3

Thế hệ của Nguyễn Bá Nhã dường như sinh ra để cầm súng. Nửa đời cầm súng. Câu nói đó không chỉ mang ý nghĩa biểu tượng mà chuẩn xác với nghĩa đen của nó. Vào học mới hai năm đất nước lại hai đầu thọ giặc.

Tin tức chiến sự hàng ngày từ biên giới truyền về làm không khí học đường chộn rộn khác thường. Hai phần ba lớp xám ngắt mầu áo lính. Chẳng ai bảo ai đám sinh viên cựu binh đều viết đơn tình nguyện ra mặt trận. Giờ lên lớp vẫn đều nhưng tâm trạng thì xao xác lắm. Bài vở giáo trình chểnh mảng. Giờ ra chơi từng tốp, từng tốp xoắn vào nhau. Nội dung trao đổi vẫn chỉ là tin chiến sự từ hai đầu đất nước. Cuối buổi học chưa mấy ai vội về phòng. Dềnh dang, cụm lại chỗ bảng tin của khoa, Mỗi ngày có một tờ báo Nhân Dân dán trong đó. Con trai bàn luận đã đành. Đám nữ sinh cũng nhiễm tâm trạng “Giặc đến nhà đàn bà cũng đánh”. Mấy cựu binh Nhã, Rốp, Thuần, Văn… quây quanh bảng tin. Thằng Tỉnh Khoèo tập tễnh chõ vào bình luận. Một dây con gái từ khu nữ sinh dắt díu nhau đi tới.

– Lớp trưởng Nhã ơi. Cánh này cũng tình nguyện lên phục vụ biên giới đấy – Đỗ Hồng cất tiếng.

– Này, lên đó cần người nện nhau chứ có phải đi hát với ngâm thơ đâu mà ghi tên hả các “mợ” – Tỉnh khoèo trừng mắt dọa.

– Đừng khinh thường nhé. Chúng tớ cũng cầm súng chứ sợ gì – Hồng vừa nói vừa giơ tay hình mũi súng chĩa vào Tỉnh khoèo: – “Bòm”! Cho lão khoèo thành năm chân.

Sân trường rầm rĩ một hồi, nhưng cái không khí căng thẳng của chiến tranh không nuôi lâu những câu chuyện tầm phào. Ai cũng canh cánh một nỗi âu lo cho dù không nói ra.

Tiểu đoàn sinh viên cựu binh của mấy trường đại học khoác áo lính lên biên giới phía Bắc. Đeo ba lô lên vai, Nhã vẫn cảm nhận một cái gì đó gần gũi với những tháng năm trận mạc. Lần này ngoài mấy thứ thiết dụng cho người lính chiến, còn lại là sách. Tàu hỏa đưa đơn vị của Nhã lên Lạng Sơn vào ban đêm. Đến ga Bắc Giang họ phải xuống di chuyển bằng xe ô tô. Nơi tập kết là địa điểm làm việc của một xí nghiệp bảo dưỡng khai thác lâm sản, đã sơ tán về xuôi. Trong cái tiểu đoàn mới thành lập có nhiều sinh viên các khoa khác cùng trường đại học Tổng hợp Hà Nội. Riêng lớp Văn, mười sáu người, gần đủ một tiểu đội rưỡi. Nhã, Huấn, Rốp, Thuần, Quốc và Nhất cùng lớp nay lại cùng tiểu đội. Tất cả đã tham gia chống Mỹ. Người lâu như Rốp, Nhã cỡ chục năm. Ít hơn: Thuần, Huấn, Quốc… cũng bốn, năm năm.

Đêm tháng hai trời lạnh. Rừng Đông Bắc ẩm thếch. Cây tạp bám chênh vênh theo những cánh núi đá khiến nó đầy vẻ hoang liêu. Cảnh ấy làm người ta dễ cô quạnh mủi lòng. Buồn se sắt. Dãy lán dài, trước đây vốn là nơi chứa gỗ; đặc kín những cánh võng. Rất ít người ngủ. Tốp sinh viên Văn khoa nằm dạt ở cuối dãy. Lắm lời nhất là Huấn và Nhất. Nhã không tham gia câu chuyện của các bạn. Bỏ lại bút nghiên để cầm lại cây súng, đời Nhã là một chương dằng dặc khói lửa. Phía trước lúc này lại là sự sống cái chết. Nhã không còn lo lắng như thời mười bảy tuổi bước qua hàng rào điện tử Macnamara vào chiến trường. Cái chết không khiến Nhã phải quá bận tâm nữa. Anh không chờ đợi nó. Không muốn nó đến. Nhưng nếu phải chết thì cũng chẳng là điều gì quá ư kinh khủng. Không hiểu sao lúc ấy Nhã lại nghĩ như vậy. Rất có thể sự dạn dầy với hiểm nguy tạo cho Nhã một tâm thế bình tĩnh, vô lo. Duy có một điều làm anh luôn luôn trăn trở trước khi ra trận là nghĩ về cái làng Phù khốn khó của anh. Nhã cũng chính là một mảnh vỡ của ngôi làng kỳ dị ấy.

Ngay từ đợt Nhã về nghỉ hè năm học thứ nhất, ông Nguyễn Bá Lễ đã làm cơm mời các bậc cha chú trong họ đến và tuyên bố từ nay ông chuyển giao việc hương khói tổ tiên cho con trưởng Nguyễn Bá Nhã. Ông giao cả gia phả và những điều ông ghi chép về dòng họ, về quê hương cho anh giữ. Tuy đã nhiều lần nghe cha nói, đã đọc gia phả họ Nguyễn Bá và lịch sử làng Phù Việt Trang, nhưng khi tiếp nối công việc của cha, Nhã vẫn không khỏi sững sờ trước biết bao cảnh đời, số phận người làng Phù. Điều mà cha anh, ông Nguyễn Bá Lễ băn khoăn nhất là liệu cái bùa yểm mang tên “Hình nhân bái tướng” chém vào long mạch làng từ hơn hai trăm năm trước đến nay đã hết linh nghiệm hay chưa? Đến đời ông sự phát triển của làng Phù dù không bằng các làng khác trong xã nhưng cũng không đến nỗi đói rách. Tuy thế cái nền văn nghiệp của làng thì vẫn lẹt đẹt lắm. Đó là điều mà người làng Phù trăn trở bao lâu nay. Tới năm kết thúc chiến tranh chống Mỹ, cả làng Phù vẫn không có một ai thi nổi vào đại học. Cuối những năm 1960, nhà nước không tổ chức thi tuyển mà xét tuyển. Làng Phù có vài người được gọi đi đại học. Phần lớn là con cái mấy ông cán bộ xã, hợp tác xã đã tốt nghiệp cấp ba. Một thuận lợi lớn cho con đường học hành của làng Phù. Nhưng rồi có điều rất lạ là tất cả số sinh viên ấy của làng Phù lại phải gác bút nghiên để nhập ngũ. Sau chiến tranh một số hy sinh, số còn lại không ai trở lại giảng đường đại học. Họ theo binh nghiệp cho đến lúc về hưu. Vậy là làng Phù vẫn chưa có người nào dự thi và tốt nghiệp đại học. Nguyễn Bá Nhã là người đầu tiên của làng Phù thi tuyển và trúng tuyển vào khoa Văn trường đại học Tổng hợp Hà Nội. Điều đó không chỉ khiến gia đình, dòng họ Nguyễn Bá hết sức mừng mà người làng cũng vui lây. Nó như tín hiệu rằng con cháu làng Phù đã vượt qua cái dớp của bùa yểm vào long mạch.

Vậy mà bây giờ Nguyễn Bá Nhã lại ôm cấy súng ra trận. Trước hôm lên biên giới, Nhã tranh thủ về thăm nhà. Tâm trạng người thân rất nặng nề. Chẳng khác gì ngày anh trở lại chiến trường sau kỳ nghỉ phép năm 1971. Các bậc cao niên trong họ Nguyễn Bá đều đến. Vận nước lâm nguy, không ai tỏ ra băn khoăn trước quyết định của Nhã, nhưng trong lòng mỗi người đều tiếc cho học hành dở dang của anh. Nhã đã nhận sự ký thác công việc của dòng họ. Anh lại là người đầu tiên của làng Phù bước qua cái lằn ranh dìm làng Phù vào cảnh tăm tối hơn hai trăm năm nay. Liệu mơ ước của anh của dòng họ và người làng Phù có bị cuộc chiến tranh này phá hỏng lần nữa?

Cuộc đổ bộ chớp nhoáng của hơn nửa triệu quân xâm lược vào biên giới phía Bắc nước ta như một cơn lũ quét, một miếng táp quá bất ngờ của con thú dữ miệng đầy lông lá. Các đơn vị chủ lực của ta hầu hết đang đứng chân ở phía Nam và sang giúp đất nước Cămpuchia bảo vệ thành quả mùng Bảy tháng Giêng. Đầu tháng ba, Chủ tịch nước ra lệnh Tổng động viên. Những chuyến chuyên cơ đầu tiên chở quân chủ lực từ Cămpuchia trở về đã tới miền Bắc. Đúng lúc ấy, kẻ xâm lược đột ngột tuyên bố rút quân. Mỗi người lính đang hừng hực quyết tâm giáng cho bọn chúng biết thế nào là sức mạnh, lòng quả cảm và khả năng tác chiến của đội quân vừa hạ gục tên đế quốc sừng sỏ nhất thế giới. Tin giặc rút đến với đơn vị Nhã khi mà tất cả đã sẵn sàng. Mỗi người mỗi tâm trạng. Thậm chí có người tiếc nuối: “Mẹ nó chứ. Lúc nào cũng ngoác mồm ra là anh em, đồng chí. Cứ lỳ ra vài ngày nữa xem. Quân chủ lực lên thì ra cám. Giỏi được bằng thằng Mỹ à?”. Song tâm trạng của đám cựu binh Văn khoa thì nghiêng về quan điểm hòa bình vẫn hơn: “Tha cho nó. Chẳng cần đến quân chủ lực, chỉ lực lượng tại chỗ đánh vuốt theo lúc chúng tháo lui cũng đủ ốm đòn. Khổ nỗi Tạo hóa đã đặt đất nước mình bên cạnh cái thằng to xác, thâm hiểm thế. Đã bao lần ông cha mình sau chiến thắng, rải chiếu hoa cho nó rút. Âu cũng là số phận của dân tộc mình…”.

Đơn vị của Nguyễn Bá Nhã được lệnh quay về trường tiếp tục học tập. Một tín hiệu rất vui cho anh và cả dòng họ.

Thời gian Nhã theo học tại Hà Nội, nhà báo Đinh Thư vẫn liên lạc thường xuyên. Sau ý đồ xuất bản tờ báo “Dân tộc miền Nam” thất bại, anh về làm trưởng phòng chính trị của đài Truyền hình thành phố. Đã mấy lần anh gọi điện bảo vào Sài Gòn cùng làm báo với anh, song Nhã không thể đi được. Cha mẹ anh đã cao tuổi, việc khói hương của dòng họ giờ lại đến tay anh đảm đương. Hình như cái căn số Nhã không tránh được những gì mà cha anh và giờ đến anh phải gánh vác.

Nhã về làm việc ở một tờ báo đoàn thể. Nghiệp báo chí vẫn chọn anh. Cuộc sống mưu sinh ở một thành phố lắm người tài nhưng cũng đầy sự đua tranh, kèn cựa nhiều khi khiến Nhã như nghẹt thở. Cuộc sống thời hậu chiến tuy không hiểm nguy bởi bom đạn, nhưng lại khá ngỡ ngàng, âu lo. Với những người nhiều năm khoác áo lính như Nhã, ngoài việc học kiến thức, để tồn tại ở chốn đô thành này, còn phải học cả cách sống cho phù hợp với cái thời không giản dị, thẳng tưng như thời quân ngũ. Bên cạnh công việc của một công chức, trách phận của anh với dòng họ, với quê hương cũng luôn canh cánh trong lòng. Anh cố gắng thu xếp công việc để có mặt ở quê vào những lúc làng có công có việc. Chuyện cưới xin, tiệc tùng đôi khi anh ủy quyền cho Nhẫn hoặc các cô em gái thay mặt anh tham dự. Nhưng các cụ cao tuổi về với tổ tiên Nhã đều thu xếp để về viếng. Nghĩa tử là nghĩa tận.

Mấy hôm nay, làng Phù của Nhã lại vừa trải qua những ngày thật đắng lòng. Hai sự kiện đang gây nháo nhác làng Phù. Việc Hoàng Vĩnh Trạm chạy theo địch chính thức được xác nhận. Mấy ngày liền ông Phổ, bố nó phải lọ mọ lên xã nghe thông báo việc con trai phản bội. Đã hơn tám mươi tuổi, cái dáng ông vốn còm cõi, những ngày này trông càng dúm tứ túc. Cũng may là ba mươi năm chiến tranh đi qua rồi, quan niệm và suy nghĩ đã thoáng đãng, cảm thông hơn nhiều. Chuyện này mà xác minh được từ ngày còn đang chiến tranh thì nặng nề lắm. Anh hỏi Nhẫn:

– Dư luận dân làng mình thế nào?

– Thì cũng có người này người kia, nhưng nói chung là thấy tội nghiệp cho ông bà Phổ.

– Tao nghĩ hành động của Trạm là tồi tệ, là sai lầm. Nó bất mãn từ khi bị truất việc đi học Liên xô. Ngày trên đường Trường Sơn, tao vẫn cứ lởn vởn nhận thấy suy nghĩ của nó không đơn giản. Không ngờ nó lại làm chuyện bậy bạ thế. Đó cũng là nỗi đau bởi chiến tranh. Theo tao mọi người đừng tỏ ra khinh thị gì ông bà Phổ, tội nghiệp họ. Chắc sau tin này họ cũng chẳng sống được bao lâu.

– Em thì không sợ cái tin anh Trạm chiêu hồi làm ông bà Phổ bị sốc. Ông bà ấy đã đau buồn mấy chục năm rồi. Có lẽ ông Phổ cũng linh cảm con mình chạy theo giặc từ ngày có tin đồn về làng. Việc Hoàng Vĩnh Trạm chết mất xác ngoài biển mới là cú đánh gục ông bà ấy.

– Chuyện xảy ra thế nào?

– Thấy bảo anh Trạm bị bắt đi cải tạo sau ngày Sài Gòn giải phóng. Trong lúc còn đang phân loại hồ sơ thì trốn trại rồi di tản bằng đường biển. Con tầu mà anh ta đi bị bão đánh chìm không một ai sống sót. Trong lòng Nhã chợt nhói đau vì một lẽ khác. Phút chia tay nhau trên Trường Sơn, chính Hoàng Vĩnh Trạm chủ động ôm Nhã nói: “Tao sẽ không làm cho bố mẹ phải thất vọng lần nữa đâu”. Không ngờ hành động sau đó của nó lại như thế. Nguyễn Bá Nhã cảm thấy như chính mình bị phản bội.

Chuyện thứ hai là Đặng Hoàng Vạc gặp vận đen dễ có cơ tan gia bại sản. Vài năm nay cánh Việt kiều khắp nơi đổ về. Họ đem theo tiền bạc, kiến thức, phong cách làm ăn mới về cùng. Bao nhiêu mảnh đất vàng xưa kia là trụ sở của cơ quan, xí nghiệp nhà nước nay chuyển sang tay tư nhân. Trên con phố chính nơi siêu thị của Vạc đứng chân, mọc thêm ba cửa hàng mới. Quy mô nhỏ hơn, nhưng năng động, phương thức kinh doanh linh hoạt, hấp dẫn, ưu đãi hơn. Họ cạnh tranh quyết liệt khiến thị phần của Vạc giảm hẳn. Vạc sa thải một loạt nhân viên. Đau nhất là đứa con trai lớn của Vạc chết thảm vì đua xe máy với chúng bạn. Vụ thằng con chưa đầy năm thì Đặng Hoàng Vạc bị bắt tạm giam để điều tra. Người ta kết tội Vạc đứng ra huy động vốn lớn cho một đường dây đánh hàng lậu từ Trung Quốc về. Kẻ liên doanh với Vạc ôm tiền trốn mất.

Nhã xuống nhà Vạc thăm bà Én và hỏi thăm nó. Bà Én đã chín mươi tuổi. Hết cháu rồi con gặp nạn bà nằm bẹp giường mấy tháng nay. Vợ chồng Sếu phải dọn xuống ở để chăm sóc bà. Viễn cảnh xám ngắt bủa vây trên đầu thằng Vạc. Trong lòng Nhã khá nặng nề. Ôi cái làng Phù quá đỗi nhọc nhằn của anh.