1

Nhìn từ trên cao, làng Phù Vân chẳng khác gì cái gánh hàng rong. Xóm trên xóm dưới nối với nhau bằng một rẻo đê bao dài như chiếc đòn. Ở đầu cái đòn gánh ấy là hai khu dân cư phình ra nhôm nhoam như những cái thúng mê sứt cạp. Không đình chùa miếu điện. Không cổng làng, cây đa, giếng nước. Nếu chẳng có cái tên hành chính Phù Vân 1, Phù Vân 2 thì người ta tưởng hai xóm liều ở đâu dạt về. 

       Gần tháng nay làng Phù xôn xao cái tin hậu duệ chi thứ nhất dòng họ Nguyễn Bá trên thượng nguồn sông Cả sắp trở về. Không phải chỉ là chuyện những người thất tán lâu năm tìm về quê cha đất tổ. Điều mà người làng Phù quan tâm, bàn thảo là trên ấy đem theo gia phả và kỷ vật từ đời cụ thủy tổ về giao lại cho ông Nguyễn Bá Nhã, trưởng chi thứ họ Nguyễn Bá làng Phù. Con cháu trong nội tộc thì ngồi đâu cũng tranh biện, đoán già đoán non, về sự kiện có một không hai này.

       Ô, việc riêng của họ Nguyễn Bá thì can dự gì đến người làng Phù mà xôn xao, dò hỏi? Thế mới thành chuyện. 

Chỉ những ai biết về lịch sử ngôi làng này mới ngộ ra rằng sự quan tâm của người làng Phù trước sự kiện trên là có căn nguyên của nó. Đằng sau cái vẻ bệ rạc tiêu điều, làng Phù Vân hôm nay chính là “hậu duệ” của một ngôi làng lừng danh, sang cả bậc nhất của kinh thành Châu Phong xưa. Mấy trăm năm vật đổi sao dời, làng Phù đã hai lần bị triệt hạ, bị đuổi khỏi đất cũ, bị yểm bùa vào long mạch…Qua mấy lần thập tử nhất sinh, con cháu đến giờ mới bớt bát, lam lũ thế.

       Trong tâm thức người dân làng Phù, lịch sử oai hùng của cố hương vẫn cuộn sôi mãnh liệt. Thế hệ trước truyền cho thế hệ sau rằng: “Làng ta từng có tới mười tám ông làm quan to trong triều đình. Vì thanh liêm chính trực mà bị sàm tấu là phản nghịch, gia tộc bị giết hại, làng bị triệt hạ, long mạch bị chém đứt…”. Đứng đầu các quan lại làng Phù ngày ấy là Gián nghị đại phu Hương cống Nguyễn Bá Hiến, Tổ phụ của dòng họ Nguyễn Bá. Vì thế cái tin gia phả và kỷ vật tổ tiên họ Nguyễn Bá trở về hy vọng hé mở bao điều bí ẩn mà con cháu làng Phù ngày nay vẫn khao khát muốn biết.

         Giỗ tổ họ Nguyễn Bá kỳ này đông vui chưa từng có. Không phân biệt trai gái dâu rể. Mấy trăm con người tụ tập ở nhà thờ từ lúc còn mờ đất. Trước hôm giỗ, ông Nguyễn Bá Lễ đã có lời mượn sân nhà chị Tý bên cạnh để dựng rạp làm cỗ. Cánh phụ nữ tíu tít cơm canh. Các bậc tiên chỉ ngồi co ro rung đùi trong từ đường. Đám trai đinh lởn vởn ngoàì sân, hút thuốc lào vặt, cự cãi vặt. 

       Nguyễn Bá Nhã vừa xong việc chuẩn bị cho cha anh thắp hương, bước ra sân đã có người gọi:

       – Bác nhà báo trưởng chi, ra uống nước em hỏi tí. 

       Nhã kéo cái ghế nhựa đến cạnh đám trai đinh. Anh chàng gọi chưa kịp hỏi thì người khác đã chen ngang:

       – Nghe nói kỳ này đại diện trên Vàng đem gia phả về giao cho ông trẻ phải không ạ? 

       – Vàng đâu mà Vàng, Trên Đà giang chứ.

       – Thì cũng miệt trên ấy, Đà giang, Thao giang hay phố Vàng thì lâu nay vẫn gọi chung là người trên Vàng cả – Mấy trai tráng hơn thua với nhau.

       Bóng người sáp đến sau lưng Nhã. Một tay đặt lên vai anh bóp bóp, tay kia kéo theo cái ghế sồn sồn:

       – Anh là anh trông đợi cái gia phả ấy lắm. Dứt khoát phải làm cho làng mình tỏ tường cái lịch sử ra. Không chính danh thì con cháu còn lọ mọ, chưa thể ngẩng mặt với thiên hạ.

       Hóa ra là anh cu Phèo. Anh Phèo con ông Phởn bị chết trong trận đánh nhau tranh bãi với làng Mục mấy chục năm trước. Lúc ấy anh đang trong bụng mẹ. Nhã gọi là anh Phèo nhưng thực ra tuổi anh đã cao lắm. Vì anh lấy chị Thơm con bác Nguyễn Bá Trí mà gọi thế, mà trở thành gần gũi. Anh Phèo không biết chữ song là cây lý sự nổi tiếng của làng Phù. Dẻo mép và nhớ dai thì không ai bằng. Tuy là hàng cháu rể xa nhưng việc của họ Nguyễn Bá anh chẳng nề hà gì. Công to việc nhỏ anh đều có mặt. Nhã nhỏ nhẹ bảo:

       – Trên ấy điện về thì bảo thế. Em cũng chưa biết cụ thể ra làm sao?

       – Dưng mà chắc chắn phải có gì đó cậu ạ. Gia phả kỷ vật từ mấy trăm năm cơ mà. Dứt khoát phải có bí mật về lịch sử làng mình – Anh Phèo khăng khăng. 

       Nguyễn Bá là một trong hai họ lớn nhất làng Phù Vân, tổng Cao Phong, huyện Thao Giang. Chi trưởng thất tán đã nhiều năm. Thất tán là cách nói quen miệng chứ đấy là giọt máu duy nhất của họ Nguyễn Bá thoát chết một cách đầy hi hữu trong vụ tru di tam tộc mười tám ông quan làng Phù. Một câu chuyện dài đẫm máu và nước mắt từ mấy trăm năm trước. Bao năm trốn chạy chui nhủi, dòng họ Nguyễn Bá đã sinh cành đẻ nhánh. Con cháu tá túc làm ăn ở nhiều nơi. Và không biết từ bao giờ một nhánh của dòng họ đã tìm đường trở về quê cha đất tổ.

       Lớp người bằng vai với chi trưởng Nguyễn Bá Nhã, đã là đời thứ mười. Để con cháu dễ hình dung vai vế, vị trí của mình các bậc cao niên vẽ sơ đồ cây gia hệ. Nhưng do thiếu thông tin nhìn vào cứ thấy rối mù tăm tít. Mấy đời để trống, nhánh trên nhánh dưới chẳng ăn nhập gì với nhau. Bao nhiêu câu hỏi vẫn còn buông lửng: Giọt máu sót lại ngày ấy phiêu bạt ra sao? Chi họ Nguyễn Bá làng Phù Vân hiện nay từ đâu ra? Vì sao chi trưởng lại bàn giao kỷ vật của tổ tiên cho chi thứ?…

       Nguyễn Bá Nhã ngoài bốn mươi tuổi. Bố anh, ông Nguyễn Bá Lễ, người giữ chân trưởng họ đã mấy chục năm. Gần đây ông bảo tuổi đã cao, sức khỏe giảm sút, lại muốn con trai gánh vác dần công việc của dòng họ, ông Lễ chuyển giao việc thờ cúng tổ tiên cho anh. Lần giỗ này, do có sự kiện đặc biệt nên Nguyễn Bá Nhã đề nghị cha anh đứng làm chủ lễ. Sắp đến giờ Hoàng đạo, ông Nguyễn Bá Lễ sốt ruột vào ra. Ông ngóng ngược ngóng xuôi hai phía đê. Một lúc sau ông hối mọi người:

        – Đến giờ làm lễ rồi. Anh em con cháu các chi, các ngánh tập hợp lại để ta dâng hương. 

       Thứ tự vai vế xếp hàng sau lưng ông Lễ. Chật gian từ đường, lan cả ra ngoài sân. Mọi người thành kính hướng về ban thờ. Ngôi từ đường này được cả họ công đức xây từ chục năm trước. Một nếp xoan cách điệu ngôi nhà truyền thống Bắc bộ. Ba gian hai chái, mái cong. Hình thức giản dị mà trông khá cổ kính. Hậu cung là một ban thờ tam cấp chỉ có sơ sài trên đó một chiếc ngai phủ vải đỏ. Không chân dung, tượng thờ. Phía ngoài treo mấy khung ảnh. Đám ảnh đã ố vàng. Một phản gỗ gụ. Một bộ tràng kỷ bằng tre ngâm. Kiểu cũ, dóng tre đã lên mầu đen nhức. Đôi lọ lục bình sứ Bát Tràng. Cặp câu đối:“Tổ tông công đức thiên niên thịnh – Tử hiếu tôn hiền vạn đại vinh” ốp cong trên hai cột chính trước hậu cung. Từ hai cột này hất vào là không gian thờ tự. Bên ngoài bầy các đồ lưu niệm con cháu cung tiến. 

       Ông Lễ vừa xong bài khấn, ngoài sân chợt xao động. Mọi người dãn ra. Ba người đàn ông mặt mày phờ phạc như vừa qua một đêm không ngủ. Họ thả vội tay nải, mũ nón, gậy chống xuống góc sân. Người lớn tuổi nhất có lẽ cũng đã ngoài bảy mươi. Cả ba đều vận áo chàm bạc mầu, rộng thùng thình. Ông lão đầu húi cua chân tóc bạc trắng, đi gằn như chạy hai tay thu trước bụng gập người vái sát đất. Đằng sau hai thanh niên cũng làm theo. Đến trước ban thờ cả ba quỳ mọp khóc nức nở. Ông Lễ thốt lên:

       – Cụ Điểu! Trời ơi lặn lội bao nhiêu đường đất.

       Ông Lễ đỡ cụ Điểu lên. Đây là đại diện các hậu duệ thất tán từ trên thượng nguồn sông Cả trở về nhận họ hàng bản quán. Người đàn ông lớn tuổi sau khi dâng một tuần hương lại lom khom chạy ra chỗ để đám tay nải góc sân. Ông lôi ra một cái bọc bằng vải thổ cẩm nghe chừng đã cũ lắm. Mặt vải bạc phếch. Hai tay ông đưa cao lên trên đầu kính cẩn đặt lên ban thờ. Sau một tuần hương nữa, ông cụ xin phép mở bọc vải ra. Trong đó hai bức chân dung vẽ trên giấy dó đã ngả mầu vàng sậm. Một cuốn gia phả bìa đen xỉn bằng chữ nho. Một cuộn giấy cũ lẫn mới và cái ống tre nhưng nhức mầu bồ hóng. Giọng run run:

      – Kính thưa các cụ, các ông bà, cùng anh em trong họ tộc. Hôm nay tôi cùng hai cháu Thành, Tựu thay mặt cho con cháu trên Vàng về dâng hương tổ tiên và nhận anh em họ hàng. Thật là niềm vui sướng quá lớn với chúng tôi khi lần đầu tiên biết gốc gác và quê hương bản quán của mình. Đã hơn một trăm năm rồi hôm nay ước nguyện của các bậc tiền nhân mới thực hiện được – Ông lão nấc lên. Nước mắt dầm dề trên khuôn mặt đầy nếp nhăn tựa búi chão. Mọi người đều ắng lại. Một lúc sau ông bồi hồi nói tiếp – Trước lúc về với tổ tiên các cụ tôi vẫn nhắc: “Cố hương như thể tổ chim. Bay đâu đến tối lại tìm tổ xưa”. Chúng tôi là những con chim lạc bầy nay được trở về trong vòng tay của quê hương họ hàng thật không gì sung sướng toại nguyện hơn – Ông lão hai tay nâng các kỷ vật về phía ông Nguyễn Bá Lễ – Tổ thứ hai của dòng họ chúng ta là cụ Nguyễn Bá Hận thực hiện di nguyện của tổ mẫu Quàng Thị Lự, truyền cho con cháu giữ gìn kỷ vật này đã nhiều đời. Các cụ mỗi đời lại ghi chép thêm để lịch sử dòng họ không đứt đoạn. Hôm nay thay mặt cho con cháu các chi trên Vàng, Đà giang, Thao giang… tôi trao lại kỷ vật thiêng liêng này cho ông trưởng họ. Chúng tôi đã hoàn thành di nguyện của tổ mẫu để kỷ vật được trở về quê hương, để con cháu biết về những thăng trầm oan khiên mà tổ tiên chúng ta đã gặp phải.

       Mọi người xúm vào xem. Hai tấm chân dung tổ phụ, tổ mẫu tuy đã cũ lắm nhưng hình còn rõ. Quan ông mặc áo đại thần màu xanh có hình chim phượng hoàng, đội mũ cánh chuồn. Ánh mắt uy nghiêm rực sáng. Tổ mẫu vận áo dài thổ cẩm, đầu vấn khăn, nét mặt hiền từ, ấm áp. Cuộn giấy là những ghi chép của các cụ nhiều đời, tờ vàng tờ trắng. Trong ống tre vài miếng kim loại đã rỉ, hình dáng giống những chiếc mề đay thời xưa. Ông Lễ thành kính đỡ hai tay. Giọng ông rưng rưng xúc động:

       – Thật là đại phúc đại lành cho dòng họ chúng ta. Hai trăm năm qua những kỷ vật thiêng liêng này được hậu duệ thuộc chi trưởng gìn giữ để hôm nay trở về đúng ngày tưởng nhớ tổ tiên. Lâu nay con cháu chỉ nghe truyền miệng lại thủy tổ chúng ta là quan Gián nghị đại phu Hương cống Nguyễn Bá Hiến bị bọn tham quan trong triều đình Lê – Trịnh sát hại. Làng Phù Vân ta bị vu dựng cờ phản nghịch, phải triệt hạ. Nay có gia phả cùng những lời chỉ bảo của tiền nhân, con cháu có cơ hội làm sáng tỏ lịch sử dòng họ, lịch sử quê hương và hiểu thêm về cuộc đời của ông cha mình.

       Từ ngày nhận được gia phả và các kỷ vật từ cụ thủy tổ, Nguyễn Bá Nhã vùi đầu vào hàng trăm trang ghi chép của nhiều đời. Cả một khối tư liệu khổng lồ khiến anh thấy ngợp. Gia phả mang tên:“Gia phả họ Nguyễn Bá và lịch sử làng Phù Việt Trang”. Nó không chỉ lưu giữ thông tin về dòng họ Nguyễn Bá mà còn đề cập tới lịch sử của làng Phù, những điều mà lâu nay mọi người khao khát được hiểu cho thấu đáo, ngọn ngành.

       Quả thật những thế hệ sau này của làng Phù Vân rất ít người biết gốc gác của họ bắt đầu từ một ngôi làng mang tên Phù Việt Trang. Một làng lớn có đình, chùa, miếu, điện bề thế nổi tiếng linh thiêng. Một làng có truyền thống khoa bảng lừng danh nằm trong địa phận cố đô Châu Phong. Thành hoàng và các vị Sơn thần, Thủy thần của làng từng được nhiều triều đại sắc phong. Bao đời nay người làng Phù Vân chỉ biết một cách lõm bõm về những sự kiện đã diễn ra thời ấy. Gia phả ghi:“Làng ta mấy trăm năm trước ở vào khoảng đất giữa Đội Cẩm với Phủ Nang bây giờ. Tên gốc là Phù Việt Trang thuộc huyện Phù Khang, phủ Tam Đái, trấn Sơn Tây. Nay còn di tích một ngôi chùa tên Việt Lâm tự, tục gọi là chùa Vặt vẫn còn nền, bia và hình tích dân cư cũ… Làng có bốn xóm Đông Nam Đoài Bắc vắt từ mép nước lên đến triền đồi đá ong. Đó là con sông đào từ quanh chân núi Tổ chảy ra. Đến địa phận Phù Việt Trang nó phình rộng thật lớn rồi đổ vào sông Cả. Vua Lê Đại Hành trong chuyến chinh phạt quân Tống nghìn năm trước đã nghỉ tại đình làng. Đêm, năm vị Sơn thần là các ông Chấn Bá Lang, Chấn Bá Lâu,Chấn Bá Thiết, Chấn Bá Xuyên và Chấn Bá Khẩu hiện lên dâng vua năm lá cờ ngũ sắc cùng mưu kế đánh giặc. Trận ấy vua thắng to. Nhớ công lao các vị thần, vua cấp tiền tu bổ đình và ban đôi câu đối: 

Ngũ sắc linh kỳ trừ Tống tặc

Xuân thu hiển hách trấn Lê gia.

       … Khoảng năm Triệu Đại, làng có 18 ông Hương cống làm quan trong triều đình. Xuất xử vào đúng giai đoạn nhà hậu Lê thoái trào. Quyền lực đã rơi cả vào phủ Chúa. Các ông một mực trung thành với nhà Lê ra sức phò vua, hộ quốc. Họ trở thành một thế lực đối nghịch với đám quan lại tham bạo, hãnh tiến dưới trướng chúa Trịnh Sâm. Năm ấy các ông cùng về làng ăn Tết và mở hội Khai xuân khánh hạ. Do bị đám tham quan, nịnh thần sàm tấu các ông về làng tế cờ khởi ngụy, triều đình sai tuần phủ Sơn Tây đem quân triệt hạ làng, tru di tam tộc mười tám vị quan, xẻ cổ đất “Hình nhân bái tướng” yểm đường học hành, đường làm quan và phát triển của làng về sau…”

       Lời tổ tiên như ngọn lửa thiêng dẫn Nguyễn Bá Nhã đi xuyên qua cánh rừng rậm rịt thủa hồng hoang với biết bao ngõ ngách, vật cản trở về với cội nguồn. Những câu chuyện của mấy trăm năm dâu bể trầm luân như dòng chảy ngầm thao thiết về một thời đớn đau xa vãng của Phù Việt Trang, của dòng họ ông. Cái thời mà đến tận hôm nay trong tâm khảm người làng vẫn luôn nhắc nhớ con cháu rằng làng ta đã từng bị triệt hạ từ một vụ án oan khốc ngút trời. Họ gọi nôm na là vụ án “ Đứa con hoang và cái vạ tru di tam tộc”.

       Muốn làm sáng tỏ mốc thời gian xảy ra các sự kiện từ hai trăm năm trước, Nguyễn Bá Nhã nhiều lần lang thang tới Viện Hán nôm, tới Thư viện Quốc gia tìm câu trả lời cho những điều cha anh còn trăn trở. Đặc biệt tình tiết về vụ án tru di tam tộc ngày nào. Thời điểm năm Triệu Đại xảy ra vụ án, không tìm thấy trong sử sách, nhưng Thần phả, Thần tích và Hương ước làng Phù Việt Trang thì câu chuyện bi thương của dòng họ Nguyễn Bá và người làng Phù được chép rải rác từng đoạn. Nhã để công chắp nối lại, bức tranh lịch sử làng Phù hiện ra mỗi ngày một rõ dần.