Nghỉ nhà được chục ngày, Nhã béo lên trông thấy. Đang trong lúc lũ lụt, khó khăn nhưng bữa nào bố mẹ cũng làm cơm như ăn tiệc. Thi thoảng có thịt gà, thịt vịt còn lại là cá. Cá nhiều vô kể. Chỗ hố Vỡ nơi đê bị phá, cá từ sông kéo hàng đàn vào trong đồng. Mới đầu nhà nhà thi nhau ra cất vó, nhưng nhiều quá ăn chả hết. Bán thì không ai mua nên lúc cần ăn mới đem vó đem lưới ra bắt. Những con cá chép, cá măng múp míp, trắng hồng quẫy tưng tưng trong lưới. Sướng nhất là bắt được cá ngạnh, hoặc cá sả, loại cá da trơn, đặc sản của sông Cả tuyệt vời ngon. Cá ấy kho hay nấu dấm với tương với mẻ, ăn no bụng không chán.
Nhã đã là một chàng trai to lớn, chững chạc. Bộ quân phục xuân hè càng tôn thêm dáng khỏe khoắn. Cùng với việc bồi dưỡng cho con trai, bà Mận ráo riết hối thúc anh về chuyện lấy vợ:
– Kỳ này con xem để ý đến cô nào thì cho bầm biết để còn liệu.
– Bầm ơi. Con nói rồi mà. Hết chiến tranh chả đợi bầm giục, con lấy tắp lự.
– Nhưng phải tìm hiểu, đi lại từ bây giờ đi chứ. Con gái cũng như bông hoa. Hoa nở có mùa. Mình phải lựa chọn, chấm sẵn. Vài năm nữa về mới tìm có mà hết.
– Bầm cứ làm như xí phần không bằng.
Lời mẹ anh cứ như nước đổ đầu vịt. Nhã chối quanh chối quẩn. Một mình nói không được, bà Mận mở “chiến dịch” vận động. Hầu như ngày nào cũng có người đến chơi cũng nhắc nhở chuyện vợ con của anh. Nhã lại chống chế cười xòa. Bực quá bà bố trí cả một “hội nghị” gây sức ép. Hơn chục bà trong họ, trong xóm bỗng chốc cùng có mặt. Các bà quây Nhã bằng một danh sách cô này cô kia.
– Chưa hết chiến tranh, chuyện vợ con, các ông các bà cho cháu khất – Nhã hềnh hệch có lời.
– Ừ thì khất. Ai bắt anh phải cưới bây giờ. Nhưng dấm trước đi, cô nào hon hón, ngoan hiền chọn đi. Ông bà có lời xin để đấy. Không xí phần có mà hết.
Bà Hạnh vừa têm trầu vừa gợi ý. Bà Như thì sát sạt hơn:
– Con bé Cúc nhà bà Thục tôi ngắm thấy hay ra phết các bủ ạ. Cũng cứ định mách bà Mận đánh tiếng cho thằng Nhã. Ngày bé, thằng Nhã là đứa tích cực bú sữa cho tôi nhất nên cũng coi nó như con. Lần này về phép, tìm hiểu đi, chiếm giữ lấy con ạ.
– Chả được – Chị Thơm khẽ khàng phản đối – con bé gò má cao, tướng sát chồng. Chả được…
– Chả được thì cô tìm cho nó đám khác đi. Hay cái Nấm, bù cu chân nhện – Bà Như nói như dỗi.
– Cái bà này. Cậu Nhã tuổi chuột. Cái Nấm tuổi mèo về có mà nó làm chồng. Cháu thấy cái Thản nhà bủ Vược lại khéo hơn.
Bà Như thần mặt ra một lúc rồi hỏi chị Thơm:
– Thản nào? Nhà bủ Vược xóm Thượng á? Bây giờ chúng nó lớn nhanh như thổi tôi chẳng còn biết đứa nào với đứa nào nữa. Chả bù cho đám thằng Nhã ngày xưa cơm không có mà ăn. Đi bú trực mà cứ thun thút như lũ chó con đói sữa.
Chị Tý năm ấy thêm mấy tuổi, đã vào loại gái già. Vẫn thói hay cười nhắm tít hai mắt. Ngồi mãi tận ngoài cửa lán, chị nhăn nhở bảo bà Như:
– Bây giờ nó là anh bộ đội cụ Hồ rồi mà bà còn nhắc chuyện bú trực, xấu hổ chết. Đứa nào nó lấy.
– Lại con ngẩn phá đám đấy… Tổ sư con ngẩn – Bà Như chửi – Mày không thấy à, bao nhiêu gái xinh gái ngoan ở làng này rơi hết vào tay những đứa trốn bộ đội và đám sứt môi, lồi rốn cả…
Nhã ngồi khùng khục cười. Cuộc chiến bây giờ nổ ra giữa các bà với nhau. Bà Như và chị Tý không hợp tính nết. Cứ nói chuyện là hai người lại tréo ngoe. Bà Như rủa, chị Tý cũng chẳng giận. Chán chuyện, “hội nghị” quay sang bình phẩm cân đong đo đếm cô này cô kia. Các bà ngao ngán trước sự bướng bỉnh của Nhã. Họ đâu biết con tim Nhã đã trao cho Ngàn Chi từ ngày gặp nàng.
Để các bà trò chuyện, Nhã chuồn ra ngoài cửa lán ngồi cùng chị Tý. Năm nay chị đã gần ba mươi tuổi rồi. Ở làng quê, con gái mới mười sáu, mười bảy đã nhấp nhổm lấy chồng. Ngoài hai mươi bị coi là ế, xếp vào loại thanh lý, thải loại. Ở tuổi này duyên số coi như đã khép lại với cuộc đời chị. Nhã chợt nhớ lại hôm mới về phép, mẹ anh có nhắc đến một dạo anh Bạng tìm hiểu chị Tý. Ồ anh Bạng xóm dưới. Nhã nhớ rồi. Sau vụ bị lừa tình kinh thiên động địa, anh Bạng đau đến mấy năm. Gượng dậy anh lại xin đi làm công nhân hỏa xa. Tầu anh chạy đoạn Lào Cai – Hà Nội. Thời gian đầu tìm hiểu hai anh chị tỏ ra gắn bó lắm. Cuối mỗi tuần, đến ga Giang Hạc anh Bạng lại nhảy tầu về làng Phù gặp chị Tý. Vậy mà rồi chẳng hiểu sao duyên không thành. Nhã không muốn nhắc lại mối tình buồn của chị nhưng vụ anh Bạng bị lừa tình thì không thể nào quên.
“Vụ lừa tình…”. Vâng người làng Phù thi thoảng lại nhắc tới. Sự kiện chấn động làng Phù ngày ấy. Chuyện xảy ra trước khi Nhã nhập ngũ nửa năm. Đinh Văn Bạng người nhỏ nhắn, hiền hậu. Họ Đinh của anh ít người, là họ bé của làng Phù. Đầu những năm sáu mươi anh Bạng theo bạn lên tận Mường Chà, Mường Ẻ làm lâm trường. Đấy là vùng đất xa xôi lắm. Nghe anh kể Mường Ẻ là xứ sở của loài gấu đen, nằm trong thung lũng Lai Châu. Anh Bạng yêu một cô gái người dân tộc thiểu số tên Mùa Mí Đẻn. Anh về nằng nặc đòi bố mẹ sắm lễ vật lên xin cưới. Từ làng Phù lên Mường Ẻ đi ô tô, xe ngựa và cuốc bộ mất cả tuần lễ. Một mối tình xa lắc xa lơ. Chưa biết mặt mũi con dâu tương lai thế nào nhưng cứ cái độ đường đất như thế đã là cả một trở ngại lớn. Chưa từng có người nào ở làng Phù đặt chân tới miền sơn cước đó ngoài anh Bạng. Bố mẹ anh phân vân lắm. Họ khuyên anh Bạng hết lời. Nhất là khi nghe con trai nhắc tới món của hồi môn và thách cưới của nhà gái, bố mẹ anh xây xẩm cả mặt mày. Có mà bán cả nhà đi cũng không đủ. Nhưng anh Bạng như người dính bả. Chỉ một mực xin được cưới Đẻn. Không lấy được Mùa Mí Đẻn anh sẽ không trở về làng Phù nữa. Bố mẹ anh hốt hoảng coi như thế là mất con. Thôi thì giời không chịu đất thì đất phải chịu giời. Bố mẹ anh Bạng bán trâu, bán thóc. Lại phải vay mượn họ hàng cho đủ món thách cưới bằng vài tấn lúa.
Đoàn nhà trai lên Mường Ẻ vừa ăn hỏi, xin cưới và đón dâu năm người. Toàn trung niên khỏe mạnh. Quyết định đi người không. Đến thị xã Lai Châu mới mua sắm lễ vật. Chuyến đi hỏi vợ, rước dâu của anh Bạng mất hơn nửa tháng trời. Cả làng Phù nôn nao chờ cái sự kiện có một không hai trong đời sống tinh thần từ khi lập làng đến giờ. Họ háo hức bàn tán. Ngồi đâu cũng chuyện anh Bạng lấy vợ. Đám trẻ con hân hoan không kém. Chúng cãi vã chí chóe:
– Đám cưới anh Bạng chẳng thua gì đám cưới ông Sơn Tinh lấy công chúa Ngọc Hoa. Có khi còn hoành tráng hơn.
Có thằng bốc phét:
– Tao thấy đem theo cả gà chín cựa, ngựa chín hồng mao…
– Buồi – Thằng khác cãi rất láo – Ông Tuệ dẫn đoàn đi bộ từ sáng tinh mơ lên bến đò Lời. Đi tay không cả, đéo đâu mà ngựa chín hồng mao.
…
Nửa tháng trời người làng Phù thấp thỏm, theo dõi cuộc tình của anh Bạng không khác gì việc nhà mình. Ngày cô dâu về tới bến xe Trung Hà, bố mẹ anh Bạng huy động tới mười lăm cái xe đạp. Gần như toàn bộ số xe đạp của cả làng thời ấy. Mười hai xe đèo người. Ba xe chở hòm xiểng tư trang của cô dâu. Mùa Mí Đẻn đi cùng hai người bạn gái. Bề trên, chỉ có ba người đưa cháu về nhà chồng. Ba sơn nữ xuất hiện ở làng Phù trong trang phục rực rỡ của người dân tộc thiểu số khiến nhà nhà đổ ra xem. Hôm ấy đúng phiên chợ Phù, người đi đường cũng đứng chật trên đê tò mò ngắm các kiều nữ đại ngàn váy áo súng sính, mớ trong mớ ngoài. Cô dâu Mùa Mí Đẻn tóc vấn cao ngất ngưởng. Áo váy cô nào cũng đính hoa. Những bông hoa tết bằng len mầu rực rỡ. Trên cổ rồi cổ tay, cổ chân những chiếc vòng bạc dây bạc lóng lánh. Cảm tưởng như nghe được cả âm thanh khi chúng va đập vào nhau mỗi khi các cô bước đi. Đám trẻ con nối đuôi nhau vừa chạy theo vừa la hét rầm trời. Một thằng bảo:
– Vợ anh Bạng trông như con chim công.
Thằng khác cãi:
– Đéo giống. Giống con tò he ông Mễ nặn ngoài chợ hơn.
– Nhưng mà đẹp. Đẹp đéo chịu được…
…
– Đúng là một lũ mất dạy.
Một bà quay lại dậm chân hét lũ trẻ đang tranh nhau nối theo cái đám đón dâu ở đầu dốc nhà anh Bạng. Một ngày thật đặc biệt với người làng Phù. Ai ai cũng mừng cho anh Bạng. Một đám cưới đông vui hiếm có. Phải mượn tới ba chiếc đèn măng sông thắp sáng rực một góc xóm. Khuya lắm đám trai gái làng mới giải tán. Thật lâu rồi làng Phù mới có trận thức khuya đến thế. Tiếng cười nói, tiếng chòng ghẹo nhau của cánh thanh niên còn rúc rích tới nửa đêm. Nhã diện bộ quần áo lành lặn nhất. Anh, Tấm cùng đám thằng Mừng thằng Vạc gần như suốt ngày quanh quẩn ở nhà anh Bạng. Cái sân gạch nhà ông Bang, bố anh Bạng mọi ngày thấy rộng thênh thang mà hôm ấy chật cứng. Thanh niên làng trồng cọc, huy động cót lợp lán che kín khoảng sân. Cánh con gái mượn cả chục cái chăn hoa của làng khâu lại quây thành rạp. Trên bàn thờ Tổ quốc không thiếu câu khẩu hiệu “Vui duyên mới không quên nhiệm vụ”. Tiếng hát, hò vang trời. Đến cả mấy ông có tuổi cũng hăng hái xông lên góp vui. Ông giáo Mực ca bài “Hỡi cô mình xinh tươi…”. Ông Trụ thì vẫn hai bài “tủ” từng hát ở nhiều đám cưới: “Hò dô ta nào kéo pháo ta vượt qua đèo” rồi “Không cho chúng nó thoát…”. Hội hôn tưng bừng đến nửa đêm. Vậy mà trưa hôm sau người làng Phù tá hỏa nghe bà Miều, mẹ anh Bạng gào khóc thảm thiết. Người người đổ xô đến. Chẳng hiểu có chuyện gì. Họ vừa chạy vừa phỏng đoán.
– Hay anh Bạng phạm phòng chết trên bụng vợ?…
– Có thấy bà ấy nhắc gì đến chết chóc đâu.
Tiếng bà Miều khản đặc:
– Trời cao đất dày ơi, thế này là nó lừa thằng Bạng rồi. Nó chài thằng Bạng mất hết cả chì lẫn chài rồi…Đau xót quá bà con ơi.
Nghe thủng chuyện thì ra anh Bạng nào đã được gần gụi gì với Đẻn. Đêm qua cưới xong, lúc mọi người về hết, Mùa Mí Đẻn xin phép anh Bạng cho cô ngủ cùng hai người bạn gái phù dâu đêm cuối cùng. Thôi thì cũng chiều lòng vợ. Mấy chị em con chấy cắn đôi, giờ Đẻn lấy chồng xa, biết bao giờ gặp lại. Cuộc lên ngàn đón dâu của anh Bạng đã quá mệt mỏi nên nghe vợ nói thế, anh cũng vui lòng. Ba sơn nữ nằm ở trong buồng của bà Miều. Mình anh Bạng trên chiếc giường cưới làm một giấc thẳng cẳng. Bốn giờ sáng họ trở dậy. Lại sáu chiếc xe đạp tiễn đoàn nhà gái ngược Mường Ẻ. Anh Bạng đèo cô dâu. Năm chiếc khác đèo người bên nhà gái. Ở bến xe, mãi tới lúc ô tô sắp chạy Mùa Mí Đẻn còn khóc lên khóc xuống. Họ bịn rịn không rời nhau. Đẻn lên xe ngồi với các bạn. Họ nói với nhau bằng tiếng dân tộc, anh Bạng nghe câu được câu không. Để cho vợ thoải mái, anh Bạng cùng người nhà ra quán nước ở cổng bến xe ngồi hút thuốc lào kiên nhẫn chờ. Người người nhốn nháo. Xe ra xe vào ồn ĩ. Chờ mãi đến khi vãn người vẫn chẳng thấy Đẻn xuống xe. Bạng lo Đẻn bị lạc. Người nhà túa ra tìm. Vừa tìm vừa gọi. Gần trưa họ thẫn thờ quay về. Nghe chuyện, mỗi người một câu phỏng đoán. Bố anh Bạng thì ngờ ngợ. Ông bảo mở mấy chiếc hòm của Đẻn ra xem. Cả nhà chết đứng khi thấy trong đó toàn gỉẻ rách, chiếu cũ. Mẹ anh Bạng ôm mặt tru tréo. Ông Bang ngồi thừ không nói gì. Anh Bạng vào buồng nằm. Cái giường cưới có hoa văn hình giẻ quạt bằng gỗ xoan mới đóng bỗng trở nên lạnh toát. Anh Bạng gục xuống ốm một trận tưởng chết.
Vụ lừa tình kinh thiên động địa ấy làm anh Bạng mất số của tính ra phải bằng năm con trâu mộng. Họ nhà trai ấm ức lắm. Nhưng chẳng ai còn bụng dạ nào mà ngược Mường Ẻ. Cũng không kiếm đâu ra tiền mà đi. Người tỉnh táo hơn thì khuyên:
– Chả tìm được đâu. Nó đã chủ tâm lừa thì Mường Ẻ cũng là địa chỉ giả. Thôi thì của đi thay người.
Chuyện anh Bạng bị đám sơn nữ lừa trở thành đề tài nóng suốt năm ấy ở làng Phù. Mãi sau này nguôi nguôi bọn trai làng mới hỏi anh Bạng trong lúc tìm hiểu đã sơ múi gì chưa. Anh Bạng lắc đầu, cay đắng:
– Nào đã được cái đéo gì. Nó cứ bảo để dành cho đêm tân hôn.
Cho dù không muốn xói vào nỗi đau của gia đình anh Bạng, nhưng người làng Phù thì vẫn xì xào với nhau là anh Bạng bị chài. Nó có bùa yêu. Nó chài anh Bạng khiến anh mất hết tỉnh táo bảo sao nghe vậy.
Hơn mười ngày, nước sông mới rút. Làng Phù hiện lên với vẻ tiêu điều ngổn ngang bẩn thỉu. Phù sa táp lên sân, vườn. Một lớp bùn đỏ quạch phủ dày trên mái ngói. Những căn nhà lợp rạ, lợp lá thì dường như không đứng vững. Chúng sụp xuống trông thật thảm hại. Cây cối chết rũ, vàng ệch. Lưa thưa vài bụi tre. Những cây nào cao hở ngọn thì sống sót được. Nước rút đến đâu, người lớn trẻ con lại hối hả múc nước lên cọ nhà, dọn dẹp vườn tược. Ngày thứ mười hai từ hôm nước ngập, nhà nhà rục rịch dọn về, Nhã cũng sắp hết phép.
Chiều hôm ấy bỗng ông Bỉnh què tấp tểnh chạy xuống báo cho bố Nhã rằng chỗ vỡ ở thân đê, nước rút lộ ra một vỉa gạch cổ rất lớn. Anh cùng bố chạy lên. Bới rộng ra xung quanh thì là một ngôi mộ. Mộ xây bề thế. Trong quan ngoài quách. Phải mấy thanh niên lực lưỡng mới nhấc được ván thiên lên. Phảng phất một lớp sương mầu vàng ươm tỏa ra. Mùi thơm rất dễ chịu. Nhã nhìn vào thấy hình một người mặc võ phục oai vệ. Nét mặt cực kỳ đẹp đẽ, uy nghiêm. Đồ tùy táng kèm theo chứng tỏ người nằm trong mộ phải là một bậc quyền quý. Quan tài gỗ tứ thiết. Ván dày mười phân. Chạm khắc tinh xảo. Hoa văn, họa tiết ứng với thân phận người có chức tước, danh vị của triều đình. Mọi người đốt hương. Tiếng khấn, tiếng tụng kinh lầm rầm. Ít phút sau sương tan tất cả những gì họ vừa nhìn thấy đều biến mất như ảo ảnh. Trong quan tài trơ lại một bộ xương đen nhưng nhức. Người chết được quàn theo rất nhiều đồ quý. Đặc biệt là thanh gươm và một cái mũ sắt cao có ngù. Trang phục đã mủn hết nhưng vẫn nhận ra chúng đều là gấm lụa sang quý. Bên cạnh hài cốt có một dây tràng hạt bằng ngà, một cối giã trầu bằng đồng chạm hoa văn “lưu thủy tang bồng”. Các bô lão đoán đấy chính là sinh phần của nữ tướng Cả Vàng.
Thì ra đúng như “Gia phả họ Nguyễn Bá và lịch sử làng Phù Việt Trang” đã chép. Lịch sử làng Phù không phải chỉ có những chương xám ngắt. Lẫn trong đó có cả những nhân vật dũng liệt, sáng láng. Nhân vật bà Cả Vàng là một chương như thế. Bà Cả là con gái họ Nguyễn. Nguyễn Thị Vàng. Một cái họ khá chung chung không biết đích thị là họ Nguyễn nào: Nguyễn Bá, Nguyễn Đình, Nguyễn Văn hay Nguyễn Công… Vào những năm giặc nhà Thanh Trung Quốc lăm le xâm lược nước ta, bà Cả Vàng tập hợp và rèn tập một đội nghĩa binh phần lớn là phụ nữ. Khi giặc tràn sang, bà đem quân chặn đánh mũi tiến của chúng từ Tây Bắc về Thăng Long. Quân Thanh bị đánh bất ngờ tan tác trên cửa ngõ Tam Giang. Trận ấy đội nghĩa binh làng Phù giúp vua Quang Trung rảnh tay thần tốc tập kích đồn Ngọc Hồi. Thừa thắng, bà Cả Vàng đưa quân về hợp vây đạo quân của Tôn Sĩ Nghị tại Thăng Long mùa xuân năm 1789. Cảm phục lòng dũng cảm và thiện chiến của đội nghĩa binh làng Phù, vua Quang Trung đã phong bà Cả Vàng chức tướng quân và ban thưởng rất hậu. Vua còn cắt một dải đất từ làng Trình xuống đến bến Hạc phong cho nữ tướng Cả Vàng.
Một tấm gương kiệt xuất anh hùng mà xuất hiện trong lịch sử làng Phù chỉ như một vệt sao băng. Rực sáng lên rồi tắt lụi rất nhanh. Con cháu làng Phù sau này hầu như không biết bà Cả Vàng là ai. Có một điều rất lạ, không một người nào một chi họ nào của làng Phù giải đáp được câu hỏi: Bà Cả Vàng thuộc họ Nguyễn nào? Bố mẹ bà là ai và hậu duệ có còn ai ? Cuộc đời đầy sang cả của bà chỉ xuất hiện ít dòng: “Làng Phù có bà Cả Vàng trong thời gian ngắn đã tự mình chiêu mộ được hơn 300 dân binh. Đội quân của bà Cả Vàng rất dũng cảm, thiện chiến đã đi theo phong trào Tây Sơn và lập công lớn trong chiến dịch đại phá quân Thanh của vua Quang Trung, bà được phong chức Tướng quân…”. Tiểu sử bà Cả Vàng sơ sài mông lung vậy nên theo năm tháng cứ phai lạt dần.
Không xác định được bà Cả thuộc chi phái của họ Nguyễn nào nên người làng nhặt cốt bà cho vào một cái nồi đình to đem chôn trong đồng Mét. Một lễ an táng trang nghiêm, chu đáo được cả làng tham gia. Nấm đất lớn được đắp trên mộ bà.