Đêm cuối cùng ở trạm 61, Nhã không ngủ. Ngày mai anh là người đầu tiên chia tay tiểu đội. Nhã cứ lan man nghĩ tới thằng Mừng tới Trạm. Nghĩ về cái làng Phù nghèo nàn và quá đỗi truân chuyên của anh. Nhã biết mình bất hạnh. Bất hạnh từ lúc tuổi thơ. Những ký ức đầu đời về quê hương đã mang những nét sâu đậm và buồn thương hơn đám bạn cùng lứa. Càng lớn Nhã càng nhận ra quê hương anh chẳng khác gì số phận không may của một con người dằng dặc tai ương. Có oanh liệt, có khổ đau, thậm chí oan khuất ngút trời. Quê hương chiếm một vị trí không dễ phai nhòa trong ký ức của anh. Đêm khuya mưa càng nặng hạt. Mưa lộp độp miên man trên mái tăng. Kiểu mưa rừng này vô cùng khó chịu. Cứ như có ai cầm một vật đập đều đều vào gáy. Dầm dề nỉ non. Rồi đây Nhã sẽ rất nhớ từng người trong tiểu đội. Hơn hai tháng hành quân, giờ phải xa nhau. Mỗi người về một đơn vị và lăn vào cuộc chiến. Liệu có còn gặp lại? Sau chiến tranh ai còn ai mất? Anh đặc biệt thương thằng Mừng. Mừng về Nông Trường 3. Tuy cùng quân khu nhưng địa bàn rộng, lính chiến đâu biết điều gì đang đợi mình phía trước. Đời Nhã đã khổ nhưng còn may mắn hơn thằng Mừng nhiều. Có lẽ Cao Mừng là đứa gặp phải nhiều trắc trở trái khoáy nhất làng Phù. Mấy ngày vừa qua, Mừng chủ động bám sát Nhã. Câu chuyện của hai anh em xoay quanh cái làng Phù khốn khó của họ. Mừng nhắc nhiều đến mẹ nó. Cao Mừng sinh ra trên đời này đã đặc biệt, cuộc đời của chị Thứ, một người đàn bà câm, không chồng vượt qua biết bao nỗi tủi nhục của cuộc đời để sinh ra nó còn dị biệt hơn. Chị Thứ đã chịu sự bất nhẫn của tạo hóa và dè bỉu của người đời. Cao Mừng biết thế và nó đã cố vươn lên bằng anh bằng em. Nó lao vào cuộc chiến đấu này như để khẳng định giá trị của nó, của mẹ nó. Nó trốn nhà đi theo bộ đội, làm mọi cách để được ra mặt trận.
Cuộc đời của mẹ con thằng Mừng là mảnh sống tối tăm cùng cực ở làng Phù.
Những năm kháng chiến chống Pháp, loạn lạc đã khổ, nhưng nỗi khổ giặc giã chưa thấm gì với thiên tai lũ lụt mà làng Phù phải đối mặt. Mùa nước lớn, làng Phù chập chồi như tổ kiến gió trước cái biển nước mênh mang. Cơn “đại hồng thủy” đầu những năm bốn mươi vẫn còn in dấu kinh hoàng trong trí nhớ người làng. Chẳng còn một cái nóc nhà, ngọn tre nào hở. Nước trong đồng cao hơn ngoài sông. Cả làng bám lấy đoạn đê chưa vỡ. Rắn, rết chuột, bọ chen lẫn với người. Xác người chết, xác trâu bò lợn gà, cứt đái khẳm lặm trôi lềnh bềnh vật vờ quanh nơi ở. Vẫn phải tắm giặt ăn uống bằng thứ nước sông bẩn thỉu đó. Nước chưa rút hết dịch bệnh đã hoành hành. Dịch tả rồi tiếp đến dịch đậu mùa. Làng Phù bị chết mấy chục sinh mạng. Có nhà chẳng còn lấy một người sống sót.
Chị Thứ bị di chứng đậu mùa. Năm ấy chị mười sáu tuổi. Dịch tả đã cướp mất cha chị và người em trai. Mẹ chị cũng không qua khỏi. Ngày mẹ chết, người làng nhốt chị trong chuồng củi. Chỉ có vài người đàn ông đến tháo phản đóng quan tài. Chị la hét van xin, họ không cho chị vào viếng mẹ. Ai cũng bịt kín mũi miệng sợ lây. Tiếng búa đóng đinh xuyên vào bộ óc mụ mị. Chị nhìn thấy đám người khiêng mẹ chị về phía cổng làng. Bát cơm cúng lèn quả trứng luộc và chiếc đũa vót xơ xớp lắc lư trên nắp ván thiên. Chị đạp tung cửa chuồng củi, chạy bổ theo. Họ khiêng mẹ chị như chạy về phía tha ma. Chị Thứ bươn bả nhào theo. Hai tay chị cào cấu như cố bấu víu vào những ngọn gió lạnh buốt trong buổi chiều u ám. Đến tha ma chị còn trông thấy nắm nhang trên nắp quan tài mẹ hóa. Lửa bốc đùng đùng. Chị thở dốc lên rồi ngã xấp mặt xuống rệ cỏ. Căn bệnh đậu mùa không để lại những vết sẹo trên da thịt nhưng làm chị câm. Tai vẫn nghe được mà miệng không nói được.
Bị câm nhưng phải nói chị Thứ vào loại có duyên nhất trong đám gái làng Phù trật ấy. Các bà khó tính khi chọn vợ cho con thường ao ước được người như chị: “mỏng mày hay hạt”. Dáng chị thon lẳn. Gương mặt trái xoan nhẹ nhõm. Làn da trắng bóc. Tóc đen, dầy phủ chớm gấu áo. Đặc biệt đôi mắt lúc nào cũng lay láy hút hồn. Nó chất chứa trong đó cả thăm thẳm nỗi buồn của cuộc đời chị. Người làng Phù kháo nhau: “Con bé Thứ trông hón * ra phết”. Đám thanh niên làng ác khẩu đặt vè trêu chị:“Nhất dáng, nhì da, thứ ba khuôn mặt. Tâm hồn què quặt nhưng xắt ra tiền…”. Hoàn cảnh chị Thứ ai cũng thương cũng quý. Dẫu vậy, có thương quý đến đâu cũng không bà mẹ nào muốn một cô con dâu “có miệng ăn mà không có miệng nói”. Chị Thứ biết thế nên cũng sống khép mình. Chị xa lánh những đám cưới xin, đàn đúm của tụi thanh niên làng. Chị sống thui thủi trong căn nhà của bố mẹ để lại. Chị cấy vài sào ruộng. Cuộc sống cứ lặng lẽ trôi. Ngoài hai mươi tuổi, cái tuổi đã bị coi là ế. Chị hiểu cuộc đời mình đã khép lại chuyện chồng con. Chị tồn tại trên đời như một ánh đèn dầu le lói trong cái mái rạ xùm xụp của làng Phù. Họ hàng gần gụi duy nhất của chị là bà Mận, mẹ Nhã. Chị gọi bà Mận là cô. Sớm lửa tối đèn có gì cần nhờ cậy chị chạy đến bà.
Vậy mà một hôm tiếng sét nổ giữa lúc trời quang. Người làng Phù kháo ầm lên chị Thứ chửa hoang. Chuyện tầy đình ấy thành đề tài nóng bỏng suốt năm trời. Người làng cứ díu chằng vào nhau. Ngồi đâu, giữa đường gặp nhau người ta lại ghé tai thì thào chuyện chị Thứ. Bà Mận là người kinh hoàng nhất. Chẳng gì thì bà với chị cũng là người có họ, gần gũi. Giọt máu trên giọt máu dưới. “Ngôn ngữ” của chị, chỉ có bà hiểu rạch ròi. Tay chị chỉ trỏ làm hiệu. Miệng chị ú ớ. Nói về thời giờ chị chỉ mặt trời. Đi ngủ thì hai bàn tay ấp vào nhau rồi mắt nhắm, áp vào má đung đưa. Thế nào là hôm nay hay ngày mai bà ra cấy đổi cho chị sào ruộng. Thế nào là lên trông nom giúp hôm chị đảo lại mái nhà…Bà Mận cứ nghĩ ông trời đã bắt tội thế thì chị Thứ cam lòng yên phận chẳng còn tơ tưởng gì đến chuyện chồng con nữa. Nào ngờ.
Ngay hôm có tin chị Thứ hoang thai, bà Biện ở gần nhà đến thì thào vào tai mẹ Nhã:
– Đích rồi bà ạ! Có nhẽ phải đến ba tháng có dư. Hai cái lông mày dựng ngược lên thế. Cổ thì hí ha hí hóp. Chả sai được.
Bà Mận thẫn thờ:
– Liệu có nhầm không bà. Nó bệnh tật thế. Xưa
nay vẫn được tiếng là hiền lành ngoan ngoãn.
– Nhầm là nhầm thế nào – Bà Biện đưa tay quệt ngang mép cái vết trầu vừa bắn ra, gằn gứ – Cái eo lưng mập ra rõ thế. Mấy đứa tắm sông bảo nhìn thấy hai núm vú thâm đen thì đích rồi…
– Vậy người ta có nói nó ăn nằm với ai không bà?
– Ch.. ị ..u! Ma ă…ăn.. cỗ.
Giọng bà Biện đai ra. Cái câu “ma ăn cỗ” từ miệng bà, nghe ra hởi dạ lắm. Bà Biện ngoay ngoảy bước ra khỏi cổng mà bà Mận vẫn chưa hết thất thần. Bà ấy đến báo tin để thỏa cái tính ngồi lê đôi mách hay là dò xem ý tứ bà Mận thế nào. Chẳng gì bà Mận cũng là người có họ, gần gũi nhất với chị Thứ.
Chuyện chị Thứ chửa hoang là tâm điểm bàn tán của người làng Phù. Mỗi ngày lại có thêm tình tiết mới khiến nó cứ mịt mùng, hoang hoải. Đi làm, đi chợ người ta túm năm tụm ba xì xào đưa chuyện. Lại đoán non đoán già xem ai là người ăn nằm với chị. Kẻ dè bỉu nói xa nói gần. Người cao giọng đạo đức đe nẹt, dạy dỗ đám con gái lớn. Ác khẩu hơn, có người còn nỏ mồm chửi cạnh, chửi khóe:
– Nào cứ đội mãi lên là ngoan, là hiền
– Người hiền chứ cái của ấy nó có hiền khối đấy.
– Đúng là chót đời chẳng xong…
Chị Thứ cắn răng làm ngơ. Người ta cạnh khóe thế mỗi khi có mặt bà Mận. Hình như không phải họ nói để cho chị Thứ nghe. Họ nhằm vào bà Mận. Mà quả thật bà Mận là người phải băn khoăn, rầu rĩ nhất. Bà là bậc họ hàng bề trên duy nhất của chị Thứ ở làng này.
– Tấm gương tầy liếp chửa. Bêu cái mặt. Ngữ ấy ngày xưa chỉ có nước gọt đầu bôi vôi mà thả sông…
Lúc quá sức chịu đựng, bà Mận phải thốt lên cay nghiệt:
– Trời đã không cho nó cái miệng nói, thì bắt nốt cái tai nghe đi có đỡ khổ nhục không?.
Chị Thứ sống câm lặng trong sự soi mói của người làng. Những lúc ra khỏi nhà, chị ấp cái nón vào bụng, cúi mặt lầm lũi bước. Cần đi đâu chị chọn lúc xẩm tối hoặc mờ sáng ít người qua lại để đi. Một hôm, khi cái bụng chị đã to lắm, chị đến nhà bà Mận lúc chạng vạng. Chị quỳ xuống, ôm lấy chân bà, nước mắt lã chã. Chị xòe hai bàn tay. Miệng chị lập bập. Mắt ầng ậc nước. Chị làm bộ điệu xin bà tha thứ. Mong bà thương chị. Chị biết việc mình làm là trái với nếp sống của dân làng. Nhưng chị cần một đứa con để làm chỗ dựa trong cuộc đời…Chị vừa khóc vừa “nói” bằng cái thứ ngôn ngữ riêng của chị. Bà Mận cũng tã tượi nước mắt. Bà nâng chị dậy rồi vào trong buồng đem ra nải chuối, cút rượu. Đặt lên ban thờ đồ lễ, bà thắp hương lầm rầm khấn khứa. Chị Thứ vuốt áo quần, hai tay chắp lại thành kính, khúm núm nép sau lưng bà. Một lúc sau bà Mận quay lại giọng chùng xuống:
– Thôi, tôi đã lễ xin các cụ đại xá cho rồi. Cháu đừng quá lo nghĩ, ảnh hưởng tới chuyện sinh nở thì khốn. Mọi việc đồng áng cứ để đấy cho tôi. Số cháu vất vả, trời thương cho mụn con, cố mà nuôi nó thành người. Trong làng, ngoài xóm rồi cũng hiểu cho tình cảnh của cháu thôi.
Chị Thứ nâng vạt áo lau nước mắt, nhìn bà Mận biết ơn. Từ đó cho đến lúc chị Thứ sinh con, bà Mận thường xuyên qua lại. Bà chỉ bảo cho cách giữ gìn cái thai. Mọi thứ cần chuẩn bị cho đứa trẻ ra đời bà cũng mua sắm cho cả. Ngày trở dạ, chị sinh một đứa con trai. Chị đặt tên nó là Mừng, lấy theo họ mẹ là Cao Mừng. Ngày Mừng đến tuổi đi học, ông Nguyễn Bá Lễ lúc ấy đang là cán bộ ở Hà Nội về phép lên nói khó với xã, họ đồng ý cho Mừng vào học dự thính nhưng vẫn không cấp cho bất cứ giấy tờ gì chứng minh nó tồn tại trên đời này. Mừng học khá, lên lớp đều. Học hết cấp một, lên cấp hai. Trong học bạ, mục ngày tháng năm sinh, nó chỉ ghi vẻn vẹn: Cao Mừng, sinh năm: 1949. Họ tên cha, mẹ: Cao Thứ.
Buổi sáng trước phút chia tay cả tiểu đội dằng dưa một lúc lâu. Nguyễn Bá Nhã sẽ nhập đường giao liên Giải phóng về K07, một đơn vị đầu mối làm nhiệm vụ huấn luyện quân và tiếp nhận khí tài, quân trang từ đường dây 559 phân bổ cho quân khu 5. Những trạm sau sẽ lần lượt là Cao Mừng, Lê Thanh Tình, Hoàng Trạm, Trần Văn Lái… về nông trường 3. Ma Văn Trẻ, Trần Tư… về bên báo vụ quân khu. Mỗi ngày lại có người rời đường dây, nhưng cuộc chia tay đầu tiên với Nhã là nhùng nhằng nhất. Nhã lôi Cao Mừng và Hoàng Vĩnh Trạm đứng riêng một góc. Ba thằng trai làng Phù hơi căng thẳng. Thằng nào cũng lõm má rít thuốc. Thỉnh thoảng lại nhìn nhau bần thần. Ai cũng cố tỏ ra cứng cỏi nhưng cả ba đều bồi hồi trong dạ. Không chỉ là người cùng làng, Nhã với Mừng còn là anh em trong tộc họ. Đêm hôm qua vào lúc đã khuya lắm anh thấy võng thằng Mừng cứ lùng nhùng. Anh khẽ khàng lần sang chỗ nó. Nhã nghe tiếng thằng Mừng thổn thức. Nhã lay lay cánh võng hỏi nhỏ:
– Mừng ơi mày làm sao thế?
Cao Mừng ngồi dậy. Nhã vén tăng che mưa ghé ngồi cạnh nó:
– Có chuyện gì mà mày buồn vậy?
– Em nhớ mẹ em quá. Đời em chỉ có hai người thân yêu nhất là mẹ em và anh. Ngày mai anh em mình lại xa nhau. Chuyến này rồi không biết em có gặp lại anh nữa không?
– Mày nói gở mồm thế. Không gặp lại là thế nào. Làm thằng lính chiến mà bớt bấy vậy.
Nhã nói cứng lên với cao Mừng thế thôi. Trong lòng anh cũng đang trống trếnh. Tất cả phía trước đều lạ hoắc và mịt mù hư ảo. Cứ phải dấn thân vào chứ biết đâu mà lường. Thằng Mừng khóc nhớ mẹ nó cũng là chuyện dễ hiểu. Trên đời này nó có rất ít người thân thích. Ngoài mẹ nó, đúng là chỉ còn lại Nhã. Trên đường vào có anh có em, còn phía trước mỗi người hoàn toàn xa lạ. Những thằng trai mới mười bảy tuổi đầu bom đạn chưa chắc đã sợ. Cũng chưa biết đến nó nhiều để mà cảm nhận được hết cái sợ. Nhưng nỗi cô đơn, xa lạ lại khiến họ trở nên mềm lòng. Nhã nhớ trên đường hành quân, đâu đây phải lần đầu thằng Mừng khóc nhớ mẹ nó. Ai cũng nhớ, nhưng nó lại tỏ ra quá xúc động. Nhiều hôm ngủ dậy thấy mắt nó đỏ khé, cứ nghĩ nó mất ngủ nên Nhã cũng không hỏi thăm.
Nhã và Mừng ngồi bên nhau như thế cho tới sáng. Bữa sáng cũng như mọi ngày vẫn là lương khô 701. Nhìn phong lương khô vàng như một miếng bánh cám ép. Lính ta bẻ nhỏ cho vào ca hòa nước thành thứ chè sền sệt. Ai muốn ngọt hơn thì cho thêm đường. Thường thì mỗi thằng ngồi một góc vừa ăn vừa buộc bịn lại ba lô. Hôm ấy tự nhiên tất cả bê món ăn sáng lại gần chỗ Nhã.
– Nào bữa liên hoan chia tay Nguyễn Bá Nhã.
Tiếng Đản cố gợi cho không khí vui vui trước giờ tách đoàn. Mọi người cùng nâng ca chè lương khô lên “cạch” một cái. Họ nhắc nhau nhớ tìm mọi cách liên lạc khi về đến đơn vị. Cao Mừng mắt vẫn còn ươn ướt. Nó đến bên Nhã đưa bao thuốc lá ra mời:
– Thôi anh về đơn vị khỏe nhé.
– Mày cũng vậy. Chúc mọi sự bình an.
Không khí bịn rịn quá. Mười hai thằng lính cứng cỏi, tếu táo nổ trời hai tháng trên đường Trường Sơn phút này trở nên mít ướt đến không ngờ. Mãi rồi cũng phải chia tay. Hoàng Vĩnh Trạm đến gần Nhã. Nó bất ngờ ôm chặt Nhã. Một cử chỉ lạ lùng. Lần đầu Nhã thấy Hoàng Vĩnh Trạm thể hiện tình cảm thế. Trạm hơn Nhã một tuổi. Ông Phổ, bố Hoàng Vũ Trạm có chân trong ban quản trị hợp tác xã. Cuộc sống và con đường học hành của Trạm ngày ở làng xuôn xẻ hơn Nhã và Cao Mừng nhiều. Thời phổ thông Trạm không chơi với anh em Nhã. Học hết cấp ba Trạm được tuyển chọn sang Liên xô học đại học. Là con trai duy nhất, Trạm không phải nhập ngũ. Hoàng Vĩnh Trạm là người ít nói. Suy nghĩ của Trạm già dặn, chín chắn hơn Nhã và Cao Mừng. Mọi điều đều như giấu kín trong lòng. Trên đường Trường Sơn, thi thoảng ba thằng người làng Phù ngồi với nhau, Mừng và Nhã nói gì nó chỉ nghe. Vui thì toét miệng ra cười. Khi cần nói Trạm đều đắn đo, cân nhắc. Việc phải đi bộ đội vào chiến trường của Trạm xuất phát từ một lý do đầy bất ngờ.
Đủ mười tám tuổi, Trạm được tham gia bầu cử Hội đồng nhân dân huyện, tỉnh gì đấy. Bỏ phiếu xong, Hoàng Vĩnh Trạm đã có hành động bất cẩn. Nó không cầm thẻ cử tri về mà xé vứt ngay chỗ sân kho, nơi đặt hòm phiếu. Người ta nhặt lên đem trình ban bầu cử. Thằng Trạm bị quy kết là có tư tưởng chống đối ngầm cuộc bỏ phiếu. Ông Phổ chạy ngược chạy xuôi xin cho con. Tuy không bị kỷ luật, nhưng cái tội ấy nhẹ cũng đủ để truất việc đi học nước ngoài. Hoàng Vĩnh Trạm thay vì nhận quyết định đi Liên xô du học phải tham gia khám tuyển nghĩa vụ quân sự. Chuyện rộ lên ở làng Phù. Trạm chẳng oán thán gì, nhưng Nhã biết tâm trạng nó khá nặng nề. Từ ngày cùng nhau huấn luyện tân binh, rồi gần một năm ở trường Kỹ thuật Thông tin, cả Nhã và Cao Mừng đều tránh nhắc tới tai nạn của Trạm. Trong quan hệ với Nhã và Cao Mừng Trạm tỏ ra thân tình, nhưng không vồ vập. Chia tay Nhã, Trạm có cử chỉ thắm thiết như thế khiến Nhã cũng thấy mủi lòng. Cái làng Phù quá đỗi khốn khó của anh của Trạm, của Cao Mừng là sợi dây tình cảm gắn kết những người con của làng. Nhã nói với Trạm những lời mà nếu không có cử chỉ cởi mở của Trạm chắc anh không bao giờ nói ra:
– Tớ biết cậu có nỗi buồn lớn. Nhưng mọi chuyện rồi sẽ qua thôi. Hãy vững tâm lại. Phía trước còn biết bao thử thách. Tớ tin Trạm sẽ vượt qua.
– Nhã yên tâm. Tao sẽ không để bố mẹ phải thất vọng lần nữa đâu. Đi khỏe nhé. Cố liên lạc với nhau.
Thấy thế thằng Mừng quay lại. Ba thằng làng Phù nắm chặt tay nhau. Sáu bàn tay xiết lại. Mắt Cao Mừng lại nhập nhòe ngấn nước, nó nói một câu già khú:
– Những thằng trai làng Phù mình đừng để cho ai phải khinh, phải thương hại.
Đứng một lúc lâu nhìn theo tiểu đội, bóng thằng Mừng, bóng Trạm cuối đoàn khuất sau đám cây rừng Nhã mới quay lưng rảo bước.
Để giúp bạn hiểu rõ hơn về nội dung, sau đây là phần chú thích. Mời bạn nghe cùng BÚC CÁC:
Chú thích * : Xinh gái, kháu gái