạng. Ba con sông lớn nhất nước cùng chảy về hội tụ chỗ Tam Giang. Vùng bình nguyên xòe ra như tấm quạt mở, trù phú khoáng đạt. Hai bên tả hữu là một trăm quả đồi rất giống hình bầy voi chầu về núi Tổ. Đếm được cả thảy 100 con, nhưng trong đàn voi ấy, con đứng cuối lại ngoảnh đầu về phương Bắc. Quốc tổ ra lệnh chém đầu, xả thân con voi phản chủ. Mình voi bị san thành một dãy gò nhỏ. Cái vòi trườn về phía tiếp giáp với sông Cả. Làng Phù Việt Trang nằm đúng trên cái vòi của con voi phản nghịch ấy. Mỗi lần vòi voi cựa mình là một lần tai ương ập xuống. Tiếp đến chuyện long mạch làng bị chém đứt năm xảy ra vụ án tru di tam tộc. Đến tận bây giờ vết chém còn nhận ra. Người làng Phù đi đâu, làm gì cũng vẫn bị cái dớp ấy bám theo. Không biến cố long trời lở đất thì cũng nảy nòi ra bao phận người truân chuyên dị hợm. Dường như thế hệ nào, đời nào ở làng Phù cũng có những nhân vật đặc biệt, những số phận oái oăm, kỳ quái. Mỗi người, mỗi phận đều là một mảnh của làng Phù.

– Nhanh chân lên bà con ơi.

– Cắm thật rộng ra. Thanh niên trai tráng đóng cọc. Phụ nữ chăng dây làm cõi.

– Quàng lên một chút nào làng Mục họ chiếm hết bây giờ…

Cái loa trên tay Lý trưởng Oánh vống ngược. Giọng khản đặc. Bước chân chạy rình rịch. Mọi người đổ xô ra chiếm bãi nổi, từ mờ đất tiếng trống đã thúc liên hồi.

Đầu thế kỷ hai mươi, dòng sông Cả như người mẹ vĩ đại ngả bầu vú phì nhiêu thưởng công cho con cháu làng Phù nghiến răng chịu nhục hơn trăm năm. Một đụn phù sa nhóng nhánh rộng mênh mông đùn lên giữa làng Phù với làng Mục. Làng Mục khi ấy chơi vơi như một cù lao nằm giữa hai nhánh của dòng sông. Chỉ cách làng Phù một lạch nước nhỏ, nhưng không hiểu vì sao làng Mục lại thuộc địa giới tỉnh Sơn Tây, tít bên kia sông Cả. Vào mùa cạn người làng Mục xắn quần lội qua cái lạch nước ấy vào làng Phù buôn bán, giao lưu. Thanh niên làng Phù chơi với làng Mục thì chơi nhưng vẫn gọi họ là đồ ngụ cư. Có điều không giải thích được là dù sống bên cạnh nhau mấy chục năm trời mà trai gái hai làng không có một mối tình nào nảy nở.

Sự mầu mỡ của miệt bãi nổi khiến cây trái bừng bừng trỗi dậy. Mầu xanh ngút ngát. Người hai làng kéo nhau ra vùng đất mới. Họ cắm xuống đấy giống mía bầu thân mềm chan chứa mật ngọt. Bạt ngàn mía, chuối, rau xanh… đem lại cho làng Phù những vụ bội thu mà chẳng mất mấy công sức. Mía chất đống trong sân, chất dọc đường làng. Những lò quay mía mọc lên như nấm sau mưa. Mùa mía không khí cũng trở nên ngọt lừ. Ruồi muỗi kéo về đậu đen trên những luống bã mía dọc đường làng. Mật để làm đường, làm bánh, mật nhiều quá không ăn hết, trở thành thứ vật liệu xây dựng tuyệt hảo. Những công trình xây bằng vữa trộn mật mía coi như vĩnh hằng với thời gian. Giả sử nếu có phải đập bỏ thì chỉ nát gạch, loại vữa gắn kết bằng mật mía cứng như thép nguội. Chỉ mấy năm mà người làng Phù có một cuộc sống sung túc không ngờ.

Cái bãi nổi chỉ nhô lên vào mùa cạn. Lũ về nước rửa sạch lượt đất đã đem hết dưỡng chất nuôi cây trái, trở nên bạc mầu. Lượt phù sa mới đỏ sánh hiện ra. Một cù lao mênh mang, nhóng nhánh chạy dài tít tắp, phẳng lì. Người hai làng lại kéo nhau ra tranh chiếm. Làng Phù dựng cả một cái chòi canh đồ sộ trên đầu mỏm lở. Ngày đêm cử người quan sát. Cái lưng bãi non lập lờ như lưng con cá voi thập thò dưới làn nước là thuyền là mảng ào sang. Trung niên, trai đinh, thanh nữ ai có sức khỏe đều được huy động vào công cuộc mở cõi. Tranh giành quyết liệt. Làng ít làng nhiều dẫn đến cự cãi mâu thuẫn. Đã không ít lần xảy ra xô sát giữa các nhà liền ranh giới. Các cụ cao tuổi hai làng phải ngồi lại với nhau vài lần nhưng có vẻ không cải thiện là bao.

Năm ấy, làng Phù chiếm gần hai phần ba bãi nổi. Cái bãi chẳng khác gì kho đụn mênh mông. Mía đứng chen chân kết thành rừng. Viễn cảnh một mùa no ấm nữa hiển hiện trước mắt người làng. Đêm đêm dưới ánh trăng, một miệt cát phẳng lỳ như tấm lụa dát vàng óng ánh tít tắp chạy đến mép nước. Bức tường thành mía soi bóng xuống sông tạo nên một khung cảnh ấm no, trù phú. Lòng người làng Phù thơ thới. Đám trai gái đêm nào cũng lang thang trên bãi cát. Tiếng trẻ nô đùa, tiếng hát hò rộn rã bức tranh quê.

Vào một nửa đêm về sáng cả làng Phù vùng tỉnh dậy, hốt hoảng sau tiếng thét xuyên màn sương mộng mị:

– Cháy bãi rồi bà con ơi.

– Tùng tùng tùng…tùng tùng tùng…tùng tùng tùng…

– U…ù…rúc…U…ù…rúc…U…ù…rúc…

Nhoáng nhoàng, hấp hả. Trống báo động. Kẻng khua, tù và rúc… Người làng Phù ai vớ được cái gì cầm theo cái đó. Vừa chạy vừa la:

– Bọn làng Mục đốt mía rồi…

Hàng trăm người lao đến lạch nước thì lửa đã bốc như Hỏa Diệm Sơn. Cả một rừng mía vừa đến độ tuốt lá đỏ rực trong lửa. Bức tường mía thành tường lửa. Tàn tro theo gió cuộn lên cao xoay tròn chẳng khác gì nham thạch của núi lửa phun. Ngùn ngụt. Hầm hập. Đúng kỳ gió Tây. Lửa táp ngược vào mặt người làng Phù. Mùi mía cháy ngọt thơm khé cổ mà ai cũng thấy đắng ngắt trong lòng. Tiếng khóc ran ran. Đàn bà con gái ngồi phệt trên bãi rúm ró vào nhau nhìn lửa hoành hoành trong bất lực. Chợt rầm rập sau lưng cánh trai làng tựa bầy trâu điên phi sang phía làng Mục.

Mấy chục thanh niên làng Mục cởi trần, tay còn cầm nọn rơm, dao quắm vừa từ bãi mía bơi về. Gậy gộc, dáo mác vung theo tiếng hét khản đặc. Họ nhảy bổ vào nhau. Từ hai làng tiếng trống đại, tiếng thanh la, kẻng, mõ…theo nhịp ngũ liên thúc đến rách nhĩ. Hàng trăm người làng Mục xô ra đẩy cánh trai làng Phù lùi dần về giữa bãi cát. Đúng lúc ấy đội quân làng Phù ra tiếp ứng. Tầm vông, đòn càn, đòn gánh, cả xiên đâm cá…mấy trăm con người quây tròn vào nhau. Tiếng chửi rủa say máu của đàn ông. Tiếng than khóc rầm trời của đàn bà:

– Đ. Mẹ chúng mày làm trò hèn hạ.

– Chém chết mấy thằng đốt mía đi…

– Ới bà con ơi…Ới dân làng ơi… Thế này thì giết hết nhau mất thôi…

Bóng người gục xuống. Máu đổ lênh láng. Xác người nằm rải rác trên nền cát trắng phau.

– Đ. Mẹ bọn tham lam, chèn ép.

– Đ. Mẹ bọn ngụ cư khốn nạn.

– Các ông ơi. Cây mía mạng người khổ nhục chưa hỡi trời…

– Đốt mẹ làng nó đi. Quân phá hại sản xuất.

Trận thư hùng kéo dài cho đến lúc trời sáng bạch. Người chết người bị thương nằm ngả ngớn. Dễ từ vụ án tru di tam tộc đến nay người làng Phù mới chịu cái tang thê thảm thế. Hơn hai chục người chết. Sáu mươi người nữa bị thương. Bể đầu, mù mắt, cụt tay, gẫy chân. Làng Phù trắng xóa khăn tang. Phải ba ngày mới chôn hết người. Khói hương quẩn quanh từ đầu làng tới cuối xóm. Tiếng than ai oán não nùng:

– Cái vòi voi lại cựa mình đấy.

– Ác độc chi bấy ông trời. Ông thí cho một tý rồi ông vật chết mấy chục con người…

Người làng Phù chìm trong nỗi ám ảnh về cái bùa yểm đến kỳ phát tác.

Bên làng Mục số người chết, bị thương cũng tới cả trăm mạng. Từ đó làng Phù và làng Mục trở thành thù địch. Hai làng không chơi bời quan hệ với nhau nữa. Người làng Mục vượt sông Cả về buôn bán làm ăn với người bên Ba Vì chứ không thèm lội qua cái lạch nông để sang làng Phù như trước.

Chính quyền thực dân có cho người xuống điều tra vụ xô xát nhưng cũng chỉ qua quýt cho xong.

Việc trồi lên cái bãi nổi không biết là may hay họa. Từ năm đó dòng sông Cả thay đổi tính nết đến kinh ngạc. Giống như giấc ngủ ngàn năm của thủy thần tỉnh giấc. Nó cựa mình liên tục. Mùa nước thứ năm, một đụn cát lớn vồng lên ngay chỗ hợp lưu của hai con sông. Nước bị chặn bất ngờ liền bẻ dòng lao về bên tả ngạn. Nó lừng lững tiến đến, vấp phải chân bãi làng Phù, sóng dựng bờm lên cao vài chục mét. Mỗi lần rút trở ra là lôi theo một tảng bãi xuống sông. Vỉa đất có tuổi đời mấy trăm năm bỗng chốc rùng mình theo nhau tan biến trong dòng chảy cuồn cuộn. Đêm thanh vắng tiếng bãi lở ùm ùm làm cả làng thao thức. Người người giật mình thon thót nghe bước chân chạy thi với nước lũ để nhổ vội rau mầu. Người già đứng xúm ở đầu làng than thở: “Cứ đà này chỉ một hai mùa nước là hết làng”. Sông gặm hết đất canh tác, tiếp đến liếm vào khu dân cư. Đầu làng Phù có một dãy cây gạo đã nhiều tuổi lắm. Những thần mộc ấy được trồng cùng thời điểm người làng Phù bị biếm ra bãi. Thân gốc xù xì tới mấy người ôm. Mùa tháng ba dẫy gạo cổ thụ làng Phù làm nên vẻ đẹp thật nên thơ đầy vẻ kiêu hùng. Mấy chục lẵng hoa lửa rực rỡ cháy suốt mùa xuân. Đứng từ rất xa người ta đã nhìn thấy sắc đỏ hoa gạo. Nó làm ấm cả một vùng không gian bên ngã ba sông Cả. Người làng Phù có việc đi đâu mỗi khi về tới bến Trung Hà, hay miệt Phú Châu, Bạch Hạc…nhìn những lẵng hoa lửa làng mình lòng lại bồi hồi, xao xuyến.

Cây gạo cổ đầu tiên bị thủy thần lôi xuống sông vào một buổi sáng đẹp trời. Hôm ấy không ai ra đồng. Cả làng kéo ra đứng nhìn theo mà lòng nặng trĩu u buồn. Họ nhìn thấy trước số phận làng sẽ chẳng khác gì cây gạo kia trong nay mai. Mùa nước kế tiếp, người làng Phù đã phải bìu díu sơ tán lên mặt đê. Tiếng hò hét hối thúc nhau tập trung cứu những căn nhà gần vực lở trước. Người cứng vía đợi đến tận lúc ngọn nước chỉ cách vài mét. Song cuối cùng cũng phải gạt nước mắt nhìn đất làng tan biến trước sức mạnh của thủy thần. Ảm đạm thê lương. Tiếng khóc tiếng than não nề. Dòng phù sa đỏ ối kéo theo củi gỗ, xác súc vật chết băng băng lao về xuôi. Cả một vùng dân cư trù phú nay thông thống một biển nước. Làng Mục đã bị xóa sổ từ mùa lũ năm ngoái, nay đến lượt làng Phù. Công sức cả trăm năm trời chớp mắt biến mất như chưa bao giờ tồn tại. Đau xót nhất là mồ mả cha ông bao đời không biết nằm ở đâu dưới cái dòng lũ lạnh lẽo kia.

Tất cả lại chui rúc trong những căn lều dựng tạm

trên mặt đê. Bô lão bàn nhau vào xin đất xã Cao Phong lập làng mới. Một vệt ao chuôm triền miên cỏ lác bên trong đê quai trở thành nơi cư ngụ mới của dân làng Phù. Dải dân cư mỏng tang như sợi thừng trâu. Xung quanh mỗi căn nhà là những hố vỡ, ao chuôm. Chứng tích của những lần lấy đất đắp đê, vợt nền. Làng chia thành hai xóm. Chỗ dày nhất chỉ có dăm nóc nhà, còn lại cứ bám theo thẻo ven đê. Thoát cảnh lụt lội, nhưng sức vóc của làng Phù èo uột sau mấy lần đại họa. Người làng Phù chẳng khác gì cái cây hai lần bị bứng khỏi mảnh đất đã bén rễ, xanh cành. Cuộc sống mất chân đế từ đấy tưởng không còn ngóc đầu lên được. Một số người ngao ngán đùm núm vợ con bỏ làng tha hương. Người ở lại chỉ biết cắm cúi với cây lúa cố gắng đắp đổi đủ cho miếng ăn đạm bạc hàng ngày.

Có một điều không ai giải thích nổi là dù sống bên vực bãi cả trăm năm liền mà người làng Phù không ai dựa vào sông nước để mưu sinh. Lúc chạy lở chạy lụt chẳng nhà nào có thuyền mảng. Cũng không một ai biết bơi, lặn cho giỏi. Người làng Phù lúc tắm sông, vớt củi cái dáng bơi cứ như chó hàng vạn. Sau này có vài nhà sắm thuyền buôn chuyến. Họ ngược chợ Bờ, Mai Châu… chở hàng thuê. Vài nhà khác mở bến làm nghề chở khách ngang sông. Nhưng chẳng bao lâu tất cả đều phá sản, thua lỗ. Bán thuyền, dẹp bến trở lại với cái nghề trồng lúa nước. Quanh năm “bán mặt cho đất bán lưng cho trời”. Lúc nông nhàn rủ nhau gánh phân, gio vào đất làng cũ trồng sắn. Mới đầu ít nhà làm nhưng sau cứ nối nhau làm theo. Làng có thêm nghề trồng hái của dân vùng đồi. Người làng Phù hoàn toàn quay đít lại với sông nước. Làm nông nghiệp chay, không giao thương, không nghề phụ, vắt mũi đút miệng, người làng Phù cứ mãi nghèo. Con cháu học hành sa sút. Chẳng một ai nổi máu mặt được với thiên hạ. Nghe đâu tới tận thời đánh Mỹ, tức gần hai trăm năm sau ngày làng bị chặt đứt long mạch, có ông tiến sĩ chuyên về phong thủy nhân một lần về chơi làng Phù. Nhìn mặt người làng, nhìn thế đất ông ta phán rằng người làng Phù vốn gốc là dân kẻ đồi bán sơn địa. Hàng ngàn năm cái máu người vùng đồi đã ngấm trong huyết quản, nó là cái gien truyền đời này sang đời khác. Dù bị biếm ra ở bãi sông cái gien ấy vẫn không thay đổi. Người làng Phù giỏi trồng sơn, trồng sắn, hái củi chứ không có duyên với nghề sông nước.

Các cụ cao niên nghe giải thích đều gật gù tán thưởng. Quả tình có thế. Sống bám sông, chết gửi đất sông mà sông nước với người làng Phù có bén duyên bao giờ. Một điều lạ nữa là dù đã bị bật khỏi làng cũ, đã sống với đồng bãi qua cả chục thế hệ, nhưng từ trong sâu thẳm huyết mạch, thói quen, tập tục người làng Phù vẫn vận động theo một dòng chảy riêng. Từ giọng nói, từ ngữ đến cái cách thức ăn uống, thói quen canh tác người làng Phù cũng không giống các làng xung quanh. Âm sắc người làng Phù trong, rõ như người kinh kỳ. Nó phân biệt hẳn với giọng nói

khá nặng của mấy xã trong vùng.