Sau những ngày đầu tiếp quản thành phố, Nhã về nhận công việc tại một trạm viễn thông trong sân bay Tân Sơn Nhất. Cả một tòa nhà sừng sững mênh mông. Từng dẫy máy cao vút chạy dài nằm cách cổng Phi Long sân bay không xa. Đơn vị của Nhã có nhiệm vụ tiếp quản, khai thác tổ hợp thông tin này. Một vài hàng binh được trưng dụng để hướng dẫn bộ đội ta làm quen với hệ thống máy móc vừa thu được. Giúp việc cho nhóm của Nhã là một trung sĩ nhất tên Huỳnh Văn Điều. Điều gần 40 tuổi, người gầy, khắc khổ. Hàng ngày Điều đến làm việc rất chăm chỉ và ít nói. Nhà anh ở một xóm lao động nghèo bên ngoài sân bay. Đến bữa số hàng binh này ngồi ăn riêng một mâm do nhà bếp chuẩn bị. Nhã và đồng đội ăn ở gian bên cạnh. Thức ăn cũng chẳng có gì khác nhau. Một bữa Nhã thấy Điều xuống ăn cơm muộn. Anh ta ngồi ăn một mình. Nhã chủ động cầm chai bia và bao thuốc lá Hero sang bắt chuyện. Nhã mời Điều uống bia. Anh ta liền đứng bật dậy vẻ sợ sệt, hai tay khúm núm thu trước bụng:
– Dạ, hổng dám. Ông cứ tự nhiên. Con hổng dám.
Nhã bất ngờ về cách xưng hô và thái độ của Điều. Anh vỗ vai Điều bảo:
– Đừng xưng hô như thế. Tôi còn ít tuổi hơn anh. Vả lại anh đang giúp cách mạng công việc. Không phải e ngại sợ sệt gì cả. Chiến tranh qua rồi chúng ta đâu còn là kẻ thù của nhau.
– Dạ, nhưng tui…nhưng tui…
Nhã kéo Điều ngồi xuống, ép anh ta uống một ly bia, hỏi thăm về hệ thống máy móc thông tin ở cái tổ hợp liên lạc này so với lúc người Mỹ sử dụng có gì khác. Điều thần người ra một lát rồi bỗng giơ tay áo chùi mắt. Anh ta khóc. Nước mắt của người hàng binh chảy vòng quanh trông tội tội. Nhã không hiểu vì sao. Một lúc sau Điều bảo:
– Tiếc quá, uổng quá anh ơi. Ở cái trạm này trước đây có nhiều thiết bị quý lắm. Đặc biệt có một chiếc máy điều chỉnh độ chính xác của các loại đồng hồ. Anh biết rồi đấy công nghệ đồng hồ khó nhất là đảm bảo độ chính xác. Loại máy này cực kỳ hiếm. Tôi nghe nói cả vùng Đông Nam Á này chỉ có hai cái dùng để đo độ chính xác của đồng hồ thôi. Một cái để ở Tân Sơn Nhất này. Một cái để đâu ở căn cứ Su Bích của Mỹ bên Philippin. Giá của nó không thể tính bằng tiền. Vậy mà mấy anh Giải phóng vào trước đập tan nát cả. Nhiều thứ bị đập, nhưng tôi tiếc nhất cái máy này. Nước mình bao giờ có nổi thứ máy như thế hả anh. Tiếc, tiếc quá trời luôn…
– Có chuyện đó sao? – Nhã hỏi.
– Vâng. Họ đập để tìm vàng, đô la, hạt soàn gì đó. Bây giờ cứ ai nhắc tới là tôi lại khóc. Tôi hay mủi lòng. Giải phóng rồi, tất cả là của mình rồi sao các anh ấy phá phách dữ thế không biết.
Nhã nhìn Điều ngỡ ngàng. Càng ngỡ ngàng hơn về suy nghĩ của người hàng binh này. Anh ta là người của phía bên kia mà còn biết nghĩ như thế. Nhã không khỏi xấu hổ về hành động của đồng đội mình. Không ít người khi về thành phố đã bộc lộ thói hung hăng, công thần của đám kiêu binh mang trên mình danh hiệu chiến thắng. Họ phá phách như một sự trả thù đầy ngu xuẩn. Chẳng lẽ họ không biết phải đổ bao nhiêu xương máu mới giành lại được những tài sản qúy giá đó. Hay họ vẫn nghĩ đó là của địch? Tư tưởng quái đản cứ cái gì của địch đều là xấu, là độc hại ám sâu trong tâm trạng những kẻ đó.
Đêm ấy Nhã thấy khó ngủ, câu chuyện của Huỳnh Văn Điều làm anh trăn trở mãi. Nhã bỗng nhớ tới Trần Văn Lái cùng tiểu đội ngày đơn vị anh công phá phòng tuyến Phan Rang. Câu chuyện chẳng đâu vào đâu nhưng bao năm nay cứ khiến anh thảng thốt mỗi khi nghĩ đến. Nó như điềm báo về sự băng hoại đạo đức, một thảm họa kiêu binh vô cùng nguy hại cho đất nước sau hào quang chiến thắng. Chuyện xảy ra ngay sau khi căn cứ Phan Rang thất thủ. Tiểu đội anh có một giờ dừng chân bên đồi Ba Tháp trước lúc tiến về giải phóng Sài Gòn. Mọi người tò mò lạ lẫm ngắm nhìn cái phế tích đầy bí ẩn đã bị thời gian quên lãng. Mầu đỏ ma mị của những tầng gạch cổ và miên man phù điêu kỳ bí khiến họ không dứt ra được những suy tư về số phận của kiếp nhân sinh vừa kiêu hùng vừa bi tráng mà mỗi dân tộc đã trải qua trên mảnh đất hình chữ S quá đỗi truân chuyên này. Những câu thơ đầy ám mị của thi sĩ Chế Lan Viên bỗng vang lên trong đầu anh. Dường như chính tại mảnh đất này, ông mô tả về cuộc chiến ngập ngụa máu xương vừa diễn ra:
Đây những tháp gầy mòn vì mong đợi
Những đền xưa đổ nát dưới thời gian
Những sông vắng lê mình trong bóng tối
Những tượng Chàm lở lói rỉ rên than…
Đây chiến địa nơi đôi bên giao trận
Muôn cô hồn tử sĩ thét gầm vang
Đồng đội anh mỗi người một tâm trạng. Trời Ba Tháp cao vống lên trong một ngày nắng sớm. Nắng như tấm lụa rực vàng trải ra mênh mang. Không một gợn mây. Nắng càng chói gắt bởi những triền lúa vào độ chín chạy song song hai bên đường. Rồi gió. Gió hiu hiu. Gió xoắn xuýt trên vòm cây. Tiếng chim gù trên đỉnh tháp… Quá đỗi thanh bình. Quá đỗi yên hàn. Nhã tưởng như mình đang trôi trong một giấc mơ. Chiến tranh như đã lùi xa lắm. Bỗng tất cả dựng tóc gáy vì một loạt đạn chát chúa. Sợi khói bay ra xanh lét nơi họng khẩu AK. Trần Văn Lái, kẻ vừa nổ súng cười khằng khặc chạy lại chân tháp nhặt và giơ lên một con chim đẫm máu tươi. Hắn khua khua con chim cùng tiếng hú rợn người khoe chiến công vừa lập được. Mọi người chết lặng. Tiếng va đập buốt tai, khô khốc của viên gạch trên tháp cổ bị đạn hất tung lên rồi văng qua văng lại giữa các triền tháp. Mỗi nhát đập của nó chẳng khác gì một viên đạn găm vào tim người. Nó khiến những thằng lính tưởng đã chai lỳ cảm xúc trước biết bao chết chóc phải rùng mình. Tất cả trở nên mềm yếu, bất nhẫn đến kỳ lạ. Nhã giận run người. Anh nhìn thôi miên cái miệng cười nham nhở của Lái. Mắt anh nhòe đi khi thấy những giọt máu của con chim đang nối nhau rỏ xuống từng giọt từng giọt trên những viên gạch xám rêu ở chân tháp. Tâm trạng anh phẫn uất não nề: “khốn nạn rồi, điềm báo đấy”. Ý nghĩ ấy cứ luẩn quẩn trong đầu Nhã. Nhưng đó là tai họa gì, điềm báo gì thì anh lại không phân định được rạch ròi. Mọi người không ai bảo ai lặng lẽ giải tán. Phút thanh thản hiếm hoi trong dằng dặc tai ương chết chóc của đời lính chợt tắt ngấm. Những bước chân nặng nề trở về xe. Lái cũng nhận ra sự thất vọng, bất bình của đồng đội. Hắn quay đi nhổ nước miếng và bực dọc liệng xác con chim vào bụi cây dưới chân Tháp. Hình như hắn chửi thề.
Mỗi khi nói đến thói xấu của người mình, của phe mình người ta thường bao biện đó chỉ là số ít, là hãn hữu. Có cái gì trên đời này đại diện cho cái xấu lại là số nhiều? Chỉ cần một nhúm kẻ xấu sức hủy hoại của nó cũng đủ làm hoen ố những giá trị tốt đẹp mà hàng triệu con người làm nên. Cuộc chiến chưa hết mùi thuốc súng. Máu của biết bao nhiêu người ưu tú đổ xuống vẫn chưa khô mà những kẻ ăn theo chiến tranh đã dồn dập vào miền Nam để vơ vét hàng hóa, để tranh thủ đầu cơ. Số tuyệt đông người lính chiến thì vẫn thiếu thốn vẫn chịu thiệt thòi. Trên nắp ba lô của họ trở lại quê nhà oách nhất là có con búp bê bằng nhựa. Chỉ một ít người kiếm được cái khung xe đạp mộc. Cái câu giễu đáng xấu hổ: “Miền Nam nhận họ, miền Bắc nhận hàng” không dành cho những người lính như Nhã. Cả anh lính trung sĩ nhất Huỳnh Văn Điều người của phía bên kia cũng thuộc loại dưới đáy xã hội. Khi đã cùng làm việc với nhau lâu lâu, Nhã hỏi thăm Huỳnh Văn Điều về gia đình. Điều cho biết:
– Hoàn cảnh tôi nheo nhóc lắm. Dạo chưa giải phóng cái lương trung sĩ nhất của tôi không nuôi nổi gia đình. Mà tôi thì nhiều con, tới năm đứa lận.
Nhã chợt nghĩ hình như những người thấp cổ bé họng như anh, như Điều số phận nào có khác nhau là mấy. Có chăng lúc này chỉ là cái danh hiệu người thắng kẻ bại trong cuộc chiến vừa qua. Hòa bình rồi đấy. Những con người của cả hai phía hưởng nền hòa bình này như thế nào? Ở chợ trời ngoài kia thiếu gì lũ ngồi rung đùi trong chiến tranh đang xô nhau đổi chác, giành giật vàng, đô la, hạt xoàn…Thấy bảo người ta đem cả xe tải, thậm chí máy bay để chở hàng tư bản ra miền Bắc. Đám dân buôn bán ở trong này nhiều kẻ cũng rất nhạy bén. Họ lập tức treo ảnh lãnh tụ trên chỗ trang trọng nhất trong phòng khách, ở mặt tiền. Ai có người thân họ hàng tham gia Giải phóng thì cố chụp chung một cái ảnh lưu niệm phóng ra to tướng, treo nơi trang trọng dễ nhìn thấy. Ngụ ý mình là người nhà cách mạng. Mình thuộc phe chiến thắng… Họ đổi đô la Mỹ, tiền của chính quyền cũ lấy đồng bạc cụ Hồ. Phải là những đồng mệnh giá lớn có in hình cụ Hồ mới đổi. Tờ tiền ấy không để tiêu mà giữ như một cái hèm. Lúc mua bán, hay không cần mua bán cũng giở ra khoe mình có hình Bác Hồ trong túi. Gió chiều nào che chiều đó. Một sự đổi thay ghê gớm. Một cuộc vận động ngầm ráo riết diễn ra trong cuộc sống mỗi con người những ngày này. Họ quan sát và làm thân với những người lính trong đoàn quân chiến thắng.
Một chiều nọ, Nhã cùng mấy người bạn ra uống nước bên ngoài cổng Phi Long. Người bán nước mía hề hề xởi lởi nịnh:
– Mấy chú Giải phóng miền Bắc đẹp trai dữ hà. Nhưng nói thiệt, điếm của mấy chú xấu hung.
Nhã ngơ ngác:
– Ông bảo điếm nào của tụi tôi?
– Thì mấy cô điếm trong cổng Phi Long đó. Sáng nào họ chả ra đây mua đồ ăn.
Nghĩ một lúc Nhã ồ lên:
– Mấy cô đi chợ mua thực phẩm buổi sáng á.
– Dạ, đó.
– Ông hiểu lầm rồi. Đó là mấy cô cấp dưỡng. Họ là chiến sĩ nuôi quân. Chúng tôi không có đội quân điếm như ông nói đâu.
– Ủa, dzậy hả. Ngày trước giải phóng, đội quân điếm của ông Diệm, ông Thiệu đông lắm. Trẻ và đẹp không à. Họ ra vào cổng Phi Long này hàng ngày để đi phục vụ các sĩ quan đóng quân xa thành phố…
Cái sự ngô nghê không chỉ với những người lính xuất thân từ nhà quê như Nhã, mà cả của người dân sống dưới chế độ cũ ở miền Nam này. Nhận thức cứ vỡ ra dần từng ngày. Tiếng bom đạn không còn nhưng chiến thắng đang bị khai thác và tận dụng bạo liệt. Một Sài Gòn lung linh, hoành tráng. Một “Hòn ngọc Viễn Đông” có sức lan tỏa lớn tới toàn vùng Đông Nam Á về kinh tế đã được bảo vệ nguyên vẹn, tưởng có thể làm động lực mới cho đất nước sau chiến thắng lại đang bị xâu xé thảm hại. Tư tưởng coi cái gì của địch cũng là xấu là nguy hiểm. Cái gì của địch cũng phải cải tạo, xây dựng lại. Phá sạch. Phủ định sạch trơn. Tất cả phải theo tư duy của người chiến thắng. Đau xót thay cái tư tưởng cưỡng bức vô lối ấy đã khiến cho chúng ta bao nhiêu năm sau phải phấn đấu để theo kịp những gì mà chính mình đã phá đi. Tự nhiên Nhã nghĩ đến cảnh thằng Mãi vục mặt vào cái hố xí của Mỹ mà súc miệng, mà hít hà. Đã có bao nhiêu thằng giống như thằng Mãi sau khi biết nó là cái hố xí, nó không giống mình thì điên tiết đập nát. Vài chục năm sau chính họ hay con cháu họ lại thi nhau khoe hơn, khoe giầu khi mua sắm được cái hố xí kia trong nhà mình.
Những người lính như Nhã không có lương. Người ta phát cho mấy đồng tiêu vặt. Cũng chỉ để đi uống nước hoặc gom nhóp vào mua cái khăn len cho mẹ, cái khăn voan cho em gái. Nhã hoàn toàn mù tịt với cảnh đổi chác chóng mặt trên đường phố Sài Gòn. Thấy những người lính phía bên kia lành hiền cần mẫn như Điều, Nhã muốn hiểu về cuộc sống thực của họ. Hai tuần sau, nhóm chiến sĩ trong bộ phận của Nhã gom góp được mấy chục ngàn tiền của chế độ cũ và hai chục cân gạo trợ cấp cho Huỳnh Văn Điều. Quả là không đến tận nơi họ ở không thể hình dung ra cái cảnh nheo nhóc như anh ta nói. Một gian nhà bé con con ẩm thấp nằm sâu trong giữa xóm lao động ven sân bay. Vợ Điều bầy một mẹt hàng bán mấy thứ rau dưa mắm muối phục vụ bà con lao động trong ngõ chợ. Nhà bảy miệng ăn, đúng là cảnh “vắt mũi đút miệng”. Hai cô con gái lớn của họ đã mười lăm, mười sáu tuổi. Thấy khách đến các cô vón cục vào trong bếp. Sau này Nhã mới biết hai đứa con gái lớn của Huỳnh Văn Điều xấu hổ chui vào trong bếp vì chúng chỉ có một bộ quần áo tươm tất. Hai đứa mặc chung. Khi cô nào có việc ra ngoài thì mặc bộ quần áo ấy. Lúc ở nhà họ lại cởi ra treo lên rồi chằng đụp thế nào cũng xong. Huỳnh Văn Điều quá bối rối và ngượng ngùng bất chợt mấy anh Giải phóng tới thăm. Vợ chồng anh ta cứ líu ríu. Căn nhà không đủ chỗ ngồi cho chủ và khách. Đành đứng nói chuyện. Vợ Điều vừa chuyện vừa khóc. Điều nhận quà từ mấy anh bộ đội Giải phóng mà mắt cứ đỏ hoe.