7

Sự thoát nạn đầy bí hiểm của giọt máu sót lại sau vụ án tru di và con đường trở về làng Phù của một chi họ Nguyễn Bá giờ mới có câu trả lời. Hơn hai trăm năm qua, người trong họ chỉ hiểu phong thanh rằng cụ thủy tổ là một bậc quan lại có danh vị lớn bị hàm oan mà thọ nạn. Nhưng tổ mẫu là ai thì vẫn còn bị màn sương quá khứ che phủ. Sự kiện cụ Điểu và hai cháu Thành, Tựu về dự ngày giỗ họ vừa rồi cũng không phải là lần đầu tiên hậu duệ chi trưởng trở lại quê cha đất tổ… Đắm chìm vào câu chuyện trăm năm, Nguyễn Bá Nhã như mơ như tỉnh chẳng khác gì chàng Từ Thức lạc vào khung cảnh làng Phù Việt Trang trước ngày nó bị dìm trong tang thương oan khuất.

… Tổ phụ của ông, quan Gián nghị đại phu Hương cống Nguyễn Bá Hiến trước khi xảy ra vụ án mấy năm có chuyến công du lên phố Vàng. Phố Vàng thời ấy là một điểm dân cư đông đúc, nằm giữa khoảng bình nguyên tiếp giáp giữa hai dòng Thao giang và Đà giang. Phố Vàng giống như một bến cảng trên cạn. Ở đấy có đủ sản vật của các tộc người từ núi cao, sản vật của đồng bãi phì nhiêu và thủy hải sản của hai dòng sông lớn. Người dân quần tụ về làm ăn sinh sống. Nhà cửa mọc san sát hai bên đường cái quan kéo dài cả cây số. Chẳng có cấp nào công nhận là phủ lỵ, thị tứ hay thị trấn, mà do người dân đặt tên là phố Vàng. Vàng có thể nhằm chỉ sự giầu có. Vàng, một vật chuẩn, một thước đo để so sánh, định vị những gì quý giá nhất trong nhận thức của con người. Quý như vàng. Đắt như vàng. Làm như vàng ấy… Gọi mãi thành quen, phố Vàng trở thành tâm điểm quy tụ giao thương giữa vùng rừng thẳm sâu trên thượng nguồn hai con sông lớn nhất Tây Bắc. Không chỉ phát triển về kinh tế, nơi đây còn là đầu mối của các con đường thủy, bộ tỏa đi khắp vùng, lên Việt Bắc, vào miền Trung, sang cả nước Lào. Địa thế thuận lợi của phố Vàng có sức hút mạnh mẽ người tứ xứ về làm ăn. Không biết từ bao giờ mảnh đất này trở thành nơi tá túc của đủ loại người. Nghĩa binh thất trận trong các cuộc khởi nghĩa chống lại triều đình. Đám lưu manh thảo khấu trốn tránh pháp luật. Những kẻ làm ăn cơ nhỡ bán xới khỏi quê hương bản quán…Chính quyền vẫn có nhưng khá lỏng lẻo. Phố Vàng vì thế gần như là mảnh đất vô chính phủ. Các tộc trưởng, băng trưởng thảo khấu lựa nhau mà quản lý vùng đất đặc biệt này. Quan gián nghị đại phu Nguyễn Bá Hiến nghỉ lại mấy đêm tại nhà một tộc trưởng tên là Quàng Tín Chỉ. Một dòng họ nhỏ ở phố Vàng. Nghe cái họ Quàng thật lạ tai. Khi đã tâm đầu ý hợp ông tộc trưởng mới hé lộ với quan ông Nguyễn Bá Hiến về gốc gác của mình.

Quàng Tín Chỉ là người Kinh, họ Hồ, quê gốc trong Nghệ An. Vào cuối đời nhà Trần, tổ tiên ông vừa là thuộc hạ vừa có họ hàng với Hồ Quý Ly. Năm 1400 Hồ Quý Ly truất ngôi nhà Trần dựng lên nhà Hồ, đặt tên nước là Đại Ngu. Hành động của Hồ Quý Ly không được quần thần ủng hộ. Triều đình nhà Minh bên Trung Quốc vốn có ý nhòm ngó Đại Việt từ lâu, nhân chuyện này rục rịch đem quân sang dưới danh nghĩa phục Trần diệt Hồ. Lên ngôi được hơn một năm, Hồ Quý Ly nhường ngai vàng cho con trai Hồ Hán Thương còn mình làm Thái Thượng Hoàng. Cha con Hồ Quý Ly sai người tâm phúc bí mật đưa một đạo quân lên vùng Cổ Pháp, Ba Vì đắp thành Đa Bang làm căn cứ đề phòng quân Minh. Tổ tiên Quàng Tín Chỉ là Hồ Quý Chuẩn một trong số bộ tướng tin cẩn của Hồ Quý Ly, được Thượng hoàng giao lên Cổ Pháp chỉ huy xây thành. Năm 1407, quân Minh chiếm Đại Việt, lật đổ nhà Hồ. Họ hàng, dòng tộc và những quan lại tâm phúc của Hồ Quý Ly bị truy nã gắt gao. Tổ tiên ông phải dạt sang miệt Thao giang đổi thành thành họ Quàng sống lẫn với người thiểu số. Trải bao nhiêu đời con cháu những người mang họ Quàng vẫn âm thầm truyền nhau rằng gốc tích mình là họ Hồ. Và trong chuyến công du ấy, quan Gián nghị đại phu Nguyễn Bá Hiến gặp Quàng Thị Lự, con gái đầu của ông bà tộc trưởng. Lúc ấy Nguyễn Bá Hiến đã năm mươi, hơn cô Lự gần ba mươi tuổi. Tuy chênh lệch về tuổi tác nhưng cuộc gặp gỡ như duyên trời buộc. Vợ chồng ông tộc trưởng biết con gái thuận tình gắn bó với quan Gián nghị đại phu, họ cũng không cấm cản.

Về làm bạn với Nguyễn Bá Hiến, cô Lự sinh cho ông một đứa con trai. Thằng bé lên ba thì cô mang thai đứa thứ hai. Đúng vào cái năm Phù Việt Trang tưng bừng mở hội đón các quan về làng ăn Tết. Sau ngày mồng ba Âm lịch, cô Lự xin phép chồng cho ngược phố Vàng thăm song thân. Ở được vài hôm trong lòng cô cứ nóng rực. Tâm trạng thảng thốt không yên. Linh tính dưới quê chồng có chuyện chẳng lành cô tức tốc xuôi đò. Vừa tới bến sông Bứa, có chàng trai đến gần lập bập thưa:

– Bà ơi, đừng về làng nữa. Tan hoang hết rồi. Quan ông đã quy tiên. Cậu cả cũng bị hại rồi. Họ hàng thân tộc chẳng ai trốn được. Chỉ còn mình bà thôi.

Cô Lự vòng tay ôm ghì cái thai, mặt mày sa sẩm. Người đưa tin đỡ cô ngồi xuống chân bãi. Anh ta rút trong người ra một bọc gói bằng lụa điều:

– Cháu được quan ông giao tìm cách trao bà kỷ vật này. Tất cả bằng sắc, gia phả… Bà hãy mau trở lại Vàng cùng song thân trốn ngay đi. Lệnh triều đình ban bố truy lùng bà dưới quê ráo riết lắm.

Không hiểu sức mạnh từ đâu cô Lự còn đứng dậy được lúc ấy. Cô quên cả cám ơn người con trai đã lặn lội báo tin. Vợ chồng ông Quàng Tín Chỉ nghe chuyện thất kinh. Tuy Vàng là nơi tá túc của nhiều loại người sống ngoài vòng pháp luật, nhưng là một tộc trưởng, ông khó mà giấu nổi thân phận để ở lại. Quàng Tín Chỉ hối thúc vợ con thu xếp của nả rồi đêm đến lặng lẽ kéo ngược mãi lên vùng Mường Chà, Mường Mơn trên Lai Châu lánh nạn. Đủ ngày đủ tháng cô Lự hạ sinh một người con trai. Cô đặt tên con là Hận. Nguyễn Bá Hận. Phải đến lúc cu Hận gần mười tuổi ông tộc trưởng mới đưa cả nhà trở lại phố Vàng. Nghe ngóng thì chẳng thấy quan quân nào tróc nã lên vùng ấy. Biết tình hình đã yên hàn, cô Lự gửi con ông bà tộc trưởng rồi lần về quê chồng.

Phù Việt Trang chỉ còn là một khu đất hoang lạnh. Ruộng vườn bị sung cho các làng khác. Bãi chợ nơi mở hội làng ngập tràn máu của mấy trăm con người, cây tạp đã mọc thành rừng. Không một chút hương lửa. Tử khí vẫn như lẩn quất đâu đây. Cô lần vào giữa bãi chợ. Nơi vẫn còn nền đất cao trội là trung tâm hội xuân năm nào. Thắp cho chồng, con và những người đã chết nén hương rồi bươn bả ra bãi lở. Cũng vẫn phải chui nhủi, cô Lự tìm đến được nhà cụ đồ Ngạn, bạn đèn sách với quan ông hồi nhỏ. Cụ đồ quá đỗi ngỡ ngàng nhưng cũng quá đỗi mừng tủi:

– Phúc đức quá. Vậy là dòng giống quan Gián nghị đại phu không đứt nọc. Trời có mắt…trời có mắt!

– Xin thầy giữ kín cho chuyện này. Tình hình chưa hẳn đã yên. Tôi về để xem minh tình ra sao cho rõ ngọn ngành. Thắp cho nhà tôi, thằng cả và bà con nén hương. Đau đớn quá thầy ơi.

Cụ đồ chỉ biết an ủi người vợ trẻ của quan Gián nghị đại phu. Câu chuyện về thăm quê chồng của tổ mẫu dòng họ Nguyễn Bá làng Phù sau biến cố kinh hoàng chỉ có cụ đồ Ngạn biết và rồi nó cũng đi theo ngày cụ quy tiên. Dân làng Phù không hề biết quan Gián nghị đại phu Nguyễn Bá Hiến còn lại một hạt máu. Dòng dõi quan tiếp tục sinh sôi nhưng chưa biết bao giờ hậu duệ của quan ông được trở về quê cha.

Nguyễn Bá Hận lớn lên lấy vợ có sáu mặt con. Hai con trai tiếp tục dòng dõi của Hương cống Nguyễn Bá Hiến. Nguyễn Bá Việt và Nguyễn Bá Trang là hai cái tên ông đặt cho con để luôn nhắc nhở về cội nguồn. Tuy vậy khi mà các ông Việt và Trang lớn lên đất nước loạn lạc triền miên. Nhà Lê – Trịnh sụp đổ. Triều Tây Sơn khởi được vài năm rồi đến nhà Nguyễn dựng cờ. Hai chi của dòng họ Nguyễn Bá cắm rễ trên miền núi, phân chia làm nhiều nhánh. Mãi đến năm cụ Lự tám mươi tuổi con cháu mới đưa cụ trở về Phù Việt Trang, lúc ấy đã mang tên Phù Vân. Vậy là sau lần về bí mật trước không ai biết ngoài cụ đồ Ngạn, hơn bốn chục năm sau, tổ mẫu thứ nhất dòng họ nguyễn Bá làng Phù trở lại quê chồng. Sự kiện một cụ bà người dân tộc thiểu số tìm về gợi lại bao nhiêu đồn đoán về một thời tưởng đã ngủ yên trong lòng người Phù Vân. Bà cụ tên Lự nói mình người trên phố Vàng, nơi có dãy núi Lưỡi háí mà chiều chiều đứng trên đê người làng Phù vẫn nhìn thấy xa xa. Cụ bảo mình là con dâu của Phù Việt Trang trốn chạy từ vụ tru di tam tộc mười tám ông quan. Lúc ấy làng chỉ còn lại hai cụ ông cao niên nhất trạc tuổi cụ Lự. Nghe chuyện các cụ chợt liên hệ tới ánh mắt đau đáu của quan Gián nghị đại phu Nguyễn Bá Hiến trước khi bị hành quyết cứ hướng mắt nhìn về dãy núi Lưỡi hái như gửi gắm một điều gì.

Chuyến trở về của cụ Lự làm người làng Phù bừng tỉnh nhớ về một thời đớn đau xa khuất. Lúc đó họ mới biết thì ra không phải tất cả người thân của mười tám ông quan đều bị giết hại. Vẫn có người thoát nạn nhờ sự may mắn kỳ lạ. Người vợ trẻ của quán Gián nghị đại phu Nguyễn Bá Hiến là người may mắn đó. Cô mang trong mình giọt máu của quan ông để dòng họ Nguyễn Bá tiếp tục sinh sôi đến ngày nay.

Đêm đầu tiên sau mấy chục năm từ lần trở về âm thầm trước, cụ Lự nghỉ lại nhà một người cháu họ xa. Khuya, cụ thấy chồng hiện về. Gương mặt ông lúc rõ lúc mờ trong màn khói mây hư ảo. Giọng ông hiền từ: “Tôi chết oan khuất lắm, muốn nói mà không nói được. May sao còn gửi lại được giọt máu nơi mình. Mình đã không phụ lòng tôi. Con cháu nay đã phương trưởng đấy là nhờ phúc trạch của mình cả. Tôi tuy thân xác ở cõi âm nhưng hồn vía vẫn ở bên mình và các con các cháu…”. Nói xong quan ông thụp xuống. Cụ Lự thất kinh vùng đỡ ông dậy. Miệng líu ríu. Cụ giơ tay ra thì thấy ông chới với xa dần. Choàng tỉnh mới biết mình ngủ mơ. Sau đêm hội ngộ kỳ lạ ấy với chồng, cụ Lự muốn ở lại làng Phù những năm cuối đời. Cụ bảo lúc nhắm mắt xuôi tay được ở bên cạnh cụ ông với thằng cả. Nhưng con cháu không nghe. Nguyễn Bá Hận bảo cụ đã ở vào cái tuổi gần đất xa trời. Con cháu thì ở xa không ai chăm nom cụ là điều bất hiếu. Nguyễn Bá Hận đưa cụ Lự trở lại phố Vàng.

Từ sau chuyến trở lại làng Phù, có điều lạ là cụ Lự luôn mơ thấy quan ông. Lần nào ông cũng tỏ ra rất buồn. Hình như có điều gì đó muốn nói mà ông chỉ khóc, không cất nên lời. Cụ Lự bảo với Nguyễn Bá Hận và các cháu rằng cụ linh cảm như ông muốn các con trở về sống ở quê hương, gốc gác. Nguyễn Bá Hận đã cao tuổi lại thường xuyên ốm đau. Hai con trai và bốn con gái đều đã có gia đình riêng. Tuy không cùng sống ở phố Vàng nhưng cũng gần kề xung quanh. Biết mình sức khỏe không tốt, muốn cho con trưởng tập cáng đáng mọi việc của dòng họ, ông Hận đã giao cho Nguyễn Bá Việt thay mình cúng bái tổ tiên. Phố Vàng tuy không phải quê gốc nhưng ông và con cháu đã như cây sơn cây cọ cắm rễ quen thung thổ ở đây cả đời người rồi. Ông không thể bứng tất cả mà về. Câu chuyện chiêm bao và ý nguyện của mẹ làm ông trăn trở suy nghĩ nhiều đêm. Vào dịp giỗ bố năm sau, ông bàn với hai con trai là Việt và Trang:

– Dòng họ Nguyễn Bá ta may mắn thoát khỏi cuộc tàn sát hơn năm mươi năm trước. Nay đã phát triển thành hai chi. Các con đã khôn lớn, có gia đình riêng. Thể theo ý nguyện của bà nội và cũng là tâm nguyện của ông nội, bố muốn Nguyễn Bá Việt ở lại trên này có trách nhiệm hương khói tổ tiên. Nguyễn Bá Trang hãy đưa vợ con về Phù Vân.

Quyết định của con cháu làm cụ Lự rất mừng. Vậy là cụ đã hoàn thành tâm nguyện với chồng. Dòng họ Nguyễn Bá từ nay không chỉ phát triển ở quê ngoại mà còn sinh sôi tiếp nối ở quê nội. Đó là điều đại phúc. Các con các cháu cụ đã nối lại được sợi dây máu thịt với quê hương bản quán.

Câu chuyện phân chia dòng họ Nguyễn Bá làng Phù trên đây đã diễn ra từ hơn trăm năm trước. Điều mà các thành viên dòng họ Nguyễn Bá làng Phù trăn trở bao năm nay đã sáng rõ. Không biết có phải do tâm nguyện của cụ thủy tổ Nguyễn Bá Hiến linh ứng mà chi thứ Nguyễn Bá Trang từ ngày về sống ở làng Phù, con cháu tiếp nối sum suê. Đến đời Nguyễn Bá Nhã, họ Nguyễn Bá đã thành mấy chục gia đình. Song

chi thứ nhất đời thứ ba khởi thủy từ cụ Nguyễn Bá Việt trên phố Vàng sau này tuyệt tự. Từ cụ Việt các đời chỉ độc đinh. Thế hệ thứ tám thì không sinh được con trai nữa. Vậy là chí ít cũng tới mấy chục năm trở lại dòng họ Nguyễn Bá trên Vàng không có người nối dõi tông đường. Hậu duệ bên ngoại của họ Nguyễn Bá thay nhau gìn giữ kỷ vật của tổ tiên.