3

Đã trải bao tai ương kinh khiếp, đối mặt với biến cố bất thường, người làng Phù tưởng không còn gì quá đáng sợ trong cuộc sống của họ nữa. Thiên tai, địch họa chỉ tôi thêm lòng kiên gan vượt lên trong bão tố. Cái khổ cái nghèo càng giúp họ cảm nhận sự ấm áp khi nương dựa vào nhau. Đầu những năm năm mươi, một không khí hồ hởi ngút trời. Đồn bốt địch bên kia sông Cả đã bị nhổ bỏ. Thanh niên nam nữ làng Phù thi nhau ghi tên tham gia dân công hỏa tuyến phục vụ chiến dịch Điện Biên Phủ. Người già, phụ nữ ở lại làng cũng không nguôi tay. Phong trào vót chông cho vùng bị địch tạm chiếm kéo cả làng vào cái không khí tất bật. Tất bật mà vui. Những cây tre già được hạ xuống. Nhà nào còn dây phơi quần áo bằng thép, bằng đồng cũng gỡ ra hiến cho chiến dịch vót chông. Hình ảnh anh bộ đội cụ Hồ đầy trìu mến trong lòng biết bao thôn nữ. Tiếng hát tiếng hò rộn từ đầu làng tới cuối xóm:“Ai cũng yêu tang tình… là… anh bộ đội/ Cây súng nhỏ đeo…èo …ngang vai/ Tà áo xanh tang tình là ngôi sao sáng/ Nở… nở nụ cười như đóa hoa thật tươi…”.Mọi khó khăn, mọi tai ương tưởng như đã buông tha người làng Phù thì bỗng nhiên một tai họa mới lại từ đâu sầm sập về. Tai ương lần này không phải đẩy làng Phù vào cái đói cái rét, mà nó đánh vào tâm can, vào mối quan hệ làm nên cuộc sống yên hàn đùm bọc lẫn nhau của người làng Phù. Nó chẳng khác gì cơn cuồng phong đúng lúc cả làng đang dồn hết người và vật lực cho kháng chiến.

Dưới khẩu hiệu đấu tranh giai cấp, tiêu diệt giai cấp bóc lột, cuộc cải cách ruộng đất thổi vào làng Phù một không khí rất khác lạ với cuộc sống vốn có của họ xưa nay. Nó len lỏi vào từng gia đình, tấp vào mặt từng con người. Không một ai tránh khỏi lưỡi gió tàn độc của nó. Thời gian đội cải cách ruộng đất ở làng Phù đã biến cái làng thuần nông, u tối nhưng yên hàn ấy trở nên điên đảo. Bao nhiêu kẻ lười nhác, bợm bãi trở thành chuỗi rễ, cốt cán. Đang đói rách bần hàn đến lõ đít, bỗng trở thành cán bộ cách mạng chúng lên mặt, hách dịch. Chúng gieo rắc thù hận, nghi kỵ giữa những người vốn xưa nay sớm lửa tối đèn có nhau. Chúng phá vỡ nếp sống tốt đẹp nhất được bồi đắp từ bao đời. Quan hệ kỷ cương trên dưới, nề nếp gia phong bị dính nhát chém chí tử. Vết nứt rạn trong mối quan hệ của người làng từ đó cứ luỗng rộng mãi ra.

Làng Phù vốn bao đời chuyên cắm mặt xuống với cây lúa. Chỉ có dăm bảy nhà “mọc mũi sủi tăm” gọi là khá giả hơn một tí. Khá hơn bởi họ biết tính toán, gặp may trong làm ăn. Họ xây được nhà gạch, lợp ngói. Đội cải cách ruộng đất vận động người làng Phù vạch mặt chỉ tên kẻ bóc lột, bọn đè đầu cưỡi cổ nông dân. Người làng Phù ngơ ngác. Họ chẳng thấy ai trong làng có tội như các ông đội nói. Phi nội tác ngoại hầu như cả làng đều có họ với nhau. Có chăng chỉ vài nhà nhiều ruộng hơn thuê mướn người làm khi vào mùa thu hoạch. Người làm thuê được trả công sòng phẳng, nào có ai đè đầu cưỡi cổ ai. Vừa đe nẹt vừa đem lợi lộc ra nhử, đội cải cách rồi cũng có trong tay năm, sáu gia đình để quy vào thành phần bóc lột.

Ngạc nhiên nhất là bà Lê Thị Mận thuộc diện nghèo của xóm. Chồng đi kháng chiến. Không hiểu cơn cớ gì đội cải cách điệu cổ bà lên truy xét rồi quy thành phần cường hào. Bà Mận sững sờ không hiểu một người đàn bà mù chữ như mình, một nách hai con dại suốt ngày cắm mặt xuống mấy sào ruộng để sống thì bóc lột, ăn hiếp ai? Nhà bà chỉ có hơn bốn sào ruộng, chưa đủ tiêu chuẩn ruộng đất của một bần nông mà người ta quy bà thành cường hào? Bà hỏi nhưng người ta không trả lời. Mãi sau này có người giải thích rằng bà bị “phong chức” cường hào vì bà là con dâu Chánh tổng Hiếu. Trời ạ, cụ Chánh chết từ tám hoánh nào. Đến ngày người ta làm cải cách ruộng đất, cụ đã về với tổ tiên hơn hai chục năm trời. Là con dâu nhưng nào bà có được gặp bố chồng. Nào có được hưởng chút của nả gì của nhà chồng. Vậy mà người ta tròng vào cổ bà cái gông cường hào ác bá. Bị quy thành phần bóc lột, bà biết xóm giềng không còn ai quan hệ với bà nữa. Nhiều người biết bà bị oan ức, nhưng sợ sệt không dám hỏi han chuyện trò. Mẹ bà cùng các dì em gái cũng không dám công khai thăm nom giúp đỡ. Đó là nỗi uất ức nhất trong lòng bà Mận. Cái đói cái thiếu bây giờ trở thành chuyện vặt. Hàng năm trời mẹ con bà sống trong sự ghẻ lạnh của dân làng. Niềm động viên duy nhất là việc cứ cách vài đêm, lợi dụng lúc không có dân quân du kích tuần tra, mẹ bà và các dì em gái lại giả vờ đi qua. Họ ném vào vườn chuối khi cân gạo, lúc túm ngô, vài củ khoai lang…Nghe tiếng “ bụp, bụp” trong đêm vắng, bà biết mẹ và các em lại tiếp tế cho mấy mẹ con.

Bần, cố nông cứ cứu đói cho cường hào như thế suốt thời kỳ cải cách ruộng đất mà không ai biết.

Trong đám rễ chuỗi làng Phù có thằng Thủ. Rễ Thủ tính táy máy chuyên ăn cắp vặt. Hàng ngày hắn cứ lượn lờ ngó nghiêng nhà ai hở ra cái gì là lấy trộm cái đó. Bộ dạng Thủ dúm dó. Vừa lùn vừa đen. Trên mặt thằng Thủ nảy ra một mụn cứt ruồi với mấy cái lông xoăn xoăn trông vừa bẩn vừa đểu. Đểu nhất là lúc hắn cười. Cái cười nhếch một bên mép khiến vùng da mặt Thủ vẽ thành mấy cái nếp nhăn kì quái. Thằng Thủ có biệt tài len lỏi chui rào trèo cây nhanh như sóc. Con gà buổi trưa đẻ xong chưa kịp nhảy ổ Thủ đã thó mất trứng. Nghe tiếng gà quang quác chủ nhà cứ nghĩ là nó tác khi đẻ xong. Chẳng ai vội nhặt trứng. Chiều ra thì ổ trống trơ. Nhiều nhà mất trứng lấy làm lạ. Để công rình thì phát hiện cái trò ăn trộm rất cáo của thằng Thủ. Các bà ngồi bán hàng xén dưới chợ Phù cứ thấy mặt thằng Thủ là nhắc nhau cảnh giác:

– Ngứa thế. Các bủ có thấy ngứa không. Để mắt xem khéo không lại có bọ ghẻ.

– Đậy đụm kẻo ruồi bọ nó vầy vào đấy…

Họ nói lóng ra hiệu với nhau. Các bà bảo thằng Thủ như con bọ ghẻ lẩn trong gấu váy. Đến là khó chịu. Thủ ghen tức ra mặt với bà Mận vì nhà bà có hai cây hồng quý. Hai cây hồng vươn cao trùm bóng mát cho cả đoạn dốc xuống bãi của người làng. Người làng gọi tên con dốc ấy là dốc Hồng. Thủ đã mấy lần ăn trộm hồng bị bà Mận bắt được nhưng bà chỉ cảnh cáo chứ chưa làm hắn mất mặt bao giờ.

Làng Phù chưa nổi trăm nóc nhà nhưng dưới tài

phù phép của đội cải cách đã có đủ số gia đình để quy địa chủ, cường hào, phú nông. Tên họ bị bêu ở ngoài đình. Đứng đầu là bà Én. Địa chủ Én giầu có nhất làng. Trước khi tiến hành đấu tố diện rộng có một phiên làm điểm cho toàn xã. Buổi đấu tố mẫu diễn ra ở bãi chợ làng Phù. Hôm ấy là một ngày đặc biệt. Làng Phù như trong cơn động đất. Chẳng mấy ai ngủ nổi vì không khí nhộn nhạo, rầm rĩ. Trời còn tối đen, tiếng trống đã thúc liên hồi như cháy nhà, như vỡ đê. Mỗi xóm một đoàn diễu hành trống giong cờ mở tiến về bãi chợ. Người ta dùng tiếng trống cái làm lệnh. Để đe dọa tinh thần, hùa theo là tiếng kẻng rồi mõ tre, thanh la, tù và… đến vỡ óc. Bước chân người rầm rập kèm theo tiếng hô còn khê nặc ngái ngủ. “Đả đảo bọn địa chủ, cường hào hút máu bần cố nông!”. “Trí phú địa hào, đào tận gốc chốc tận rễ!”. “Hoan hô cải cách ruộng đất giành quyền lợi về tay người nghèo!”…

Cường hào Lê Thị Mận ngồi bệt trên đất, dúm dó cùng đám thành phần bóc lột xế bên hàng ghế dành cho các ông đội và tòa án cải cách. Vòng trong vòng ngoài những người nông dân vốn là xóm giềng thân thuộc lâu nay. Gương mặt họ khô héo, bệch bạc. Trừ một nhóm nhỏ đám chuỗi rễ quá khích hung nộ, lăng xăng còn lại đều tỏ ra mệt mỏi thất thần. Mệt mỏi vì thiếu đói, vì căng thẳng, mất ngủ. Mệt mỏi vì bị cuốn vào phong trào đấu tố theo kiểu a dua và sợ sệt mấy tháng trời. Hôm nay họ bị xua dậy từ lúc tinh mơ trong cái giá lạnh thấu xương. Chân đất, mắt nhử nhèm. Áo quần xơ tớp vá chằng vá đụp. Có người cuốn trong manh chiếu rách ngắn cũn cỡn. Họ vật vờ chẳng khác gì đám hình nhân lê bước trên đê. Họ giơ tay thụi ngược lên trời sau mỗi câu khẩu hiệu. Miệng hô “Đả đảo”, “Hoan hô”…mà dường như chẳng biết đả đảo ai, hoan hô cái gì. Họ cũng chẳng có khái niệm gì về sự căm thù hay vui sướng. Ở cái làng Phù nghèo túng của họ bao đời nay có ai là người đè nén, bóc lột họ đâu. Cuộc đấu tố hôm ấy chỉ tập trung vào hạch tội địa chủ Thuật trên làng Xá. Nhưng đây là phiên thí điểm nên làng Phù cũng phải chọn ra kẻ có máu mặt nhất trong đám bóc lột để cho nông dân kể tội. Địa chủ Én của làng Phù sẽ phải đối mặt với lực lượng bần cố nông. Đám cường hào, phú nông kiểu như Lê Thị Mận, Hồ Quang Thự, Lão Ngoãn, Nguyễn Thị Chinh… bị điệu đến chỉ để chứng kiến đồng bọn đối mặt với sức mạnh long trời lở đất của ông bà nông dân dưới chiếc gậy chỉ huy của đội cải cách ruộng đất. Cường hào mà như Lê Thị Mận thì chẳng có gì để nông dân có thể kể thành tội cũng chẳng có của nả gì để tịch thu chia quả thực.

Địa chủ Thuật người giầu có nhất làng Xá và cả tổng Cao Phong. Con trai lớn của ông ta là sĩ quan quân đội nghe đâu đang đóng quân trên sân bay Nà Sản, Nghĩa Lộ. Kỳ này anh ta cũng bị bắt giải về quê chứng kiến cha mình đền tội. Thuật người cao to, để bộ ria vểnh ngược trông thật uy nghiêm. Chỉ mấy ngày bị bắt giam mà Thuật đã như tầu chuối héo. Ông ta lom khom chạy theo cái dây buộc vào cổ. Một anh dân quân cầm đầu dây kéo tên địa chủ như kéo con chó. Một anh đi sau thỉnh thoảng lại đạp vào mông Thuật. Đũng quần tên địa ướt nhoét. Nước đái, mồ hôi, bùn đất loang lổ hai ống quần. Thuật bị ấn dựa vào cái cọc tre chôn nơi bãi chợ. Tay trói quặt ra phía sau. Người hắn trĩu xuống như cái xác không hồn. Mặt mũi sưng vù thâm tím, nhiều vết rách còn rỉ máu. Tiếng đả đảo cháy họng của đám đông khiến tên địa càng rùng mình vón cục lại. Hai anh du kích vừa quay đi, một bóng người đã nhào tới. Anh nông dân mặt như gà chọi, hoa tay múa chân, miệng gào thảm thiết:

– Thằng uống máu người không tanh này, hãy mở cái mắt chó của mày ra xem ông là ai. Mày nhận ra bố mày chưa hở quân khát máu kia? – Lúc ấy mọi người mới biết là lão Ngư chuột. Ngư chuột chuyên cày thuê cho địa chủ Thuật. Ông ta có biệt tài cả tổng này không ai theo kịp. Vào mùa gặt, mùa cày ngày nào Ngư cũng bắt được cả sâu chuột. Những con chuột đồng béo múp dù sống trong hang hay lao ra chạy lổm nhổm trên dõng cày, nếu vô phúc mà Ngư nhìn thấy thì chỉ có nước chết. Liếc qua miệng hang chuột Ngư biết ngách sau của hang là đâu. Cắm cái thón vào đó. Làm nụm rơm đốt cửa trước. Quạt cho khói ùa vào là thế nào cu cậu cũng vọt ra. Cái hơn người ở chỗ không hiểu vì sao, nhìn thấy mặt Ngư là lũ chuột rúm cả bốn vó lại. Chạy không nổi. Ngư chuột thành tên lão từ đấy. Lúc này Ngư nhảy choi choi trước mặt thằng địa chủ. Tay hắn đấm, miệng hắn gào. Hắn nhổ nước miếng vào mặt Thuật, kể lể:

– Hôm nay cải cách về ông mới được sống cho ra cái hồn người. Bao năm làm thuê cuốc mướn cho nhà mày ông sống chẳng khác con chó, con lợn nhà mày. Mà không bằng con chó, con lợn. Đến miếng ăn mày cũng kiểm tra, theo dõi ông. Mày nhớ chửa thằng uống máu nông dân kia?

Ngư chuột ôm mặt nức lên. Khóc như bò rống. Nỗi đau đớn uất ức bao năm của ông ta giờ mới được dịp tuôn xả, Ngư rên rẩm:

– Ông không bao giờ quên được mỗi buổi sáng ông đến nhà mày trước khi đi cày. Mày nhìn ông từ đầu tới chân như nhìn con trâu, con bò. Sáng nào mày cũng bắt thợ cày ăn cơm. Mày đứng cạnh săm soi từng người. Ai ăn được ba bát trở lên mày mới cho ra đồng cày thuê. Ăn ít hơn là mày đuổi thẳng cổ. Mà cái bát nhà mày có nhỏ bé cho cam. Nó là loạt bát chiết yêu to gấp rưỡi bát nhà khác. Những hôm ông mệt ăn không nổi ba bát, mày không cho ông đi cày. Bữa đó ông không có thóc. Không đi cày cho nhà mày là vợ con ông đói. Càng nghĩ càng thấy mày thâm. Cực kỳ thâm hiểm.

Đám đông nghe Ngư chuột kể tội Thuật đã rộ lên xì xào. Có người khùng khục cười. Tiếng Ngư vẫn xối xả:

– Người không đi cày thuê cho nhà mày thì khen mày cho thợ cày ăn no, mày tốt bụng. Nhưng chúng ông thì nhận ra cái bụng dạ rắn độc của mày. Mày bắt nông dân chúng ông ăn như thế là để chọn được người khỏe mạnh cho mày bóc lột. Ăn sáng được ba bát trở lên thì đi cày cho mày mới năng suất, mới được nhiều diện tích. Mày vắt kiệt sức của chúng ông một cách thâm hiểm như thế mày còn che giấu tội ác nữa hay không hở thằng hút máu nông dân kia?…

Nói xong một câu Ngư lại vung tay đấm vào mặt địa chủ Thuật. Ông ta cứ gào cứ nhảy như không biết mệt. Thuật oằn người rũ xuống sau những cú đấm đá của Ngư.

– Miếng cơm của nhà mày là lá ngón, là bả chuột chứ bổ béo gì. Mày muốn hút hết sức lực nông dân. Thằng chó thâm độc này.

Ngư nhảy một bước song phi vào mạng sườn Thuật rồi lại gào lên:

– Mày đã nhận ra cái tội ác tày trời độc địa của mày chưa thằng chó kia?

Chỗ đám đông tiếng cười ngày càng loang rộng. Ai đó giễu: “Mỗi sáng đến nhà nó, ăn hai bát là no mẹ nó bụng rồi cần gì đi cày cho mệt”… “Lá ngón, thuốc độc mà khỏe thế. Nhảy nhót, đánh đấm từ nãy giờ không biết mệt…”. Từ hàng ghế quan tòa, đội trưởng Trần Văn Xuấn đột ngột đứng dậy. Ông ta bước lên cái bục đất, cầm tay Ngư giơ cao như trọng tài công nhận chiến thắng của một võ sĩ đấm bốc. Xuấn hoan hô tinh thần đấu tranh giai cấp quyết liệt, sâu sắc của rễ Ngư chuột. Lời động viên của ông đội trưởng cải cách càng làm Ngư thêm phấn khích. Hắn giằng ra khỏi tay Xuấn. Mặt tía lên như mào gà chọi. Ngư xông tới trước mặt Thuật định đấu tiếp. Nhưng viên đội trưởng một lần nữa sáp tới. Ông ta đặt tay lên vai Ngư bóp chặt, vừa như ra lệnh vừa như dìu Ngư xuống. Đội trưởng Trần đã nhận ra cái nội dung đấu tố của rễ Ngư đi theo hướng bất lợi. Nó có vẻ ca ngợi lòng tốt của thằng địa chủ. Nó biến cuộc đấu tố trở thành trò cười cho thiên hạ. Đang hăng máu nhưng nhìn vào đôi mắt đầy hăm dọa của ông đội, Ngư đành ngoan ngoãn bước xuống lủi vào chỗ đám rễ chuỗi.

Bóng Ngư vừa khuất, một bà vỗ bèn bẹt vào háng nhảy lên chỗ Thuật. Mỗi lần vỗ, hai tay bà ta lại ngoáy tít lên trời rồi bất ngờ sục xuống. Động tác như múc cái của quý của bà ta hắt vào mặt tên địa. Giọng the thé:

– Thằng dê già mặt chó dái kia. Hôm nay bà phải vạch cái mặt chó dái dê cụ của mày trước bàn dân thiên hạ…

Mọi người nhớn nhác ngó cổ lên nhận ra cố nông Viện. Bà Viện kể rành rõ cái buổi sáng bà đến để đi gặt thuê cho nhà thằng địa. Lúc ấy còn mờ đất. Bà ta đến sớm quá chưa có ai. Mắt nhắm mắt mở bà ghé lưng gà gật cạnh chân cây rơm nhà địa chủ Thuật. Không ngờ thằng địa dậy đi đái đêm. Bà thu lu hoảng sợ nhìn Thuật. Đái xong, Thuật vẫy tay gọi bà lại hỏi chuyện. Thằng chó dái bất ngờ chộp lấy bà. Nó lôi bà vào chái rơm đầu nhà. Nó hất tung váy áo bà lên… Bà kể lể chi tiết vụ việc rồi bà khóc tu tu:

– Thằng chó dái, dê già này mày đã nhận ra tội ác

tày trời chưa?

– Bẩm bà con không làm chuyện ấy ạ!

– Chối hả, bây giờ mày chối hả, thằng chó dái dê già này… À thì ra bà tố điêu cho mày phải không?

Bà Viện sán lại trước mặt tên địa. Hai tay chống lưng, bà lại ngoáy tít mông rồi hất hất ngược lên:

– Mày mở cái mắt chó dái ra nhìn lại đi. Dám cãi à? Bây giờ mày cãi à?

Địa chủ Thuật từ lúc bị lôi lên cho nông dân kể tội chỉ thấy cắn răng nuốt nhục, giờ bỗng lớn giọng thanh minh cho mình.

Cố nông Viện rên rẩm kể lể từng chi tiết trơn tru về vụ làm tình ngoài ý muốn như học thuộc lòng, như nó vừa xảy ra hôm qua. Câu chuyện của Viện có vẻ hấp dẫn đám người nghe mệt mỏi bên dưới. Nhiều tiếng vỗ tay cổ vũ. Cuộc đấu tố lại nhuốm màu cợt nhả. Đội trưởng Xuấn một lần nữa nhận ra sự lạc đề bất lợi. Hắn đứng lên vẫy tay bảo cố nông Viện đi xuống.

Trời bắt đầu nắng gắt. Một vài người nữa lên, nhưng nội dung na ná nhau. Nghe giống đến nỗi như được một người viết sẵn rồi mớm cho đám rễ chuỗi. Sự lăng nhục, hành hạ của họ với tên địa chủ bây giờ chỉ để các ông đội nghe. Dân tình đã chán ngán mỏi mệt. Địa chủ Thuật lúc này trông chẳng khác một cái thây ma. Cổ vẹo gục xuống vai. Mồ hôi, nhớt nhãi và cả nước mắt của lão chảy rầm rề nhoèn ngực áo. Để ý mới thấy hơi thở khẽ làm lồng ngực chồi lên xẹp xuống là biết Thuật chưa chết hẳn.

Sau Thuật đến lượt địa chủ Én của làng Phù.Tấm thân xơ xác của mụ bị mấy vòng dây thừng cuốn vào cột tre cách Thuật vài mét. Một anh nông dân còn trẻ xông tới. Hắn tát một cái trời giáng vào mặt bà Én:

– Con đĩ già đĩ rạc. Mày mở hai cái mắt chó ra nhìn xem ông là ai? Ông từng là con chó con lợn trong nhà mày đây.

Đám đông dật dờ bỗng choàng tỉnh như chính mình bị tát. Họ sững sờ, hoang mang. Tưởng ai hóa ra thằng Cấn con rể bà Én. Cô Cốc con gái lớn bà Én chẳng hiểu xí xớn thế nào có thai với tay thợ cày này. Vợ chồng bà Én phải gọi Cấn đến nhận làm con rể. Bố mẹ Cấn mất sớm, bà Én dựng cho hai vợ chồng ngôi nhà ngay trong vườn của bà. Tiếng là ở rể nhưng Cấn cũng quyền thế ra phết. Hắn được bà Én giao trông nom cánh thợ cày thuê mỗi vụ làm đất. Người làng bảo Cấn thuộc loại chuột sa chĩnh gạo. Đang nghèo lõ đít bỗng dưng trở thành con rể nhà bà Én giầu có sang cả nhất làng Phù. Không chỉ ăn sung mặc sướng, đến con cái hắn bà Én cũng một tay chăm bẵm. Đứa nào đứa ấy béo tốt, phây phây. Vậy hà cớ gì anh ta trở mặt ghê gớm đến thế nhỉ. Lúc này nhìn Cấn mặt mũi bặm trợn, hung nộ:

– Mang tiếng là con rể mày nhưng thân ông có khác gì con trâu đi cày cho nhà mày. Con chó liếm cứt cho con mày?

Người làng chứng kiến màn hạ nhục bà Én của Cấn cứ ô a, ngạc nhiên. Ai đấu tố bà Én còn có thể hiểu được. Thằng Cấn làm chuyện này khiến họ thấy lạ quá. Các ông đội có tài phép gì mà biến một thằng khố rách được bà Én cưu mang đổi đời cho, nay trở mặt sấp ngửa như trò đùa thế nhỉ?

– Con đĩ già đĩ rạc hút máu bần, cố nông kia. Mày ngẩng cái mặt chó lên nhìn bố mày đây. Bao năm nay ông làm không công cho nhà mày. Miếng cơm không đủ no. Manh áo không đủ kín. Vàng bạc trên người mày là công sức mồ hôi của ông cả đấy mày hiểu chưa? – Cấn sán tới, bất ngờ túm cái mấm vàng trên tai bà Én. Vành tai căng đỏ. Cấn nghiến răng giật. Lá tai bà Én bị xé rách tướp. Máu túa ra. Máu tràn xuống cổ thấm loang đỏ một bên vai áo. Địa chủ Én thét lên đau đớn cùng cực. Giọng Cấn vẫn vổng ngược- Từ nay ông được giải phóng khỏi chốn địa ngục trần gian trong nhà mày.

Cấn giơ cao chiếc mấm vàng nhuốm máu hua hua trên đầu đi vòng quanh khán đài. Vài tiếng vỗ tay lẹt đẹt từ hàng ghế các ông đội. Cả đám đông người dự lặng phắc. Họ quá ngỡ ngàng bởi cái chất lưu manh, cơ hội trong hành động của Cấn. Nó làm cho không khí cuộc đấu tố trở nên bất nhẫn, điêu hớt. Việc làm của thằng Cấn khiến người làng Phù lờ mờ nhận ra sự giả dối, gượng ép của trò đấu tố này. Trắng đen, phải trái lẫn lộn, đảo điên hết cả rồi. Tội ác của địa chủ Thuật ở làng Xá như thế nào thì người làng Phù không hiểu rõ lắm, nhưng địa chủ Én nào có ác độc, có bóc lột ai đến tàn tệ như thế. Đối với thằng Cấn thì càng không. Nhà bà Én thuộc loại giầu có. Nhưng của cải phần nhiều đều do buôn bán, làm ăn gặp may mà ra. Bà có quầy hàng xén lớn nhất chợ Phù. Khi có đồng ra đồng vào, vợ chồng bà tậu thêm ruộng thuê mướn người làm theo vụ. Trong nhà bà không nuôi người ở. Cũng phải nói bà rất có duyên buôn bán. Vợ chồng bà mát tay, nên mùa vụ nào hoa lợi cũng thu hoạch vượt trội hơn nhà khác. Người làng còn biết thế mà chẳng lẽ thằng Cấn không biết. Nó được các ông đội cải cách móc lên đôn thành chuỗi, rễ. Lợi lộc, danh giá gì mà khiến nó lật mặt, đểu giả đến như thế thì thật quá sức tưởng tượng của người làng Phù. Thời buổi chẳng còn hiểu ra làm sao nữa.

Cấn xuống, đội Xuấn bắc loa kêu gọi người làng Phù tiếp tục vạch mặt địa chủ Én, nhưng đám đông tuyệt nhiên im lặng. Không một ai bước lên. Hình như màn đấu tố của thằng Cấn đối với bà Én đánh thức sự liêm sỉ trong bản chất người làng Phù. Cái gì quá trớn, điêu xảo, lá mặt lá trái đến độ không chịu được là người làng Phù phản ứng ngay. Mớm cho thằng Cấn tố điêu bà Én hóa ra phản tác dụng. Những ánh mắt khinh thị nhìn đám chuỗi, rễ. Cái nhìn lạnh tanh pha chút giễu nhại khiến không khí cuộc đấu tố không còn sức sống nữa. Trần Văn Xuấn nhận ra rất nhanh cách thức phản ứng của người làng Phù. Nhưng chẳng lẽ buổi đấu tố làm điểm cho các làng lại chỉ có một nông dân lên kể tội địa chủ. Xuấn gọi đích danh rễ Thủ, đĩ Thớ… gọi mãi mà không thấy đứa nào đứng dậy. Anh ta nhìn quanh thì ra chúng biến từ lúc nào. Bọn này thính như cáo. Vừa nãy còn hăng tiết lắm, nhảy choi choi hô hoán rầm rĩ. Hình như nghe cái hơi biết thái độ người làng Phù, chúng ngán. Cái tài của bọn lưu manh cơ hội là ở chỗ đó. Các ông đội có trách mắng không sao. Ông ở một thời gian ông đi, nhưng để cho người làng Phù khinh bỉ thì khó sống lắm. Không bán xới khỏi làng thì chỉ còn biết cắm mặt, lủi thủi khác gì con gọng vó hào hển ven bãi chứ chẳng còn ngẩng mặt lên chơi được với ai. Hối thúc mãi không được thêm người, buổi đấu tố chuyển sang màn hành quyết địa chủ Thuật. Thuật bị tuyên án tử hình và thi hành ngay tại bãi đấu. Lúc Thuật bị bắn, mọi người quay mặt đi không dám nhìn. Họ chưa thấy cảnh nào giết người công khai thế.

Sau những ngày đầu hừng hực khí thế, cuộc cải cách ruộng đất ở làng Phù đã khiến không ít người mang máng nhận ra hình như mình đang bị lợi dụng vào việc ngậm máu phun người. Cái chất ngang tàng, kiêu bạc “nhất thì bét” trong huyết quản người làng Phù cụ cựa trỗi dậy. Nói thế chứ đã bao lần người làng Phù bị vùi dập, bị vu oan. Chỉ trừ vài đứa dị hợm, ươn hèn theo voi ăn bã mía, còn người nào vẫn ra người đó đấy chứ. Cách đấu tố địa chủ của đám rễ chuỗi như Ngư chuột, như Cấn, như rễ Viện, đĩ Thớ…có gì đó khuất tất đểu giả lắm. Họ nhận ra ngay chân tướng bọn cơ hội. Một lũ lưu manh. Họ có thể bị lừa phỉnh lúc ban đầu, có thể bị phong trào hừng hực cuốn đi song tĩnh trí lại họ rất sớm biết thế nào là phải trái là đạo lý.

Chập tối hôm ấy, bà Mận thấy có tiếng động chỗ bờ rào liền với vườn chuối nhà bà Chỉnh. Giọng người lào phào:

– Bà Mận ơi?

Vừa ngó ra bà Mận đã thấy phú nông Chỉnh chui rào sang.

– Có chuyện gì thế hở bà.

Bà Chỉnh vén lại mái tóc hơ hải nói:

– Tôi vừa nghe người ta bảo thằng Thủ kéo một bọn chuỗi, rễ xóm mình lên phá đám tang ông Thuật.

– Việc gì đến thằng Thủ mà nó làm thế hở bà.

– Thì thế mới thành chuyện. Nghe đâu thằng Ngư chuột trên làng Xá nhờ đám chuỗi rễ làng Phù lên gây sự để thằng rễ Ngư có cớ cùng xúm vào phá phách, cướp bóc.

– Thật khổ! Chết rồi vẫn không được yên.

– Tôi nghe nói lúc đám rễ chuỗi kéo đến, người nhà ông Thuật chạy trốn hết cả. Chỉ còn có cô Biển vợ ba ông Thuật lăn vào can ngăn. Vậy mà chúng nó khốn nạn quá bà ơi – Tiếng bà Chỉnh bẹt đi. Câu nói nấc nghẹn giữa họng. Bà Mận rót cốc nước mời bà Chỉnh:

– Bà uống hớp nước đi đã. Có gì cứ từ từ nói.

– Tôi nghe kể thằng Thủ hô đạp đổ quan tài, lôi ông Thuật ra. Cô Biển lăn xả vào ôm lấy chồng. Chúng nó thi nhau dẫm đạp lên người, giở trò sàm sỡ cô ngay bên xác ông Thuật. Lúc ấy chỉ có đám chuỗi, rễ ở đó. Cô Biển uất quá cắn lưỡi chết theo chồng rồi bà ơi.

Bà Mận run lật bật, mặt tái dại:

– Bọn ác quỷ. Lũ súc sinh. Chúng nó làm thế thật hả bà? Trời ơi là trời. Đến thú vật cũng không táng tận lương tâm như thế. Cách mạng cách miệc gì chúng…

Hai kẻ bị ghép vào thành phần bóc lột ngồi khóc tức tưởi trong căn nhà tối đen tự hũ nút.

Hành động của đám chuỗi, rễ gây ra ở làng Xá, tuy chỉ có bọn chúng biết với nhau, nhưng rồi chuyện cũng lộ ra ngoài. Người dân trong vùng truyền tai nhau ran ran. Đặc biệt ở làng Phù, lúc ra đường nhìn thấy chúng người ta lại quay mặt đi nhổ nước miếng. Ấy vậy mà chúng cứ nhơn nhơn. Sau buổi đấu tố thí điểm, người làng Phù tỏ thái độ khác với lúc đầu họ tham gia cải cách ruộng đất. Đây có lẽ là một trong những địa phương mà chuyện quy thành phần, chuyện đấu tố mang tính gượng ép nhất. Cái làng đã mấy lần bị nhân tai địch họa hủy diệt nào ai được gọi là người giầu có. Ruộng đất đã ít, cơ ngơi tài sản chẳng đáng gì. Nhưng đến đâu đội cải cách cũng phải tìm ra cho đủ thành phần bóc lột theo quy định. Những phú nông, cường hào như bà Mận, bà Chỉnh, Vú Ngoãn… chỉ cốt cho đủ số lượng. Đáng giận hơn là nhân chuyện này một đám lười nhác, bợm bãi như rễ Thủ, rễ Cấn, rễ Viện, rễ Ngư, đĩ Thớ… đang là loại hèn mọn nhất làng trở thành người có quyền có chức. Chúng nghĩ ra đủ trò để tác oai tác quái. Nó là thứ đắc chí tiểu nhân của một bọn vô giáo dục được đội cải cách ruộng đất sử dụng như cái gậy cái roi trong tay họ.