1

Hai cuộc chiến tranh quét qua làng Phù để lại móng vuốt của nó trên từng mái nhà. Biết bao nhiêu phận người bị nó cào đến tơi tả. Hơn hai mươi liệt sĩ. Gần ba chục thương binh. Chưa kể gần chục dân thường chết vì bom đạn. Người ra trận lành lặn trở về phần đông dặt dẹo. Không ghề ngỗng gì. Lại vác cái cày nhụt mình xuống bùn nước kiếm miếng ăn.

Thời đánh Mỹ, gần như cả làng Phù mặc áo lính. Chiến tranh thường trực trong giấc ngủ mỗi nếp nhà. Còn giặc, làng Phù còn gửi người ra trận. Điều đó cũng để lại cho làng Phù nhiều nỗi đau. Số liệt sĩ, thương binh của làng Phù nhiều hơn hẳn các làng chung quanh. Có gia đình ba, bốn người nhập ngũ. Song có lẽ nỗi đau cùng cực giáng vào nhà bủ The và chị Thứ câm.

Bủ The sinh được bốn người con, ba trai một gái. Người con gái học đến lớp năm thì chết đuối vì theo bạn tắm sông. Ba người con trai học hành chỉ đủ biết đọc biết viết là đi bộ đội. Hai người anh đầu tên: Nhất, Nhì lần lượt nhập ngũ trước năm 1970. Người em trai thứ ba tên Lang được miễn nghĩa vụ quân sự. Nhưng chán cảnh tù túng ở quê nên năm 1972, Lang lại đi theo con đường của hai người anh. Chẳng biết Lang khám sức khỏe lúc nào mà đùng một cái bủ The nhận được giấy báo con trúng tuyển trước ngày giao quân có hơn một tuần lễ. Bủ khóc ngược khóc xuôi. Thôi thì đất nước trong cơn nguy biến, sự hăng hái của tuổi trẻ cấm cũng chả được. Vợ chồng bủ The đành gạt nước mắt tiễn nốt đứa con cuối cùng ra trận. Ác nghiệt thay, chiến tranh qua đi, cả ba người con bủ không ai trở về. Năm Mậu thân anh Nhất chết trận ở Huế. Báo tử về xã cuối năm 1970. Tiếp năm 1974, 1975, bủ The nhận nốt hai cái giấy báo tử nữa. Lang hy sinh sau anh Nhất bốn năm tại mặt trận phía Nam. Giấy báo tử chỉ ghi vẻn vẹn có vậy. Ghi mà cũng như không ghi. Vậy là vào chiến trường mới được có một năm Lang đã ra đi. Anh Nhị chết trong trận Thượng Đức. Nghe nói cả tổ chiến đấu trúng bom. Không còn gì cả. Ngôi nhà bủ suốt năm đó chìm trong khói hương u ám. Đây là gia đình duy nhất ở làng Phù có ba con hy sinh. Còn nhà hai liệt sĩ, một liệt sĩ thì nhiều lắm.

Vợ chồng bủ The như hai thân cây già cằn cỗi khô héo. Chính quyền đã bù đắp cho thân nhân các

liệt sĩ bằng việc xây cho họ một ngôi nhà tình nghĩa. Cái nhà gạch hai gian hai chái thuộc loại khang trang nhưng dường như nó càng lạnh lẽo, trống hoác khi trên ban thờ ba tấm di ảnh ngày đêm nhìn cảnh bố mẹ ngày càng khô quắt lại. Hai năm trước chồng bủ The qua đời. Một đứa cháu gái bên ngoại về sống với bủ. Rồi bủ được nhà nước phong tặng danh hiệu cao quý “Mẹ Việt Nam Anh hùng”. Đó là một ngày trang trọng trong cuộc đời bủ. Thêm một tấm bằng được treo lên gian chính ngôi nhà. Mỗi khi đến dịp kỷ niệm thương binh liệt sĩ hay ngày Tết, ngày lễ người ta lại phát thanh thông báo đoàn khách này, đoàn đại biểu kia đến thăm bủ. Đám thanh viên tình nguyện thường rất hứng khởi. Thế nào cũng có vài ba đứa đến trước giúp bủ dọn dẹp cửa nhà chuẩn bị đón khách. Âu cũng là một cách động viên. Có bóng người ngôi nhà gạch vốn quá rộng, quá lạnh với bủ ấm áp hơn. Nhưng khổ nỗi chúng cứ hồn nhiên ca ngợi Bủ là người mẹ anh hùng có những ba con hy sinh cho Tổ quốc. Chúng gọi đó là niềm tự hào, niềm vinh dự của người mẹ. Nghe đám thanh niên say sưa hát mà nước mắt bủ The cứ quánh bết lại. Nước mắt thương ba đứa con bò quanh trên gò má nhăn nheo. Khách khứa và đám thanh niên tình nguyện ra về là bủ lại ngồi nhìn lên ban thờ, suốt đêm không ngủ. Cái âm thanh của bài hát không theo chân đám thanh niên mà cứ quẩn quanh ở lại, chui vào tâm can bủ:“ Ba lần tiễn con đi hai lần khóc thầm lặng lẽ…”. Bủ cũng ba lần tiễn con đi nhưng cả ba lần bủ cạn khô nước mắt. Bủ chỉ mong cho có sự nhầm lẫn. Ít nhất như lời bài hát kia, con bủ còn một đứa quay về. Cả ba đứa con chết giữa tuổi thanh xuân là chuyện đau đớn đến cùng cực của một người mẹ như bủ. Báu gì cái vinh dự, cái tự hào khi các con chết cả. Năm nào cũng như năm nào, cứ đến ngày 27 tháng 7, nỗi đau của bủ chẳng ai cấu mà cứ rớm máu. Người ta lại đến lại hát, lại ca ngợi. Sau mỗi lần như thế bủ The đâm sợ. Bủ chỉ mong đừng ai nhắc tới nỗi bất hạnh của đời bủ nữa. Bủ lặng lẽ sống nốt những năm tháng của một phận người. Bủ sống để hương khói cho chồng bủ và bốn đứa con. Đó là ước mong lớn nhất và duy nhất của bủ The. Nhưng đời không chiều người đàn bà tận cùng bất hạnh này.

Cuộc đời cứ có cái cảnh trớ trêu thế. Bên cạnh những người như bủ The, lại có tới mấy gia đình ở làng Phù không một ai nhập ngũ. Đó là những gia đình bị quy thành phần bóc lột trong cải cách ruộng đất. Con cái họ bị cấm tham gia quân đội, đi thanh niên xung phong hay vào cơ quan nhà nước. Không được xã hội chấp nhận chúng bán xới khỏi làng, đi học nghề hoặc lang bạt kiếm sống. Có đứa bắn sang tận nước ngoài. Hai thằng con trai địa chủ Én lần lượt bỏ làng đi. Chúng tứ tán trong Nam ngoài Bắc. Chiến tranh càng lùi xa, làng Phù cũng quên dần mối thù giai cấp. Chẳng còn ai phân biệt địa chủ với bần, cố nông nữa. Con cái địa chủ lần hồi tìm về làng. Trớ trêu thay hầu hết chúng đều trở nên giầu có. Có đứa trở thành doanh nhân nổi tiếng. Thành đạt nhất là thằng Vạc con trai địa chủ Én. Bà Én lấy ông Cuốc. Hai vợ chồng đều mang tên của loài lông vũ nên đẻ đứa nào cũng đặt tên theo như: Cốc, Le, Vạc, Sếu. Trừ cô Cốc con gái đầu bà Én chết trong cải cách ruộng đất, còn lại ba đứa sau đều phương trưởng. Cô Cốc chết thảm lắm. Cô treo cổ ở cành xoan ngoài bãi sông ngay sau ngày đội cải cách ruộng đất rút đi. Cái chết của cô Cốc lại một lần nữa làm cho làng Phù nháo nhác. Mọi người thắc mắc, đồn đoán về cái chết của cô. Có người bảo cô bị bệnh trầm cảm. Nhưng tiền sử cô Cốc đâu có biểu hiện gì chán chường, ốm yếu. Chuyện rõ ra khi người nhà bà Én tìm thấy lá thư tuyệt mệnh của cô. Thì ra cô Cốc quá ân hận vì mình u mê mà đâm đầu lấy Cấn. Cái thằng cha vơ chú váo ấy được mẹ cô cưu mang đến thế mà nó điêu hớt, hỗn hào làm nhục mẹ cô ngày đấu tố. Cô không thể quên được hình ảnh thằng Cấn giật đứt vành tai mẹ cô để lấy đôi mấm vàng. Cô mong mẹ tha lỗi, nhưng cô không còn mặt mũi nào tiếp tục chung sống với kẻ bạc nhân bạc nghĩa đó. Cô Cốc chết, thằng Cấn cũng chẳng nuôi nổi hai đứa con, lại đến tay bà Én phải cưu mang. Người nhà bà Én cấm cửa thằng Cấn vác mặt đến đám tang cô Cốc. Và cũng từ đó người làng Phù không còn nhìn thấy mặt thằng Cấn đâu. Sau này có người đi buôn vải gặp thằng Cấn ở mỏ than Trại Cau trên Thái Nguyên.

Đặng Hoàng Vạc học hết cấp hai xin thi vào cấp ba nhưng xã không chứng nhận lý lịch. Không được đi bộ đội lại cũng không được đi học, nó bỏ làng ngay những năm còn đang chiến tranh. Chẳng ai biết nó đi đâu. Đầu những năm 2000, thằng Vạc lù lù trở về làng trên chiếc Mercedec đen bóng tưởng soi gương được. Lúc ấy người làng mới biết nó nhảy sang Đức từ mấy chục năm trước. Chẳng biết Vạc giầu có đến mức nào nhưng nó bỏ tiền mua cả khu nhà trước đây là Mậu dịch quốc doanh tổng hợp ở mặt đường chính thành phố Giang Hạc. Vạc biến nơi ấy thành một đại siêu thị cung ứng hàng hóa cho mấy tỉnh vùng Tây Bắc. Chị em nó con Le, thằng Sếu đều có cổ phần cổ phiếu trong cái đại siêu thị kia. Đứa nào cũng sắm ô tô riêng. Lúc thằng Vạc về làng, ông Cuốc đã quy tiên nhưng bà Én thì còn khỏe. Bà sống với vợ chồng thằng Sếu trong ngôi nhà cũ. Cô Le nghe nói lấy chồng ở Hà Nội. Thỉnh thoảng vợ chồng cô ta đánh ô tô về thăm mẹ. Hôm bà Én chín mươi tuổi, tất cả con cháu về khao thọ. Mấy chiếc ô tô long lanh đậu cắn đuôi nhau ở chân đê. Người làng Phù lác mắt. Đại diện xã có quà đến mừng. Ông chủ tịch còn đọc hẳn một bài “đít cua” ca ngợi doanh nhân Đặng Hoàng Vạc là tấm gương sáng của địa phương. Ông hồ hởi: “Đồng chí Đặng Hoàng Vạc đã góp phần rất quan trọng vào sự phát triển kinh tế của địa phương trong thời kỳ hiện đại hóa, công nghiệp hóa nông thôn”… Người dân làng Phù nghe nói để có bài diễn văn ngọt ngào, hoành tráng kia Vạc phải ủng hộ xã mấy trăm triệu. Nó còn ném tiền ra thuê gần chục hecta đất ngoài khu đồng Rộc giao cho thằng Sếu xây dựng một trang trại VAC. Giữa cánh đồng lúa nhìn ngút tầm mắt, bỗng chốc mọc lên một vùng cây xanh. Thấp thoáng trong đó là đầm nuôi cá, trại chăn thả gia súc, vườn cây ăn trái. Một dãy nhà hai tầng sơn mầu vàng cam sang trọng. Trên nóc nhà mấy cái téc nước bằng Inox sáng nhức mắt mỗi khi ánh mặt trời soi vào. Con đường dẫn ra trại cũng được trải bê tông. Ô tô của mấy anh em thằng Vạc đánh ra tận trang trại lấy rau sạch, thịt sạch đem về thành phố. Cái đại siêu thị ở Giang Hạc cách làng Phù gần chục cây số trở thành nơi tạo công ăn việc làm cho cả trăm người trong xã. Thế là con cái đám bần cố nông lại trở thành người làm thuê cho nhà nó. Mà phải thân thiết, phải nịnh bợ ghê lắm mới được Vạc nhận vào làm nhân viên bán hàng, giữ kho.

Từ ngày có ông con xuất ngoại đem của nả về, bà Én trở thành người có danh có giá trong làng. Đám cán bộ xã nể phục ra mặt. Thằng Sếu vừa làm trang trại vừa có chân trong ban lãnh đạo siêu thị. Gọi là làm trang trại nhưng nhân công đều đi thuê. Chẳng bao giờ nó bước chân xuống ruộng. Sếu ăn mặc như công chức, tay cầm điện thoại di động lái ô tô từ ngoài đồng về trông rõ oách. Cô Lẫm vợ Sếu cũng ăn trắng mặc trơn và nhiễm cái thói kênh kiệu nhìn người nửa con mắt. Càng ngày đám con cái nhà địa chủ Én càng vênh váo. Người làng Phù bảo nhau: “Ờ mà thôi. Mỗi thời mỗi cảnh. Người ta có tiền có của thì người ta ấm thân. Chẳng ganh tị, chành chọe mà làm gì”. Người làng Phù xưa nay vẫn thế. Có chuyện gì mới gì lạ thì ầm ào lên một dạo rồi thân ai nấy lo. Cốt là đừng động chạm, đừng gây khó dễ cho hàng xóm, láng giềng. Nhưng khổ nỗi khi có tiền con người ta nào có dễ ngồi yên. Đồng tiền phải phô trương sức mạnh của nó mới bõ kiếm đồng tiền chứ. Các cụ xưa chả từng bảo “mạnh vì gạo bạo vì tiền” là gì. Anh em nhà thằng Vạc phô trương sức mạnh đồng tiền bằng việc ra sức mở rộng cơ ngơi. Ngoài mảnh đất cha ông để lại, gần chục héc ta đất xã cắm cho làm trang trại, Vạc, Sếu còn mua hai mảnh to mặt đường khu thị tứ bên cạnh chợ Phù. Chưa đã cơn thèm đất hay cái máu địa chủ ngày xưa trỗi dậy, anh em nhà Đặng Hoàng Vạc còn tính chuyện thâu tóm luôn đất nhà hàng xóm.

Mảnh đất của bà Én ngày trước rộng năm sào ngay sát chân đê. Mấy chục năm đê lấn nhà, nay chỉ còn hơn bốn trăm mét. Tuy chỉ có mình vợ chồng thằng Sếu ở cùng bà Én trên đất đó, nhưng thằng Vạc muốn xây nhà thờ tổ trên chính mảnh đất ông cha. Với Vạc bốn trăm mét là quá nhỏ. Nó muốn trước mặt nhà thờ phải có ao sen, tiểu cảnh, có không gian để trồng cây lâu niên… Liền cõi với nhà bà Én là đất của bủ The. Mảnh đất ấy rộng hơn hai sào, Bủ The chỉ trồng chuối với mấy cây ổi, cây nhãn. Chúng đã già cỗi, thoái hóa từ lâu. Bủ The có số nghèo thâm căn cố đế. Từ thời cải cách ruộng đất trong khi bà Én giầu có thế thì nhà bủ The vẫn thuộc thành phần cố nông vắt mũi đút miệng. Người ta bảo nghèo lâu giầu mấy lúc. Nhưng muốn giầu cũng phải có người làm. Nhà bủ không có nhân công. Song bủ nghĩ đất có, các con bủ lớn lên, nếu chúng nó có hèn đụt không bằng người thì số đất ấy cũng dựng đủ ba cơ ngơi. Anh em quây quần có khi lại vui. Bủ cũng chẳng mơ giầu có làm chi. Nỗi mong mỏi của bủ The chưa thành thì chúng nó kéo nhau ra chiến trường. Hết chiến tranh không đứa nào về với bủ. Nhà cửa đất đai trở nên trống tuềnh trống toàng. Bủ chẳng còn sức đâu, chẳng còn niềm vui nào để nghĩ đến trồng trọt, chăn nuôi. Cây cối mọc lung tung, khu vườn ngày càng trở nên hoang rậm. Một hôm anh em nhà thằng Vạc sang đặt vấn đề với bủ bán lại cho chúng mảnh đất bủ đang ở:

– Cháu mua cho bà một mảnh mặt đường dưới thị tứ rộng hơn trăm mét. Xây thành nhà cho bà. Bà bây giờ có tuổi rồi, chẳng tội gì trồng cấy nữa. Cứ ngồi nhà bán mấy thứ tạp hóa cho nhàn thân.

Nghe thằng Vạc đặt vấn đề bủ The chối khéo:

– Ơn các anh, các chị quan tâm, đúng là đất nhà tôi chẳng để làm gì nhưng nó là đất của ông cha. Với lại tôi già rồi, xuống cái chỗ thị tứ suốt ngày đêm xe cộ ầm ầm không ngủ được.

– Nếu bà sợ chỗ ồn ĩ thì cháu chọn cho bà chỗ khác. Mấy mảnh trên Đầm Rộc, gần chùa Tiên cũng có người bán. Anh em chúng cháu không chỉ xây nhà cho bà mà còn biếu bà năm trăm triệu để bà gửi tiết kiệm lấy lãi dưỡng già.

Thấy Vạc vung tay, cô Lẫm vợ Sếu chen ngang. Nó sợ thằng anh chồng sốt ruột mà cứ đội giá mãi lên:

– Bà ơi, anh cháu thưa chuyện với bà thế là hết lòng rồi đấy. Tám trăm mét đất vườn nằm sâu trong xóm tính ra thế cũng là gần hai triệu một mét, gấp đôi giá đất dưới thị tứ…

Đúng là cái giá thằng Vạc đưa ra để mua đất của bủ The là quá cao. Nhà Bủ nằm lọt thỏm giữa xóm, chỉ có một lối đi con con ven rào nhà bà Én, mà gạ mua tới cả tỷ bạc. Ấy là sau này người làng Phù tính ra thế. Chứ bủ The nào có hình dung ra nó là bao nhiêu. Một tỷ là con số rất xa lạ với bủ. Nói đến tiền triệu bủ đã phải ngẫm ngợi một lúc lâu mới hiểu nó là bao nhiêu trăm, nhiêu chục. Bủ The không bán đất cho anh em nhà thằng Vạc không phải vì chuyện đắt hay rẻ. Bủ bảo bốn đứa con sinh ra, nhất là ba thằng con trai, chúng đã lớn lên, chơi đùa trên mảnh đất ấy. Những cây ổi, cây sung… nhà bủ vẫn là nơi lưu giữ hình ảnh của chúng. Bủ già rồi cũng chẳng có nhu cầu gì nhiều. Đời bủ đã từng có cả chồng con, nhưng giờ tất cả bỏ bủ lại một thân một mình. Tiền bạc nào có giá trị, có ý nghĩa gì với bủ. Giữ lại mảnh đất cha ông là giữ lại kỷ niệm với chồng với con. Chỉ có sống ở đây tâm can bủ mới thấy yên ổn. Hồn vía những người thân của bủ vẫn trú ngụ, hiện diện trên mảnh đất này, bóng dáng những đứa con bủ vẫn đâu đó trên những cây ổi, cây bưởi kia… Bứng bủ đi nơi khác có khác gì cái cây bị chặt mất rễ bủ làm sao sống được.

Anh em nhà Vạc bất ngờ khi bủ The từ chối. Đúng là với số tiền đó, mua ở chỗ khác phải được diện tích gấp đôi. Nhưng chúng muốn liền thổ với đất ông cha, xây nhà thờ tổ trên đó mới có ý nghĩa. Không thực hiện được ý đồ, anh em nhà Vạc quay ra tức tối bủ The. Lăng loàn nhất là con Lẫm vợ thằng Sếu. Không chỉ nói xỏ nói xiên, nó còn dựa vào chuyện con gà con chó chửi cạnh chửi khóe bủ The. Chửi thấy chưa hả, giữa năm vừa rồi nó sắm một dàn loa thùng. Hai cái loa to như hai tủ quần áo suốt ngày hướng sang nhà bủ The. Tiếng nhạc xập xình, tiếng hú hét điên loạn. Bất kể đêm khuya, giữa trưa dàn loa thùng cứ ông ổng tra tấn bủ. Con Lẫm cong cớn rủa xả:

– Sắp xuống lỗ rồi mà ngu. Sướng không biết đường sướng. Để xem mai kia đi ngủ với giun có đem theo đất đai theo không? Rõ là thân lừa ưa nặng.

Biết đám con cái nhà địa chủ Én cố tình hành hạ mình, bủ The một mực làm như câm như điếc. “Mồm nó chửi thì tai nó ngay đấy, bủ chẳng gì phải chạnh lòng”. Tối đến cơm nước xong bủ đóng chặt cửa lên giường nằm. Chúng nó muốn hát muốn hò đến chán thì thôi. Nhưng rồi ngày 27 tháng 7 lại đến. Đó là ngày đau đớn nặng nề nhất kể từ ngày các con bủ ra đi không trở về.

Cũng như mọi năm, các đoàn thể địa phương lại xuống thăm, tặng quà thắp hương. Đám tuyên truyền viên trong xã lại hát:“Ba lần tiễn con đi…”. Mọi năm sau khi họ về, ngôi nhà bủ trở lại sự vắng lặng của nó. Nhưng năm nay đám con cái nhà địa chủ Én mượn cớ để hành bủ. Chúng xuyên tạc lời bài hát, gào lên rồi cười sằng sặc:“Ba lần tiễn con đi. Ba lần ôm sầu lặng lẽ. Cái thân lừa già ngơ ngáo ngóng tin con…”. Con Lẫm đứng trên hè rẩu mỏ sang bâng quơ:

– Ăn ở thế nào mới thất đức như thế chứ?. Có mấy thằng con chết tất. Đúng là đồ vô phúc mất mả…

Bủ The đau quặn thắt cả tâm can. Con Lẫm đã khoét vào nơi dễ tổn thương nhất của bủ. Ba đứa con theo nhau chết cả để bủ thành kẻ tuyệt tự. Đó là mất giống, là thất lộc, thất đức. Đó còn là cái tội bất nghì của một người đàn bà. Đêm đêm nhìn lên ban thờ, chạm mấy tấm bằng, nhìn ảnh ba đứa con bủ lại thấy xót xa đến cùng cực. Miệng lưỡi thế gian có ghê không. Khác nào mũi dao, cật nứa.“Đồ vô phúc mất mả…”. Tiếng con Lẫm cào xé gan ruột bủ. Nó đã đâm vào chỗ đau đớn nhất trong lòng bủ.

Không chỉ mất con, bủ The còn thảng thốt trong lòng mỗi khi nghĩ đến chúng. Không một bộ hài cốt nào trở về. Chúng đang nằm lại ở đâu? Bủ không biết mà cũng không còn sức để đi tìm. Con Lẫm nó rủa bủ đồ vô phúc mất mả là nó chọc đúng vào chỗ bủ đau đớn nhất. Ngày xã khánh thành nghĩa trang liệt sĩ, người ta cũng lập ra ba ngôi mộ cho ba con trai bủ. Cũng dựng bia ghi tên ghi tuổi, năm chúng hy sinh. Từng đoàn người vẫn đến thắp hương. Nhưng chẳng mấy ai biết đó là mộ giả. Dưới đó có gì liên quan đến các con bủ đâu. Chỉ một lần đầu hôm khánh thành nghĩa trang, xã mời bủ có đến, còn sau đó chẳng bao giờ bủ bước chân vào đấy nữa. Những ngôi mộ đó có khác gì mấy tấm bằng lạnh lẽo loang loáng kính treo trên ban thờ kia. Vì thế bủ The đâm sợ người ta vô tình hay cố ý đụng chạm đến nỗi đau này của bủ. Sợ cả việc người ta đến thăm hỏi động viên. Sợ người ta ca ngợi bủ là anh hùng, là tấm gương hy sinh cho đất nước. Ai muốn noi theo tấm gương của bủ? Ai muốn trở thành người mẹ anh hùng như bủ?… Người ta cứ nói lấy được, hát lấy được cho xong chuyện. Thôi thì công việc của người ta phải thế, bủ cũng chẳng lấy đó làm điều. Nhưng đám con cái nhà địa chủ Én thì cố tình hành hạ, cấu xé vết thương trong tâm can bủ làm bủ dù muốn quên đi cũng không quên nổi. Người làng biết chuyện nhưng chỉ chép miệng lắc đầu thương hại, chẳng ai muốn dây với chúng. Dường như bây giờ thế mạnh thuộc về những ai có tiền. Có tiền chúng chà đạp lên đạo lý, tôn ti trật tự, xúc phạm đến cả những gì thiêng liêng nhất. Ở cái làng Phù này chuyện gì mà chả xảy ra.

Sau ngày 27 tháng 7 năm đó, bủ The nhờ đứa cháu đưa lên ủy ban xã. Bủ đề nghị chính quyền, đoàn thể từ nay đừng đến thăm hỏi nữa. Nhất là đừng phát thanh ca ngợi bủ nữa. Đừng gọi bủ là người mẹ anh hùng. Đừng cho đó là niềm tự hào, vinh dự nữa… Bủ chỉ muốn được yên thân. Dân làng Phù xôn xao hỏi nhau:

– Có chuyện đó sao?

– Chuyện thế đấy!

– Mà sao cái cách tuyên truyền động viên người có công cứ cũ kỹ đến rùng rợn thể nhỉ?

Chẳng ai trả lời những câu hỏi của dân làng Phù. Hình như cung cách tuyên truyền từ hàng chục năm trước đã ăn vào máu. Khuôn sáo, cứng nhắc, vô cảm. Nội dung thì đơn điệu cũ kỹ đến ngao ngán. Những kẻ đó nào có thấu hiểu nỗi đau của những người như bủ The.